Tolstoi ngược dòng thời gian làm sống lại xã hội quí tộc Nga những năm 1800 một thời đã qua của các thế hệ ông cha nửa thế kỷ về trước trong bối cảnh lịch sử chiến tranh Nga-Pháp 1805-1812. Cũng như Margaret Michell với Cuốn Theo Chiều Gió viết năm 1936 lấy bối cảnh lịch sử thời Nam Bắc phân tranh nước Mỹ những năm 1860. Một bối cảnh lịch sử rộng mênh mông bát ngát cả về không gian, thời gian khiến tác giả xây dựng hằng hà sa số nhân vật.

Theo Rowe trong Leo Tolstoy, trang 40:

“Có người cho Chiến Tranh và Hòa Bình một tác phẩm giáo dục vĩ đại, không có ai là vai chính mà có đến năm nhân vật chính (Andrew, Pierre, Nicholas, Natasha, Mary)

(One critie has even seen War And Peace a gigantic novel of education, cenftering not on one protagonist but on five (Andrew, Pierre, Nicholas, Natasha, Mary)”

Nhưng theo Rowe, chàng Pierre và Natasha là hai nhân vật chính.

Xã hội thượng lưu quí tộc là đối tượng chính của tác phẩm, bốn đại điền chủ Nga trong truyện gồm: ông Hoàng Bolkonski, bá tước Rostov, bá tước Bezukhov, ông Hoàng Vassili. Hai đại gia được nhắc tới nhiều là Bolkonski và Rostov. Pierre và Natasha là hai nhân vật được nhắc tới nhiều hơn các vai khác. Ông Hoàng già Bolkonski vị cựu Tư lệnh bị quản thúc nay đã hết thời hạn nhưng vẫn ở trong điền sản tại Bald Hills, một đại điền chủ giầu có vào bậc nhất xã hội Nga thời ấy với hai người con: Andrew sĩ quan ra mặt trận Áo năm 1805, con gái Mary, không đẹp, sùng đạo, nàng tin và cầu nguyện Thượng Đế nhưng số phận hẩm hiu. Mồ côi mẹ, Mary phải sống với người cha tàn ác mắng nhiếc con đủ điều quanh năm ngày tháng, nàng cam chịu số phận đắng cay. Công nương sầu muộn khóc thương cho thân phận của mình, không hy vọng lấy chồng, ông Hoàng già phá đám không cho bạn trai lại chơi.

Andrew ở mặt trận về, vợ chết sau khi sinh đẻ, chàng gặp gỡ Natasha nhà Rostov trong một buổi đạ vũ, họ yêu nhau muốn đi tới hôn nhân nhưng ông già Bolkonski tìm mọi cách chia loan rẽ thúy ông không muốn cho Andrew lấy Natasha, trong bụng chê nhà Rosrov không bề thế bằng mình. Ông khuyên Andrew đi ngoại quốc một năm nghỉ mát, khi nào trở về sẽ cho làm đám cưới. Andrew nghe lời bố, sau khi sang Ý được bốn tháng chàng viết thư về xin cha giảm thời gian thử thách cho chàng vì thương nhớ Natasha, ông ta trả lời con: “Anh chờ khi ta chết rồi hãy lấy Natasha, ta cũng sắp chết rồi”. Chưa có người cha nào nhẫn tâm đến thế. Andrew con người tốt, hiểu biết, can đảm ngoài mặt trận cũng mang nhiều lý tưởng như Plierre.

Năm 1812 chiến tranh gần tới Bald Hills,, Bolkonski đang bị bệnh muốn ở lại chiến đấu bảo vệ địa phương, ông cho Mary, cháu trai Nicholas (con Andrew), quản gia.... đi Moscow. Mary cãi lời cha, nàng quyết ở lại để săn sóc cha đang bệnh. Ông Hoàng bị bán thân bất toại, ông được đưa đi Boguchavoro, Mary cho cháu Nicholas , quản gia... đi Moscow, công nương ở lại với cha trong những giờ phút cuối của ông mặc dù nhiều người khuyên nàng nên đi sớm vì quân Pháp đã gần tới nơi. Là người hiếu thảo, nàng quyết ở lại với bố trong giờ phút lâm chung. Mary xua đuổi những ý nghĩ mà nàng cho là tội lỗi, thân phụ qua đời nàng sẽ thoát khỏi tay ông, được tự do. Những ý tưởng mâu thuẫn hiện ra trong tâm trí nàng. Mary thương cha nhưng lại thầm mong cho ông khuất núi để được tự do, nàng xua đuổi những tư tưởng đen tối, quyết ở lại cùng đám gia nhân, bác sĩ để cầu nguyện, an táng cho ông Hoàng.

Sự diễn mặc cảm tội lỗi công nương Mary khi cha nàng hấp hối cho thấy nghệ thuật tả tâm lý nhân vật tuyệt vời của Tolstoi. Lối diễn tả hướng nội đã khiến cho các nhân vật có nhiều cá tính riêng độc đáo.

Cùng với nhà Bolkonski, gia đình Rostov được nhắc tới rất nhiều trong tác phẩm, theo bảng ghi gia phả các nhân vật chính trong bản dịch tiếng Pháp kể trên ông Hoàng Bolkonski là hình ảnh ông Hoàng N.S.Volkonski, ông ngoại Tolstoi Mary thể hiện bà mẹ thân sinh tác giả và nhà Rostov chính là gia đình bên nội ông.

Tài chánh nhà Rostov ngày một sa sút vì bá tước không khéo quản lý gia tài, ăn tiêu hoang phí, hào phóng nuôi dưỡng nhiều người, bị thiên hạ lợi dụng, cuộc sống tại điền sản Otradnoc với tòa nhà to lớn đầy những thực khách, bữa ăn hàng ngày có tới hai chục người. Vẫn còn khu nhà săn với năm chục con ngựa, mười lăm người coi chuồng ngựa. Bá tước vẫn tổ chức tiệc tùng, vẫn đánh bài với người lân cận và bị lợi dụng... tài sản bán đi dẫn dần để chỉ tiêu và trả nợ.

Gia đình Rostov gồm phu nhân, trưởng nam Nicholas, trưởng nữ Vera, thứ nữ Natasha, con gái nuôi Sonya và thứ nam Petya, trong số này bá tước, phu nhân, Nicholas, Natasha, Sonya là các nhân vật chính, Vera, Petya ít được nhắc tới.

Phu nhân thương con, ích kỷ, nhẫn tâm. Sonya, cô con nuôi xinh đẹp như Natasha, Sonya một nhân vật chính cùng Nicholas yêu thương nhau rất mực, chàng ra trận, nàng ở nhà trông chờ. Phu nhân muốn cậu cả phải lấy một đám giầu như Julie, Mary... để cứu vãn tình trạng suy sụp của nhà Rostov và nhẫn tâm chia loan rẽ thúy, chửi mắng Sonya vô ơn, quyến rũ Nicholas, cuối cùng bà ép nàng phải gửi thư cho Nicholas đang ở mặt trận để trả tự do cho chàng. Trong khi đóng gói hành lý, đồ đạc tại Mowcow để di tản, phu nhân không cho các thương binh đi theo, chỉ chở đồ đạc nhưng Natasha phản đối mẹ dữ đội cuối cùng bà chịu bỏ bớt một nửa đồ đạc để chở họ theo.

Nicholas, chiến sĩ can đảm, người quản lý công việc điền sản thành công, nóng nảy, có hiếu với cha mẹ, chàng hy sinh tình yêu với Sonya để chiều ý mẹ. Nicholas chính là hình ảnh bá tước N.I Tolstoi, thân sinh của nhà văn hào. Đoạn diễn tả tâm trạng rối bời của Nicholas, sự dằng co giữa tình yêu với Sonya và cuộc hôn nhân với Mary khiến chàng bị dần vặt cho thấy nghệ thuật hướng nội ở đây vô cùng sâu sắc. Tolstoi thành hôn năm ba mươi tư tuổi, cô em vợ Tanya nhí nhảnh mười sáu tuổi thường tới chơi, gợi hứng cho tác giả dựng lên vai Natasha, nhân vật quan trọng của tác phẩm. Tiểu thơ xinh đẹp, hát hay, lãng mạn, nhân ái, tình duyên trắc trở, yêu Andrew nhưng không thành, yêu chàng Anatole bảnh bao nhưng cuộc tình ngắn ngủi, Natasha đã nhiều lần sầu muộn, đau khổ vì tình yêu, gầy ốm xanh xao, có ý định đi tìm cái chết cho đến khi hòa bình tìm được hạnh phúc bên chàng Pierre. Sonya nhân vật chính, là người quá hoàn toàn trong gia đình, nàng thiếu sự ích kỷ cắn răng chịu hy sinh tình yêu để làm vừa lòng mẹ nuôi, Tolstoi lấy cá tính của một bà cô để dựng lên nhân vật Sonya.

Pierre, con trai ngoại hôn Bá tước Bezukhov nhưng được cha làm đơn xin Nga Hoàng cho làm con chính thức và được thừa hưởng gia tài vĩ đại, bốn cô con gái chính thức nhân vật phụ, không được nhắc tới. Pierre là nhân vật chính quan trọng của tác phẩm, xuất hiện từ đầu chí cuối và cũng thể hiện một phần con người của Tolstoi. Mặc dù được thừa hưởng gia tài đổ sộ nhưng Pierre tỏ ra hào phóng trượng nghĩa khinh tài, chàng đi tìm những lý tưởng xa vời bất thành cuối cùng tìm được hạnh phúc bên Natasha. Pierre lấy vợ đẹp nhưng không hạnh phúc, nàng Hélène thiếu đức hạnh, thích phô trương, tiếp tân các nhà trí thức, thượng lưu, cuộc hôn nhân khiến chàng như bị cầm tù.

Pierre ly thân Hélène đi tìm hạnh phúc, lý tưởng, chàng gia nhập Hội Tam Điểm, đi du học về đề nghị cải tổ nhưng không được chấp thuận. Chàng về điền sản giải phóng nông nô, mở trường học giúp nông dân nhưng họ lại không tin tưởng và anh triệu phú ngây thơ này lại bị bọn quản lý che mắt, họ vẫn áp bức bóc lột dân nghèo. Quân Pháp sắp vào Moscow, quân dân lớp lớp di tản ra khỏi kinh thành nhưng Pierre lại trốn tránh bà con, mua một khẩu súng ở lại âm mưu ám sát Napoléon để cứu nước Nga và cả Âu châu, chàng muốn làm Kinh Kha thời nay nhưng thất bại ngay từ đầu. Pierre cứu một đứa trẻ trong cơn hỏa hoạn, cứu một cô gái thoát tay tên lính Pháp cướp giật, bị lính tuần bắt tình nghi đốt nhà, suýt bị tử hình, bị bắt làm tù binh, trên đường rút chạy, quân Pháp bắt tù nhân đem theo, trong cuộc hành trình gian khổ chàng tìm ra lẽ sống, ý nghĩa của hạnh phúc. Pierre thầm yêu Natasha từ khi nàng còn nhỏ. Hòa bình trở lại, duyên số đưa chàng kết hợp với Natasha, tìm được cuộc đời hạnh phúc. Pierre dưới ngòi bút Tolstoi như một nhân vật khác thường mang nhiều lý tưởng xa vời, nhưng anh ta cũng mang nhiều kịch tính.

Cuối cùng gia đình thứ tư ông Hoàng Vassili Kouraguine, con gái lớn Hélène, hai con trai Hippolyte và Anatole, Hélène được nhắc tới nhiều hơn, còn lại là những nhân vật phụ. Nhà Vassili Kuraguine không bằng ông Hoàng Bolkonski và Bezhukov (Pierre), Vassili và các con ông đều nhiễm nhiều tính xấu. Ông là người chuyên trục lợi, gả con gái Hélène cho chàng đại điền chủ Pierre thành công, Vassili dẫn cậu ấm Anatole đến hỏi Mary, con gái Hoàng thân Bolkonski, nhắm thừa hưởng gia tài lớn. Cậu ấm Anatole đẹp giai nhưng gian trá, hư thân mất nết, ăn chơi, nợ nần... Được gia đình Bolkonski đón tiếp lịch sự, thay vì tiếp xúc Mary, Anatole lại để ý và tán tỉnh cô Bourienne người Pháp con nuôi Bolkonski nên đã bị từ chối. Trong khi Andrew còn ở ngoại quốc, chàng tán tỉnh Natasha định rủ nàng trốn đi xây tổ uyên ương nhưng thất bại, suýt bị tóm cổ đưa ra tòa. Hélène một mệnh phụ tuyệt sắc, kiểu cách, lãng mạn, không phải là người vợ nghiêm chỉnh khiến Pierre chán nản bỏ nhà đi Petersburg, khi chiến tranh tới gần Moscow Hélène viết thư cho chồng xin ly dị để lấy một ông Hoàng ngoại quốc, nàng ăn tiêu hoang phí, bị bệnh mất để lại cho Pierre những món nợ chồng chất.

Nhiều nhà phê bình đánh giá cao nghệ thuật Chiến Tranh Và Hòa Bình:

“Cuốn tiểu thuyết này của Tolstoi với những chi tiết hiện thực, phong phú cũng như mô tả tâm lý các nhân vật sâu sắc được coi như tác phẩm văn chương lớn”.

(Ce roman de Tolstoi tant par la richesse et le réalisme de ses détails que par les descriptions psychologiques de ses Dersonnages et considéré comme un roman majeur de la litérature - Guerre et Paix, Google France)

Tác giả đã quan sát tâm lý của các người thân, của chính ông để xây dựng những nhân vật có cá tính riêng, độc đáo, kẻ ích kỷ gian trá, người vị tha, nhân ái. Các nhân vật có hồn, người đọc thấy hiện ra một nàng Mary sầu muộn, sùng đạo, giầu tình thương nhưng tuổi trẻ của nàng nhiều bất hạnh, một ông già độc địa Bolkonski, một nàng Natasha nhí nhảnh, xinh tươi yêu đời nhưng tình duyên trắc trở...

Nhiều nhà phê bình cho rằng nhà văn hào đã diễn tả hiện thực đời sống của người Nga, tác phẩm là một bức tranh vĩ đại của xã hội Nga như nhận xét của D.S. Mirsky trong cuốn Lịch Sử Văn Chương Nga trang 260:

“Trong Chiến Tranh và Hòa Bình thực tế được chuyển thành nghệ thuật một cách tuyệt diệu hơn tất cả những tác phẩm có từ trước, nó thật là hoàn chỉnh ... Văn kể truyện thật tuyệt diệu, tầm vóc vĩ đại, số nhân vật đông đảo, sự chuyển và đóng cảnh liên tục và những mối liên hệ ràng buộc của tất cả cho ta cảm tưởng như sự tường thuật của một xã hội, không phải chỉ có nhiều nhân vật”

(The transformation of realily into art is also more perfect in War And Peace than in anything that precede it, it is anost complete....The narrative is a miracle. The vast proportion, the numerous personages, the frequeni changes of scene, and the close and necessary Interconnection öøƒ all give the impression ot being really a record of a soclety, not only of so many individuals)

Bộ mặt trái của xã hội phong kiến quí tộc Nga đã được diễn tả trọn vẹn qua những cuộc hôn nhân tính toán vì tiền tài vật chất không có tình yêu. Ông Hoàng Vassili gả con gái Hélène cho đại điền chủ Pierre thành công và đưa con trai Anatole tới Bald Hills để hỏi cưới công nương Mary nhiều của hồi môn nhưng bị từ chối. Sau nầy ông lại khuyên chàng quay sang Julie, một tiểu thư giầu thừa hưởng gia tài trong khi Boris đang chiếm cảm tình của nàng. Anna Mikhaylovna, mẹ Boris khuyên chàng gấp rút hỏi lấy Julie để gạt Anatole ra rìa và đã thành công.

Boris nhà nghèo yêu thương Natasha từ nhỏ, lớn lên, là sĩ quan chàng vẫn còn giữ cảm tình với Natasha, hay lại thăm nàng. Natasha còn yêu Boris, nàng tâm sự với mẹ nhưng bà gạt đi bảo:

“-Boris sẽ không lấy con, anh ấy sẽ tìm một đám giầu hơn nhà ta, con cũng không lấy Boris được vì nhà nó nghèo. ”

Hôm sau bà nói Boris đừng lại chơi nữa, Phu nhân chỉ tính toán để con mình lấy những đám nhà giầu, bà thuận cho Natasha lấy Andrew, con đại điển chủ Bolkonski dù chàng ta góa vợ và nàng là gái tân, lại còn bị nhà trai khinh rẻ nhục nhã. Bà năn nỉ Nicholas bỏ người yêu Sonya để lấy Mary cùng nhà Bolkonski, chàng quyết liệt từ chối, mẹ con cãi cọ suýt từ nhau may có Natasha can gián kịp thời. Về sau một bà cô của Nicholas, phu nhân quan Tổng Đốc hết lời khuyên nhủ chàng bỏ Sonya để lấy tiểu thư Mary, Nicholas siêu lòng, khi ấy mẹ chàng ép Sonya viết thư trả tự do cho chàng. Cuối truyện phu nhân mãn nguyện khi con gái Natasha lấy Pierre, con trai Nicholas kết hôn với Mary, những nhà quí tộc phú gia địch quốc.

Người đọc hiểu thấu tâm tình của con người xã hội trưởng giả Nga qua ngòi bút Tolstoi, một xã hội thực tế với các bậc phụ huynh và những chàng đào mỏ tính toán những cuộc hôn nhân “ăn người”, nó còn trắng trợn lộ liễu hơn thế như trong cuộc hôn nhân giữa chàng đại tá Berg và tiểu thơ Vera, con cả của bá tước Rostov, chị Natasha. Chàng hỏi lấy Vera được gia đình đồng ý, làm đám hỏi đã một tháng, chỉ còn một tuần nữa là đám cưới, chàng được biết điền sản dành cho Vera làm hồi môn không còn, bố vợ tương lai đã đem bán trả nợ. Berg bèn gặp Bá tước đặt thẳng vấn để hồi môn của Vera bao nhiêu, bố vợ tương lại bảo.

''-Bác thích cái tính thực tế của cháu... yên chí bác sẽ lo cho”

Chàng rể tương lai nói nếu không biết rõ hồi môn cho Vera là bao nhiêu và không được nhận trước một phần thì sẽ từ hôn, bá tước phải ký ngân phiếu ứng trước tám chục ngàn chàng ta mới thỏa mãn.

Các nhân vật có hồn khiến ta như thấy hiện lên nàng Mary sầu muộn, đau khổ bất hạnh, ông già Bolkonski độc ác. Mary là hình ảnh bà cụ thân sinh Tolstoi nhưng ông chỉ nghe kể lại vì mồ côi mẹ từ khi lên hai, mồ côi cha lúc lên chín.

D.S Mirsky nhận xét trong Lịch Sử Văn Chương Nga trang 259.

“Ông Hoàng Andrew và Pierre Becukhov chắc là sự hóa thân của Tolstoi. Nhưng Chiến Tranh và Hòa Bình khác biệt hẳn những sáng tác trước của ông là vai trò phụ nữ như công nương Mary (Maria) và nhất là Natasha. Chắc hẳn nhờ hôn nhân khiến ông hiểu biết thêm nhiều về phụ nữ để có thêm kinh nghiệm về nghệ thuật tả hướng nội. Nghệ thuật diễn tả cá tình nhân vật của cũng đạt tới đỉnh cao vậy”

(Prince Andrew and Pierre Bezukhov are no doubt transposition of Tolstoi. But the most wonderful difference of War And Peace from the earlier siories are the women, princess Mary and specially Natasha. There can be no doubt that it was hy increased knowledge of feminine nature, due to marriage that enabled Tolstoy to annex this new province of psychological experience. The art of individualization also attains to unsurpassable perfection)