Cái chết đã ám ảnh Tolstoi từ khi những người thân của ông lần lượt ra đi, tiểu thuyết cũng như đoản thiên của ông đã nhiều lần bàn về ý nghĩa của cái chết.

Đoạn nói về cái chết của ông Hoàng Andrew trong Chiến Tranh Và Hòa Bình đã thể hiện quan điểm của tác giả về ý nghĩa của để tài. Em gái Mary vào phòng của anh Andrew, nàng biết có dấu hiệu chàng sắp đi, Andrew nằm trên phản, người gầy xanh, chàng hỏi thăm Mary mấy câu. Mary thôi khóc, nàng cầu nguyện hướng tâm hồn về Đấng Bất Diệt đang hiện diện trước người hấp hối.

Andrew biết mình sắp chết, chàng cũng biết mình đang chết, chết một nửa rồi, chàng ý thức được sự cao cả vượt lên trên trần thế, xưa kia chàng sợ cái chết nhưng nay không còn hiểu cái sợ ấy, chàng không sợ chết và không còn nghĩ tới nó nữa.

Andrew mơ thấy mình ngủ trong căn phòng, chàng khỏe mạnh, nhiều người hiện ra, chàng đóng cửa rồi tự nhiên sợ chết. Thần chết phá cửa vào, chàng cố sức cẩn lại nhưng nó mở toang, Thân chết tiến vào, chàng chết thật, Andrew cố gắng thức dậy: “Phải! ta chết và tỉnh dậy!'' Những giờ phút cuối cùng của chàng trôi qua một cách đơn giản. Mary và Natasha không rời chàng. Họ thấy chàng chìm xuống từ từ yên lặng, mỗi lúc một chìm sâu hơn.

Andrew xưng tội và được ban lễ, mọi người tới từ giã chàng, Mary và Natasha có mặt khi chàng cựa mình lần chót, lúc ấy hồn lìa khỏi xác. Mary nói “nguội rồi” khi người chàng vừa nằm yên bất động, lạnh ngắt. Natasha vuốt mắt cho chàng. Chàng ở đâu? đi đâu? Người ta lau xác Andrew, mặc quần áo, nhập quan... mọi người tới vĩnh biệt và khóc, công nương Mary, Natasha khóc vì nhận thức được sự đơn giản và huyền bí của cái chết diễn ra trước mắt hai nàng.

Cái chết của đại tá Andrew gợi lại Cái Chết Của Ivan Ilyich, một truyện ngắn nổi tiếng của Tolstoi, giây phút lâm chung của người thương bệnh binh đã được diễn tả bi thảm và sống động. Andrew khi tới gần cái chết đã nghĩ tới bông hoa của tình yêu bất diệt đang nở ra trong tâm hồn như giải thoát mình khỏi nô lệ của cuộc đời trần thế. Chàng không còn sợ chết nhưng trước mắt những người ở lại đứng vây quanh thì đó là một bi kịch não nùng.

Ivan Ilyich trong Cái Chết Của Ivan Iiyich cũng như Andrew trong Chiến Tranh Và Hòa Bình, khi thấy cái chết đã hiện rõ thì không còn sợ hãi vì nó là sự giải thoát ta khỏi sự nô lệ của cuộc đời trần thế. Cái Chết Của Ivan llyich đã diễn tả môt cách toàn diện tâm lý con người trước cái biên giới sinh tử. Từ lo âu khi bệnh mới phát sinh cho tới khi hấp hối, Ivan chán chường thất vọng, khắc khoải khi cơn đau kéo dài rồi tới giai đọan sợ chết. Cơn đau dai dẳng, khiến chàng nản chí, bệnh tình ngày càng xấu bây giờ là vấn đề sinh tử, chàng thấy đời mình đang tàn dần, đang chết dần, không còn hy vọng gì. Ivan ghen ghét với người đời, cơn đau tỉnh thần còn nặng nề hơn thể xác, chàng nhớ quá khứ, tiếc tuổi trẻ.

Cái chết từ từ xuất hiện khiến tâm lý con người biến dạng hoàn toàn từ sợ hãi tới thư thái, chấp nhận kết thúc như một sự giải thoát khỏi cuộc đời trần thế. Nay Ivan thấy rõ cơn đau đã dầy vò chàng dai dẳng biến đi đâu mất. Chàng tự hỏi đau đớn đi đâu rồi, mày ở đâu? còn cái chết, mày ở đâu? Chàng tìm lại cái tâm trạng sợ chết của mình trước đây nay không thấy nó đâu cả, sự sợ hãi, mày ở đâu?

Không còn sợ hãi vì cái chết cũng không còn hiện hữu. Chàng lại thấy ánh sáng và la lên.

“Nó đây rồi, sung sướng thay!”

Chàng thấy tất cả trôi qua trong một khoảnh khắc. Có người nói “nguội rồi”, chàng tự nhủ.

“Cái chết đã qua, không còn chết nữa”

Bi kịch Cái Chết Của Ivan Ilyich cho ta thấy nghệ thuật của Tolstoi ở đây gần với tinh thần yếm thế của Đông phương.

Tolstoi đã dành nửa tác phẩm ngắn này để mô tả tỉ mỉ cơn đau cũng như tâm tư dằn vặt của một bệnh nhân trong những ngày cuối cùng của cuộc đời.

Tác giả đã diễn tả trung thực tâm lý tham sinh uý tử của con người, họ đã bám víu vào những hy vọng mong manh như Ivan Ilyich.

Tolstoi cho thấy Ivan chết vì sống không mục đích, một cuộc sống không ý nghĩa, một cuộc đời trống rỗng.

Nhân vật chính trong Anna Karenina cũng thể hiện nỗi ám ảnh của nhà văn hào về cái chết. Anna đến Mạc Tư Khoa để giảng hòa vợ chồng người anh Stepan khi ấy sẩy ra tai nạn chết người, một nhân viên hỏa xa say rượu bị xe lửa cán chết trên đường rầy khiến nàng cho là điềm gở để rồi sau này cuối truyện nàng đã đi tìm cái chết thê thẩm tại nhà ga để trừng phạt Vronsky.

Khi khiêu vũ với Vronsky nàng mặc áo mầu đen, nàng nói nếu sinh đẻ nàng sẽ chết. Những điềm xấu đã ám ảnh Anna đưa tới cái chết kết thúc đời người đàn bà bất hạnh.

Trong mấy chục trang đoạn chót Tolstoi mô tả tâm lý người đàn bà khủng hoảng tinh thần, ruột gan rối bời đưa tới cái chết, từ những nghi ngờ người yêu Vronsky phản bội, ghen bóng gió, ngọn nến tắt khiến nàng sợ hãi.

Tâm trạng rối bời, Anna lên xe đi thăm chị dâu Dolly trong lòng nghĩ tới cái chết, cơn ghen nổi lên dữ dội, từ ghen bóng gió nghi ngờ đến hận thù, trả thù tình yêu phai nhạt của chàng. Nàng nghĩ đến cách trả thù bằng cái chết của mình, đoạn tả cảnh tự vẫn của Anna hãi hùng như một âm thanh cao vút trong một bản nhạc êm dịu.

Trong truyện Ba Cái Chết, Three Deaths viết 1859, Tolstoi mô tả ba cái chết: một thiếu phụ quí tộc giầu có, một anh xà ích nghèo khổ, một cây xanh trong rừng. Hai chiếc xe ngựa chở một bà quí phái mắc bệnh lao thời kỳ cuối cùng và đoàn tùy tùng, bà ta người xanh xao gầy gò đi Âu châu dưỡng bệnh, trên hai xe có các gia nhân, bác sĩ, người chồng. Bác sĩ bàn với người chồng nên để nàng ở nhà vì thời tiết xấu, nàng không thể đi xa được, chẳng thà chết ở nhà. Chồng nghe theo bác sĩ bàn với vợ nên hoãn lại chuyến đi. Người thiếu phụ tin tưởng đi nghỉ mát ở ngoại quốc sẽ khỏi bệnh, nàng sợ chết quá và cáu kỉnh với chồng, nàng chỉ muốn tiếp tục hành trình. Cuối cùng phải ở lại, bệnh nhân hấp hối trước sự thương xót của gia đình, nàng vẫn hy vọng và thúc dục chồng đi tìm thầy lang, thầy thuốc khác sẽ chữa khỏi bệnh. Hy vọng tiêu tan, nàng chỉ còn là cái xác không hồn. Một tháng sau người ta xây một nhà nguyện bằng đá trên nấm mộ người đàn bà, đây là cái chết của một người quí tộc, được chồng, mẹ, chị chăm sóc an ủi lúc lâm chung, có bác sĩ săn sóc, có linh mục làm lễ.

Cái chết thứ hai của Feodor thẩm thiết, một người xá ích nghèo khổ bị bệnh lao, tứ cô vô thân, ông ta ở xứ khác tới, sống lây lất những ngày tàn tại trạm xe ngựa, cơn bệnh hành hạ ngày đêm không ai săn sóc. Một hôm anh xà ích trẻ Seryoha biết Feodor sắp chết bèn lại xin ông đôi giầy bốt còn mới, người bệnh nhân đồng ý bảo “anh cứ lấy đi, khi nào ta chết nhớ mua cho ta cái mộ chí bằng đá”. Hôm sau Feodor chết cô đơn, nghèo nàn khốn khổ. Một tháng sau, trên mả của Feodor chưa có mộ chí, chỉ một đám cỏ xanh nhạt là dấu tích của nơi an nghỉ cuối cùng.

Thứ ba là cái chết của một cây xanh. Chị đầu bếp ở trạm xe sau này gặp Seryoha bèn bảo anh đi mua mộ chí để giữ lời hứa với người quá cố hoặc vào rừng chặt cây về làm thánh giá cắm trước mộ Feodor. Seryoha nghe lời, hôm sau vác búa vào rừng chặt một cây cao cho ngả xuống, thân cây rung động, kêu răng rắc, đổ sập xuống đất, đè bẹp những cây con, chim chóc bay lên kêu ríu rít, cái chết của vật vô tri vô giác.

Cái chết của một người giầu có và một kẻ khốn cùng cho thấy sự cách biệt quá xa. Người đàn bà quí tộc được gia đình, người chồng, người mẹ, chị an ủi chăm lo, có bác sĩ chữa bệnh, săn sóc, có gia nhân đầy tớ hầu hạ, có linh mục làm phép khi nhắm mắt lìa trần, trên mộ có xây nhà nguyện trong khi anh nhà nghèo tứ cố vô thân Feodor chết cô đơn khốn khổ, không một ai an ủi chăm sóc, trên mộ chẳng có một dấu tích gì ngoài đám cỏ xanh nhạt mới mọc. Người thiếu phụ quí tộc tham sinh úy tử, vẫn hy vọng, bám víu vào cuộc sống cho tới giây phút cuối cùng thì người xà ích nghèo mạt chỉ mong chết quách cho xong cuộc đời khốn khổ.

Ba Cái Chết là một đoản thiên buồn mênh mang thấm thía về thân phận con người, ai trong chúng ta cũng đều phải đối diện vối cái chết. Tolstoi đã manh nha nhận định về bất công xã hội tại Nga mà ông khai triển rộng rãi sau này trong cuốn tiểu thuyết thứ ba Resurrection viết xong 1899, tác giả đã phủ nhận giai cấp quí tộc ăn trên ngồi chốc của mình.

Truyện Ông Chủ Và Người Tớ là một kết hợp hài hòa, giữa văn chương và đạo đức, nội dung sẩy ra chỉ trong một ngày, một đêm. Người chủ Vasilii cùng anh làm công Nikita lên xe ngựa băng qua một cánh đồng ngập tuyết lạnh buốt sang làng bên để mua một mảnh rừng cây, Vasilli hy vọng mua được bất động sản này với giá hời. Họ lạc đường hôm trời nổi cơn bão tuyết mù mịt, lạnh thấu xương phải tạt vào một làng, ghé nhà người quen để nghỉ ngơi, uống ly trà nóng rồi lại lên đường. Cả hai lại lạc giữa cánh đồng tuyết mênh mông, trời nổi cơn bão tuyết, Vasilli ham tiền, ham lời vội vã ra đi trong đêm tối khiến cả hai thầy trò cùng ngộ nạn, lần này họ không tìm ra lối đi phải ngủ ngoài trời.

Trời về khuya, Vasilli đang đêm nghe vẳng như có tiếng chó sói hú xa xăm rồi hoảng sợ lên ngựa chạy bỏ anh người làm trung thành ở lại. Vasilii lạc đường, càng đi càng lạc, cuối cùng lại quay trở về chiếc xe ngựa. Thấy Nikita lạnh cóng sắp chết, Vasilii hối hận cởi áo ấm đắp cho hắn rồi lấy thân của mình nằm trên người hắn để sưởi ấm và cứu sống người đây tớ trung thành để rồi chính Vasilii chết vì lạnh cóng.

Vasili lo âu sợ hãi trong đêm trăng sáng trên cánh đồng tuyết mênh mông giá buốt, anh sợ chết nhưng cuối cùng đã chết để hy sinh cho người khác sống còn, đã chọn cái chết có ý nghĩa. Vasilii được diễn tả lúc đầu như một người tham lam, làm giàu bằng mồ hôi nước mắt kẻ khác nhưng cuối cùng, lương tâm anh sống lại, chấp nhận cái chết để cứu mạng người đầy tớ trung thành, một kết thúc buồn với cái chết của Vasilii và con ngựa thân yêu trong đống băng tuyết giá lạnh.

Cái chết trong tác phẩm của Tolstoi đượm vẻ buồn mênh mang, mặc dù ông đã thể hiện nó như sự giải thoát sau cùng nhưng ta thấy nó đã được diễn tả bằng một hành văn bi thiết, điều này chứng tỏ tác giả cũng đã để cao sự sống và sợ sệt cái chết.