Ông là tác giả được người mình ưa chuộng tại Sài Gòn năm xưa qua những truyện ngắn tình cảm lãng mạn như Mối Tình Đầu, Faust, Asya. Hồi xưa chúng ta quen gọi theo kiểu Pháp là Ivan Tourgueniev.

Ivan Turgenev là nhà văn Nga đầu tiên được người Tây phương chú ý nhưng về sau bị Dostoevsky và Léon Tolstoi làm lu mờ, tuy nhiên ông vẫn còn là một tác giả lớn trong văn chương cổ điển Nga thế kỷ thứ 19.

Turgenev sinh tại Orel năm 1818 trong một gia đình địa chủ quý tộc Nga, cha là Đại tá ngự lâm quân của Nga Hoàng, mất năm 1834, mẹ là một bà địa chủ rất độc đoán với nông nô và con cái khiến ông bị ảnh hưởng tâm thần.

Cha mất khi Ivan Turgenev mười sáu tuổi, ông theo học Đại học Mạc Tư Khoa một năm rồi lên Petersburg, học môn văn chương Nga và triết lý. Năm 1838-1840, ông sang Bá Linh học triết, lịch sử; về nước ông chống chế độ nông nô. Quãng đời sau của Ivan Turgenev sống tại Baden-Baden (Đức) và ở Paris. Nhà văn hào không lập gia đình, có một con gái với một người nông nô. Người bạn văn thân thiết của ông là Gustave Flaubert; liên hệ của ông với Tolstoi và Dostoevsky thường căng thẳng. Turgenev có khuynh hướng thân Âu châu nên chán ghét Léon Tolstoi và Dostoevsky; ông xích mích với Tolstoi năm 1861, bị ông này thách đấu súng nhưng về sau xin lỗi. Hai bên không nói chuyện với nhau mười bảy năm. Dostoevsky nhạo báng Turgenev trong cuốn The Devils (1872), năm 1880 hai người hòa nhau.

Mới đầu Turgenev sáng tác thi ca, năm 1847 ông nổi tiếng với tập truyện ngắn Phác Họa Của Người Thợ Săn, đây là viên đá đầu tiên của văn chương hiện thực Nga; nó cho thấy người dân quê thông minh, có tài năng nghệ thuật nhưng bị bóp nghẹt và kiểm chế bởi chế độ nông nô. Tác giả dựa trên quan sát đời sống người nông dân và thiên nhiên khi đi săn trong rừng thuộc điền sản của mẹ. Cuốn sách này có ảnh hưởng đến dư luận, đưa tới việc bãi bỏ chế độ nông nô; có người cho nó đã khiến Nga Hoàng Alexander II quyết định hủy bỏ chế độ nông nô. Ivan Turgenev cho chế độ này tàn ác, chính tác giả coi Phác Họa Của Người Thợ Săn là cuốn sách quan trọng của văn học Nga, Tolstoi cũng ca ngợi cuốn này.

Chân dung Ivan Turgenev do Vasily Perov vẽ năm 1872 (HÌNH)

Ivan Turgenev là người diễn tả đời sống chân thực của người Nga thế kỷ 19 và có khuynh hướng đưa thôn quê vào thời đại mới. Khi còn học ở Đức, ông thấy cần phải Tây phương hóa nước Nga. Turgenev không quan tâm về tôn giáo như Dostoevsky và Tolstoi, ông diễn tả khía cạnh xã hội và phong trào cải cách. Turgenev không chủ trương cách mạng hoặc phục hưng tinh thần quốc gia mà lấy phương pháp canh tân để thoát khỏi lạc hậu. Turgenev chịu ảnh hưởng của Gogol.

Đề tài của Ivan Turgenev hướng về xã hội Nga từ 1840 đến 1870, ông tả chân giới quý tộc và trí thức Nga, quan sát nghiên cứu các vấn đề văn hóa xã hội. Ông viết theo lối kể chuyện như một cuốn nhật ký, hành văn lưu loát, sáng sủa, lôi cuốn, tế nhị nên được nhiều người hâm mộ. Ivan Turgenev không trước tác những cuốn tiểu thuyết trường giang đại hải như Dostoevsky, Tolstoi và các tác giả Nga khác. Truyện dài nhất và cũng là tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là cuốn Cha Con (Fathers and Sons) viết năm 1862, một trong những trước tác lớn của văn chương thế kỷ thứ 19; Khói (Smoke) viết năm 1867, còn lại đa số là truyện ngắn.

Ivan Turgenev chủ trương cải cách xã hội theo Tây phương, năm 1855 ông trở thành phát ngôn viên của cuộc cải cách, quan niệm nước Nga cần tiếp thu các tư tưởng Tây phương để thực hiện tiến bộ xã hội. Năm 1870, hồi chiến tranh Pháp-Phổ, Turgenev qua Pháp sống ở gần Paris cho tới chết năm 1883. Những truyện khác được Tây phương biết đến gồm Rudin (1856), Mái Ấm Trưởng Giả (A Nest of the Gentry) viết năm 1859, Chiều Hôm Trước (On The Eve) viết năm 1860...

Năm 1883, Turgenev khuyên Tolstoi trở lại với văn chương, sau đó Tolstoi viết Cái Chết Của Ivan Ilyich và Cầm Tấu Khúc Kreutzer.

Nhận xét về Ivan Turgenev, hai tác giả Henry James và Joseph Conrad ca ngợi ông hơn Tolstoi và Dostoevsky; James khen văn chương của Turgenev lịch sự, tế nhị hạng nhất. Nhà phê bình Nga nổi tiếng Nabokov nói Turgenev không phải là một văn hào nhưng được xếp trong số bốn nhà văn Nga thế kỷ 19; ông đứng sau Tolstoi, Gogol, Chekhov nhưng đứng trước Dostoevsky. Nhận xét của nhiều tác giả về Turgenev cũng như về các nhà văn sĩ Nga nổi tiếng thế kỷ 19 không đồng nhất nhưng theo dư luận chung, Ivan Turgenev mặc dù được Tây phương chú ý trước nhất nhưng không được xếp ngang hàng với Tolstoi và Dostoevsky.

Văn chương Tolstoi tuy nhiên chưa hoàn toàn hiện thực nếu so với khuynh hướng cận đại như Sholokhov với Sông Đông Thanh Bình, Gheorghiu với Giờ Thứ 25, John Steinbeck với Chùm Nho Uất Hận. Chiến Tranh Và Hòa Bình, Phục Sinh của Tolstoi chưa diễn tả được những đau khổ cùng cực của con người như Sholokhov đã diễn tả cuộc chiến tàn bạo, đẫm máu giữa dân Cô Dắc vùng sông Đông và chính quyền Bolshevik. Gheorghiu đã diễn tả thân phận vô cùng bi thảm của con người thời ly loạn và hậu chiến.

So với Tolstoi, Turgenev cùng một khuynh hướng hiện thực như Tolstoi, những đoản thiên lãng mạn của ông bay bướm, nhẹ nhàng, tế nhị nhưng Turgenev chỉ viết đoản thiên, tiểu thuyết ngắn (short novel), không có những tác phẩm vĩ đại như Tolstoi. Vả lại, dù Turgenev cũng có khuynh hướng giải phóng nông nô, cải cách canh tân xã hội nhưng không phải là nhà tranh đấu dấn thân như Tolstoi, không có địa vị lớn trong quần chúng, nông dân Nga như Tolstoi. Như chúng ta đã biết, Tolstoi đã lấy đường lối bất bạo động trong thời gian chống chế độ độc tài, phong kiến, đã được người dân vô cùng ngưỡng mộ, họ coi ông là Nga Hoàng thứ hai.

Léon Tolstoi không chỉ là một nhà văn hào, một tiểu thuyết gia trứ danh, mà còn là một vĩ nhân được người Nga cũng như cả thế giới quý trọng, di sản của tác giả để lại cho nước Nga vô cùng phong phú, vĩ đại. Những tác phẩm tiêu biểu của Tolstoi không chỉ là những cuốn tiểu thuyết bất hủ mà còn được coi như những công trình văn hóa của nhân loại vượt thời gian và không gian, được dịch ra hầu hết các thứ tiếng trên thế giới.

Từ sau cách mạng vô sản 1917, Cộng Sản Sô Viết cũng vẫn giữ nguyên địa vị cho Tolstoi, họ phải dành cho nhà văn hào một chỗ đứng xứng đáng trong nền văn hóa giáo dục Nga. Sở dĩ như vậy vì ông quá lớn, đã được mọi tầng lớp xã hội từ người nông dân cho tới giới quý tộc, trí thức, tư sản... ngưỡng mộ, họ không thể và không dám gạt bỏ ông như trường hợp Dostoevsky. Vả lại Tolstoi đã cùng nông dân chống chế độ bóc lột của giới quý tộc, địa chủ Nga, ông cũng không công nhận quyền tư hữu đất đai như Sô Viết nhưng với tinh thần bất bạo động, lấy tình thương để giành thắng lợi, trái ngược với chủ trương dùng bạo lực đổ máu như của Lénine.

Tolstoi là một nhà cách mạng xã hội nhưng lấy đấu tranh bất bạo động kết hợp với đạo đức vì bản tính ông như một nhà hiền triết. Thực tế cho thấy phương thức bất bạo động của Tolstoi không thành công so với chính sách dùng bạo lực của Lénine, thế nên nhà văn hào không phải là chính trị gia mưu lược. Sự nghiệp chính trị của ông không thành công, nhưng chính ông cũng không muốn trở thành nhà lãnh đạo.

Ngày nay đối với Tây phương cũng như trên thế giới, người ta chỉ biết Tolstoi như một nhà văn hào lớn qua những tác phẩm vĩ đại vượt thời gian hơn là biết về sự nghiệp chính trị, giáo dục của ông. Nhiều nhà nghiên cứu phê bình cho rằng tác phẩm của Tolstoi ít nhiều giảng đạo lý, kinh điển làm mất giá trị văn chương nhưng dù vậy ông vẫn được nhiều độc giả trên thế giới ngưỡng mộ vì tác phẩm luôn có nghệ thuật cao.

Viết xong tại Arlington, Texas, mùa hè 2011.

Trọng Đạt

TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Leo Tolstoy: War and Peace, The Maude translation, W.W Norton & Company, New York-London, 1966.

Anna Karenina: Translated by Constance Garnett, Spell Binders 2004.

Anna Karenina: Translated by Joel Carmichael, introduction by Malcolm Cowley, Bantam Books 1981.

Leo Tolstoy: Resurrection, translated from the Russian by Louise Maude, Edited by L.

Gary Adelman: Anna Karenina - The Bitterness Of Ecstasy, Twayne Publishers — Boston 1990.

Aylmer Maude: The Life of Tolstoy, Wordsworth editions 2008. Kolesnikov, Raduga Publishers, Moscow. Leo Tolstoy: The Death of Ivan Ilyich & Other Stories, introduction and Notes by Dr T.C.B.

Cook, Wordsworth Editions 2004. Wikipedia: Anna Karenina.

Edward Crankshaw: Tolstoy, The Making of a Novelist, The Viking Press - New York, 1974.

Dmitry Svyatopolk Mirsky: A History Of Russian Literature, New York, Alfred A. Knopf, 1969.

Ernest J. Simmons: Introduction To Tolstoy's Writings, The University of Chicago Press, Chicago & London 1968.

Morris Philipson: The Count who Wished He Were A Peasant - A Life Of Leo Tolstoy, Pantheon Books 1967.

William W. Rowe: Leo Tolstoy, Twayne Publishers, Boston, 1986.

Tolstoy: A Collection Of Critical Essays, Prentice-Hall, Inc, Englewood Cliffs, N.J 1967.

William L. Shirer: Love and Hatred, The Stormy Marriage Of Leo And Sonya Tolstoy, Simon & Schuster 1994.

Ernest J. Simmons: Introduction to Russian Realism, Indiana University Press 1965.

Henry Gifford: The Novel In Russia, Hutchinson & Co. (Publishers) LTD - 1964.

A.B. Goldenweir (Aleksandr Borisovich): Talks With Tolstoy - Horizon Press 1969.

(Translated by S.S. Koteliansky and Virginia Woolf). William J. Leatherbarrow: Fedor Dostoevsky, Twayne Publishers 1981, A Division of G.K. Hall & Co.

Davis Bender, Publisher: Fyodor Dostoyevsky, Greenhaven Press, San Diego, CA 1998. Wikipedia: Ivan Turgenev Online-literature.com: Turgenev. Biography and Works.

* * *

Léon Tolstoi: La Guerre et la Paix, Traduction nouvelle par Elisabeth Guertik, Préface de Brice Parain, Livre de poche, Paris 1963. Wikipedia.org: Anna Karénine.

Léon Tolstoi: Résurrection, première édition intégrale, traduit par Édouard Beaux, Gallimard 1946.

Léon Tolstoi, Écrivain et Penseur Russe (littérature classique) - Google France.

Wikipedia.france: Tolstoi, Biographie, L'écrivain soldat, Le Mari, Le père, La pensée de Tolstoi, Tolstoi pédagogue, Tolstoi anarchiste mystique chrétien.

Dịch giả

Tiểu sử: Tên thật là Nguyễn Trọng Đạt, sinh năm 1942 tại Đông Lào, Hà Đông.

Theo gia đình di cư vào miền Nam tháng 3-1955.

Tốt nghiệp:

Cử Nhân Văn Chương năm 1966 tại Sài Gòn. Cao Học Kinh Tế Tài Chánh, Học Viện Quốc Gia Hành Chánh năm 1969 tại Sài Gòn.

Khóa 3/70 Trường Sĩ Quan Trừ Bị Thủ Đức.

Trường Sinh Ngữ, Viện Đại Học Sài Gòn, ban Pháp Văn năm 1977.

Dạy học, làm công chức cho chính phủ Việt Nam Cộng Hòa từ năm 1964-1975.

Tù cải tạo từ 1975-1980.

Vào Mỹ tháng 1 năm 1990, diện H.O.

Tác Giả: Trọng Đạt

Người Việt Dallas Xuất Bản - 2010

Nguồn sách: HuyTran