Như đã nói trên, sự nghiệp văn chương của Tolstoi hầu như nằm trong ba tác phẩm lớn Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karénine, Phục Sinh. Vì phạm vi giới hạn, tôi chỉ để cập tới ba cuốn trường giang tiểu thuyết vừa kể và vài truyện ngắn nổi tiếng của nhà văn hào.

Chiến Tranh Và Hòa Bình

Năm 1862 Tolstoi 34 tuổi, kết hôn với Sonya, một cô gái trẻ nhỏ hơn ông 16 tuổi, năm sau ông viết truyện Les Cosaques (The Cossacks) dài gần 200 trang, không thành công lắm. Cũng năm này tác giả bắt đầu viết Chiến Tranh Và Hòa Bình, War and Peace cuốn tiểu thuyết vĩ đại đến 1869 thì hoàn tất sau sáu năm cặm cụi.

Cuốn trường thiên này đã đưa tên tuổi ông lên tột đỉnh danh vọng không những vang danh tại nước Nga mà còn cả trên thế giới. Trên một trang mạng điện tử tiếng Pháp, có người nói hai cuốn tiểu thuyết lớn Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karénine của Léon Tolstoi được coi như hai cuốn sách bán chạy nhất, bestseller trên thế giới. Cách đây vài năm trên một tờ báo Việt Ngữ tại Texas, có người nói Chiến Tranh Và Hòa Bình là cuốn sách mà không ai là không nghe nói tới, nếu nói đây là cuốn tiểu thuyết nổi tiếng nhất thế giơi thì cũng không có gì quá đáng.

Tolstoi nghiên cứu nhiều tài liệu lịch sử bắt đầu viết từ 1963, năm 1865 và 1866 ông cho đăng phần mở đầu truyện lấy tên 1805 trên báo Nga Russky Vesstik số 1, 2, 3, 4. Năm 1868 cho in thành sách các cuốn số 1, 2, 3, 4 do P.I Bartenev và S.S Urusov xuất bản.

Năm 1869 cho in tiếp cuốn số 5, số 6, để hoàn tất tác phẩm, xuất bản lần thứ nhất. Năm 1869 tái bản lần thứ hai làm sáu cuốn, cuốn số bốn được sửa chữa.

Năm 1872 tái bản lần thứ ba thành tám cuốn do N. N. Srakhov xuất bản. Trong kỳ tái bản này những đoạn nguyên văn bằng tiếng Pháp được chuyển dịch sang tiếng Nga và tất cả những trang bình luận về lịch sử, triết lý được lấy ra chuyển xuống cuốn số tám như một phụ lục với đầu để “Những bài về Mặt Trận 1812” và chia làm mười chín phân đoạn.

Năm 1880 tái bản lần thứ tư giống như tái bản lần thứ ba.

Năm 1886 tái bản lần thứ năm giống như xuất bản lần thứ nhất 1868, 1869 nhưng in làm bốn cuốn thay vì sáu cuốn.

Năm 1886 tái bản lần thứ sáu dựa theo lần xuất bản 1868, 69 và một chút của lần xuất bản 1873.

Tiếp theo đó những lần xuất bản thứ bảy, thứ tám, thứ mười giống như lần thứ sáu. Lần thứ chín, thứ mười một và những lần sau này giống như lần thứ năm...

Những năm thập niên 1880 Tolstoi không quan tâm tới bản quyền mà trao bản quyển Chiến Tranh Và Hòa Bình cho vợ ông... Những kỳ tái bản dưới thời Cộng sản Nga phần nhiều theo lần xuất bản thứ năm, nhưng trên tờ Novir Mir, tháng Tư năm 1963 nhà học giả nổi tiếng N.K Gudzy lý luận rằng Tolstoi thích kỳ xuất bản thứ ba năm 1873 và phải theo ấn bản này, lập trường của ông đã gây tranh luận một thời gian dài.

Trong những bản dịch tiếng Anh của Chiến Tranh và Hòa Bình, bản do Aylmer Maude và Louis Maude vào giữa năm 1930 và 1932 làm ba tập được coi là hay nhất.

Ở Việt Nam khoảng 1969, tôi đã được đọc bản dịch tiếng Việt cuốn Chiến Tranh Và Hòa Bình của Nguyễn Hiến Lê, nói chung hay và sáng sủa. Ở miền Bắc trước 1975 người ta cũng dịch ra tiếng Việt, cho tới nay tác phẩm vĩ đại này đã được dịch ra hầu hết các thứ tiếng trên thế giới.

Bản dịch tiếng Anh dầy 1350 trang, bản dịch mới tiếng Pháp của Elisabeth Guertik, năm 1945, Traduction nouvelle par Elisabeth Guertik, tái bản 1967, dầy hơn 1450 trang. Bản tiếng Việt dầy khoảng hai ngàn trang vì ta thường dùng khổ chữ lớn hơn sách Tây phương. Để nghiên cứu tác phẩm này tôi dùng bản tiếng Anh, có đối chiếu với bản tiếng Pháp. Theo Giáo sư D.S. Mirsky tác phẩm có công khai phá để mở rộng chân trời cho nghệ thuật viết tiểu thuyết vì đã đưa lịch sử vào văn chương, trước đây hồi mới xuất bản nhiều người không chịu công nhận nó là cuốn tiểu thuyết vì để cập tới lịch sử, chiến tranh Nga- Pháp quá nhiều.

Chiến Tranh Và Hòa Bình thuộc loại tiểu thuyết lịch sử, lấy chiến tranh Nga Pháp 1805, 1812 làm bối cảnh có hai phương diện chính: Văn chương và Lịch sử, tức cuộc chiến tranh Nga Pháp.

I- Phương diện văn chương

Tôi đề cập tới phương diện văn chương vì trước hết nó là tiểu thuyết. Chiến tranh Và Hòa Bình là một tác phẩm văn chương, như tất cả những cuốn tiểu thuyết khác có nhân vật, có nút và gỡ nút, tầm vóc vĩ đại của nó khiến các biến chuyển, tình tiết phức tạp, nhiêu khê. Trước hết xin sơ lược cốt truyện kế đó lần lượt đề cập những khía cạnh chính của tác phẩm: Tâm lý xã hội, Nhân sinh hạnh phúc, Lãng mạn, Bi kịch, Đạo đức, Điện ảnh.

Sơ lược truyện.

Tác phẩm gồm quá nhiều nhân vật, có người đếm được khoảng 550 vai trò tuy nhiên cũng chỉ vào khoảng mấy chục nhân vật đóng vai chính yếu và thường được nhắc tới. Vì quá nhiều nhân vật, trong bản dịch tiếng Pháp để dễ hiểu truyện hơn người ta lập một bằng gia phả, tông tích các nhân vật: Tableau Généalogique Des Principaux Personnages, trong đó bốn gia đình thượng lưu quí tộc Nga gồm: Ông Hoàng Bolkonski có hai người con André (tiếng Anh gọi Andrew), Maria (tiếng Anh Mary), Bá Tước Rostov có bốn người con Nicolas (tiếng Anh Nicholas), Véra, Petia, Natacha (tiếng Anh Natasha), Bá Tước Bezoukhov, con trai Pierre, Hoàng Thân Vassili Kouraguine có ba người con Hélène, Hipolyte, Anatole. Các nhân vật chính trong truyện là hình ảnh các thân nhân Tolstoi như ông nội, ông ngoại, bà cô....

Bối cảnh gồm hai giai đoạn chính: thời chiến và thời bình.

“Thời chiến. Pierre còn không chính thức của bá tước Bezukhov, một nhà quí tộc giầu có thế lực hàng đầu tại kinh thành, gia tài to lớn bốn mươi ngàn nông nô, hằng triệu đồng rúp, Pierre nghịch ngợm, đàn đúm nhậu nhẹt với chúng bạn. Bá tước bệnh nặng sắp qua đời, ông có bốn con gái chính thức nhưng ông lại xin Nga Hoàng hợp thức hóa Pierre thành con chính thức và làm di chúc để tài sản kếch sù cho chàng ta.

Tại Bald Hilis miền thôn trang ngoại ô, ông Hoàng N. A. Bolkonski Nicholas, cựu Tư lệnh bị quản thúc tại điền sản, mặc dù đã hết hạn nhưng ông vẫn ở điền sản với con gái Mary, dạy con học toán, viết nhật ký, tính tình khó chịu, chửi mắng con tàn nhẫn. Con trai ông Andrew là sĩ quan tiểu đoàn trưởng, giao vợ có bầu cho bố và Mary trông coi để ra trận, ông Hoàng viết thư cho tướng Kutuzov gửi gấm con trai. Năm 1805 quân Nga sang châu Âu giúp Áo chống Napoléon.

Ông Hoàng Vassili, con người trục lợi, tìm cách gả con gái Hélène cho Pierre. Chàng quen biết Hélène một thời gian rồi làm đám cưới, mặc dù nàng nhan sắc tuyệt trần nhưng Pierre không yêu, chàng kết hôn vì Vassili dàn xếp chu đáo. Vassili sau đó đưa cậu ấm Anatole đẹp giai nhưng gian trá, hoang đàng. Tới Bald HIl thăm gia đình Hoàng Thân Bolkonski để hỏi lấy Mary, đám này rất giầu. Trong bụng cậu ta chê cô nàng không đẹp, thích Bourienne, cô con nuôi người Pháp của Bolskonsky, sáng hôm sau Mary từ chối lời cầu hôn ca Anatole.

Gia đình Bá Tước Rostov gồm Véra con gái lớn, Nicholas, con trai, Natasha, con gái, Sonya con gái nuôi, Petya con trai út. Nicholas bị thương gửi thư về gia đình. Đầu năm 1806 Nicholas về thăm nhà, Bá tước Rostov tổ chức tiếp tân linh đình tại Câu lạc bộ. Tin liên quân Nga Áo thất trận Austerlitz làm nhiều người sửng sốt. Trong bữa tiệc Pierre ngồi đối diện với Dolokhov, anh bạn là sĩ quan, chàng được biết Dolokhov gian díu với Hélène vợ chàng, hai bên thách đấu súng, Dolokhov bị thương. Pierre, cáu giận với Hélène, ly thân với nàng, bỏ đi Petersburg. Andrew, (con trai Nicholas Bolkonski) coi như chết, mất tích hai tháng, cả nhà buồn nản, khi vợ về, bỗng nhiên chàng lò mò về, Lise sanh con trai rồi chết.

Gia đình Rostov từ trang trại dọn lên Mạc Tự Khoa, các cô Vera, Sonya, Natasha xinh đẹp dễ thương. Dolokhov để ý Sonya nhưng bị nàng từ chối, chàng ta đánh bạc bịp lừa Nicholas Rostov thua bốn mươi ba ngàn đồng rúp, Nicholas phải mượn cha. Gia đình Rostov ngày càng suy thoái, Bá tước quản lý gia tài, trang trại thất bại.

Năm 1806-1807.

Pierre ra bến xe chờ đi Petersbursg, chàng gặp một ông già tên Bazdéev, ông ta giảng đạo cho chàng nghe và dụ chàng vào Hội Tam Điểm, một hội tôn giáo bí mật. Họ thử thách chàng và dạy bản đức tính phải có: Bí mật, tuân hành các chức sắc cao cấp, đạo đức, yêu đồng loại, can đảm, đại lượng, yêu cái chết. Pierre gia nhập Hội Tam Điểm.

Năm 1806, ông Hoàng già Bolkonski được phong Tư lệnh tuyển mộ, ông giao cho con trai Andrew một điền sản, giữ nhiệm vụ tuyển binh khỏi phải ra trận.

Pierre về trang trại giải phóng nông nô, cải thiện đời sống của họ nhưng bọn quản lý che mắt chàng, họ vẫn ép dân nghèo, chàng lại uống rượu, ăn chơi, khiêu vũ. Pierre thiếu hai điều trong Hội Tam Điểm, đạo đức và yêu cái chết. Chàng trở lại Petersburg, thăm Andrew, bàn luận về nhân sinh, hạnh phúc.

Rostov Nicholas trở lại tiểu đoàn. Tháng 6-1806 Nga - Pháp đình chiến, Denisov sĩ quan bạn của Nicholas vi phạm kỷ luật bị giáng xuống làm lính. Năm 1808 Pierre xum họp với Hélène nhưng không hạnh phúc, chàng trở lại Petersburg được làm chức sắc cao trong Hội Tam Điểm, đi học ngoại quốc về, nay thu nhận tiền đóng góp cho Hội, cuộc sống riêng vẫn ăn chơi, không tin Hội. Chàng thuyết trình cải cách Hội Tam Điểm trong một phiên hợp lớn nhưng đề nghị không được chấp nhận. Hélène lúc này thường mở tiếp tân giao thiệp với giới thượng lưu của Kinh thành, nàng nổi tiếng đẹp, trí thúc, tới dự tiệc trà toàn là những nhà thông thái, họ bàn chính trị triết học... Nay trở thành trí thức, Hélène không còn lãng mạn nữa.

Gia đình Rostov dọn lên Petersburg, Bá Tước Rosfov quản lý tài sản thất bại, nợ nần nhiều, tiền kiếm được không đủ chỉ tiêu, vẫn ăn xài hào phóng. Cô con gái lớn Vera được chàng Đại tá Berg hỏi lấy. Cuối 1809 trong một buổi dạ vũ, Andrew nhẩy với Natasha, hai người quen nhau, Rostov mời chàng ghé nhà. Hôm sau Andrew lại ghé thăm gia đình Rostov, chàng đã để ý nàng Natasha xinh đẹp, đầy nhựa sống, chàng và nàng thầm yêu mến nhau qua buổi dạ vũ vừa rồi. Andrew tâm sự với Pierre chàng đã yêu Natasha và xin cha (ông Hoàng Bolkonski) cho kết hôn với nàng. Ông Hoàng trong bụng chê gia đình Rostov thua kém nhà mình bèn đề nghị Andrew đi ngoại quốc nghỉ mát, hoãn lại một năm. Chàng lại hỏi lấy Natasha, phu nhân bá tước Rostov thuận ngay, nàng xúc động khóc. Andrew từ đó lại thăm nàng hàng ngày, họ chờ một năm sau sẽ làm đám hỏi khi chàng ở ngoại quốc sẽ về.

Trong khi ấy tại Bald Hills ông Hoàng già cáu kỉnh, mắng chửi con gái Mary, Andrew ở ngoại quốc viết thư về xin bố rút thời gian chờ đợi còn bốn tháng, ông trả lời chàng đợi khi ông chết rồi sẽ lấy vợ.

Năm 1809 việc làm ăn nhà Rostov suy thoái, phu nhân viết thư cho Nicholas kêu chàng về giải quyết việc quản lý tài sản, ngày càng thua lỗ, bá tước bị lợi dụng, Nicholas chửi mắng bọn quản lý gian trá. Bà mẹ khuyên Nicholas lấy Julie Karagina, một tiểu thư giầu có, chàng cãi lời mẹ nói vì đã yêu Sonya (em nuôi), Bà chửi mắng Sonya tàn nhẫn vì nàng là trở ngại cho hôn nhân của con mình, Nicholas bênh người yêu, hai mẹ con suýt từ nhau, Natasha can khuyên đôi bên.

Hélène thành nhân vật lớn, giao thiệp rộng, mở tiếp tân đón khách thượng lưu, chồng nàng Pierre chán đời, không lại Hội Tam Điểm nữa, hai vợ chồng không hợp tính nhau. Gia đình Bolkonski dọn lên Mạc Tư Khoa, ông Hoàng già ngày một khó chịu, Mary không hy vọng lấy chồng, bố già không cho bạn trai lại nhà, ông cáu giận luôn, năm 1810, Pháp chuẩn bị chiến tranh, Mary đau khổ, Boris tới thăm Mary, nàng hờ hững, chàng quay qua Julie, Anatole cũng nhào vô nhưng Boris lấy được Julie.

Gia đình Rostov lại dọn đến Mạc Tư Khoa, họ ở nhà bà Marya Dmitrievna, bá tước Rostov đưa Natasha lại nhà Bolkonski để bàn chuyện hôn nhân Natasha-Andrew bị đối xử không đàng hoàng, Natasha gặp Mary lần đầu, nàng không ưa cô ấy. Bị chạm tự ái khi về nhà Natasha khóc.

Gia đình Rostov đi xem hát, Hélène giới thiệu em trai Anatole với Natasha. Anatole hiện ở nhà anh rể Pierre, hai năm trước đã có vợ ở Ba lan, sau bỏ vợ, hắn nợ nần, cờ bạc... Hélène mời gia đình Rostov lại nhà dự tiệc trà, Anatole theo sát tán tỉnh Natasha rồi làm liều ôm hôn nàng. Khi về nhà Natasha giao động, nàng vừa yêu Andrew, vừa yêu Anatole, rồi nàng gửi thư cho Mary tuyên bố đoạn tình với Andrew. Anatole tên lưu manh mất nết gửi thư dụ nàng trốn theo nhưng bị bại lộ, hắn suýt bị bà chủ nhà Marya cho gia nhân tóm cổ khi tới dụ dỗ Natasha trốn theo. Bà chủ mời Pierre lại giải thích cho Natasha biết Anatole đã có vợ, nàng đau khổ uống thuốc độc tự tử nhưng đươc cứu sống.

Tháng 6-1812 Napoléon vượt biên giới vào Nga, chiến tranh lại bắt đầu, tội ác tràn vào đất nước: cướp phá, đốt nhà, bắn giết... Andrew nói với Pierre chàng bị Natasha từ hôn xong lẳng lặng lên Petersburg tìm tình địch Anatole để thách đấu súng nhưng hắn biết trước vội ra tiểu đoàn ngay.

Nicholas Rostov nhận thư nhà, mẹ chàng mong chàng giải ngũ, chàng có gửi thư cho Sonya nói vẫn yêu nàng. Natasha ngày càng gầy yếu, xanh xao, bác sĩ chữa chạy cũng không hết, khi niềm đau tan biến nàng phục hôi dần nhưng không còn lạc thú yêu đời, không còn thích nhạc vũ, coi hái, hạnh phúc của nàng đã trôi qua. Tin chiến tranh loan truyền, Natasha đi lễ, tin đạo, nghe người ta sì sầm về mình, đau đớn tủi nhục, nàng không còn tự hào về sắc đẹp, nàng cầu nguyện cho các chiến sĩ, cho Nicholas anh ruột nàng, chàng ta mới được huy chương can đảm.

Andrew lên đường ra tiểu đoàn, Pierre định gia nhập quân đội nhưng vì theo Hội Tam Điểm chống chiến tranh, Pierre lại nhà Rostov, gặp Natasha, chàng thầm yêu Natasha, con út Rostov chưa tới tuổi đòi nhập ngũ, bị cha mẹ ngăn cản.

Andrew viết thư cho bố (Bolkonski) và em (Mary) khuyên nên dọn nhà vì mặt trận có thể kéo tới Bald Hil1s. Ông Hoàng sai người quản gia Alpatych tới Smolensk mua vật liệu dự định xây một căn nhà lớn, khi tới nơi anh được biết dân đang di tản, anh cầm thư của Mary gửi ông Tỉnh trưởng Smolensk, ông khuyên gia đình nên di tản vì Smolensk nay bỏ ngỏ.

Andrew lên Đại tá, chàng rút quân về Bald Hills nay đã hoang vắng, gia đình đã di tản. Ông già Bolkonski bị bệnh, bác sĩ đưa đi Boguchavoro, ông bị bại liệt mấy tuần rồi mất, bác sĩ gia đình khuyên Mary dọn đi Mosow nhưng nàng ở lại lo cho bố, gia nhân làm đủ nghi lễ an táng cho ông. Nông nô thấy quân Pháp tới hy vọng họ giải phóng nô lệ. Tại Boguchavoro, nông nô làm reo, họ không chịu cung cấp ngựa kéo xe cho Mary di tản, muốn giữ nàng ở lại, khi ấy ngày 17-8, ba ngày cuối cùng trước khi quân Pháp tới, Nicholas tiểu đoàn trưởng cố chiếm lương thực tại đây trước khi Pháp tới, chàng được biết bọn nông dân nổi loạn bèn bạt tai tên lão làng bắt phải cung cấp ngựa cho Mary di tản, sau đó chàng hộ tống nàng tới chỗ quân Nga.

Nicholas làm một cử chỉ đẹp, chàng đã cứu người đẹp thoát tay bọn nông nô phản tặc, hỏi ra mới biết Mary là em Andrew, người đính ước với Natasha, em gái Nicholas, chàng và nàng quen nhau từ đấy. Nicholas chợt nghĩ duyên trời đưa đẩy hai người gặp nhau, đây là một đám tốt, rất giầu, sẽ làm vừa lòng mẹ, nhưng lại nhớ đến lời thề với người yêu Sonya.

Quân Pháp sắp vào Mạc Tư Khoa, cư dân bắt đầu di tản lánh nạn, Mary, Julie.. đã dọn đi chỉ còn nhà Rostov. Pierre rời Mạc Tư Khoa ra mặt trận quan sát rồi phụ giúp lính pháo binh. Quân Pháp pháo kích dữ dội rồi xung kích, Nga vẫn giữ được phòng tuyến. Andrew bị thương nặng khiêng vào trạm cứu thương để bác sĩ giải phẫu mảnh xương đùi gẫy, cắt bỏ miếng thịt nát và băng lại. Khi ấy Anatole bị cưa chân khóc lóc thảm thiết.

Hélène từ Vilna về Petersburg, nàng quen một ông Hoàng ngoại quốc, được một nhà quí tộc che chở, Hélène cải đạo theo Công giáo, nàng viết thư nhờ người tìm trao cho Pierre, xin được ly dị để lấy ông Hoàng.

Lúc cuối trận Borodino, Pierre chạy khỏi khu pháo binh, ghê sợ cảnh bắn giết rồi về Mạc Tư Khoa, quân Nga rút lui bỏ lại hàng chục ngàn thương binh, cuối tháng ở Pierre tới Mạc Tư Khoa, chàng nhận được thư vợ rồi lẩn trốn không ai biết đi đâu. Nhà Rostov vẫn còn ở Mạc Tư Khoa tới 1-9, một ngày trước khi quân Pháp vào Mạc Tư Khoa, Pétya, con út tòng quân, ra trận. Phu nhân bá tước lo sợ hai cậu quí tử Pétya, Nicholas tử trận, bạn bè đã rời Mạc Tư Khoa từ tuần trước, bà ở lại để chờ Pétya đi cùng nhưng cậu lại thích ra trận. Gia đình đang đóng thùng để di tản, tối ấy có một xe chở thương binh vào nhà gồm hai tùy viên và một xe chở bác sĩ, hai binh sĩ đi theo, thương binh này là Đại tá Andrew. Nhiều thương binh vào nhà trú ngụ, họ xin gia đình giúp đỡ cho đi theo. Bá tước muốn bỏ bớt đồ để chở thương binh nhưng phu nhân muốn chở đồ vì tiếc của, Natasha khóc lóc cãi với mẹ, sau bà nghe lời con, bỏ bớt một nữa đồ đạc để chở thương binh, gia đình rời Mạc Tư Khoa, Sonya và phu nhân biết Andrew cùng đi theo nhưng họ dấu Natasha.

Pierre ở nhà ân nhân quá cố Bazdée, chàng ở lại cải trang làm người nhà quê, nhờ mua một khẩu súng lục âm mưu ám sát Napoléon để chấm dứt đau khổ cho cả Âu châu, chàng nghĩ đến sự hy sinh cho bao người và muốn làm Kinh Kha thời nay. Mấy người Pháp tới, một đại uý, tên Markar say rượu chụp khẩu súng bắn tên đại uý Pháp nhưng Pierre dựt súng cứu tên đại úy, chàng và đại uý Pháp kể chuyện tình cảm.

Gia đình Rostov chạy loạn nghỉ ở Mylishchi, cách Mạc Tư Khoa 14 dặm, họ nhìn Moscow cháy, sáng nay Sonya kể cho Natasha biết Andrew bị thương nặng hiện cùng đi trong chuyến này, tối nàng lên tới chỗ lều Andrew, chàng tỉnh, cầm tay nàng, Natasha khóc thổn thức.

Pierre dấu dao găm dưới áo đi tìm Napoléon, ông ta ở điện Cẩm Linh đang ra lệnh chữa những đám cháy. Pierre tới gần một đám cháy cứu đứa trẻ lên ba, chàng cứu một cô gái bị một tên lính Pháp giựt vòng vàng ở cổ. Chàng bị lính tuần bắt, họ khám thấy dao trong áo và tình nghi anh đốt nhà, lính tuần bắt thêm năm người tình nghỉ nữa.

Tại Petersburg cuộc sống vẫn yên tịnh, xa hoa, Hélène lấy hai chồng một lúc, bị bệnh chết. Tin Mạc tư Khoa thất thủ vang lên, người ta kết án Kutuzov phản bội. Nicholas Rostov lãnh nhiệm vụ đi mua ngựa cung cấp cho quân đội, chàng trình diện chính quyền địa phương tỉnh Voronezh, ông Tổng đốc chỉ chỗ cho chàng đi mua ngựa, họ vẫn tổ chức ăn tiệc khiêu vũ tại tư dinh. Một bà tên Anna, dì Mary cho biết chàng đã cứu cháu bà, phu nhân Tổng đốc là cô của Rostov, khuyên chàng lấy Mary, chàng nói mình ghê tởm, không thích đào mỏ, đã yêu Sonya, bà cô ra sức thuyết phục Nicholas.

Mary lên Moscow gặp cháu, bà dì của Mary, bà cô Rostov sắp xếp cho hai anh chị gặp lại nhau. Mary tỏ ra đau khổ vì có đại tang, nàng thương cha mới mất cho rằng cuộc mai mối sẽ xúc phạm vong linh người. Nicholas bắt đầu cảm mến Mary, thấy nàng là người đạo đức, có đời sống tinh thần cao nhưng lại nhớ tới lời thề với Sonya, vật lộn diễn ra trong nội tâm Nicholas. Bà cô bảo nếu chàng lấy Sonya chỉ mang khổ vào thân, làm khổ mẹ. Trong khi ấy mẹ Nicholas thúc dục Sonya viết thư trả tự do cho chàng. Trong lúc phân vân chàng nhận được thư Sonya, nàng cho biết kể từ nay chàng không còn bị ràng buộc vào những lời thề non hẹn biển với nàng năm xưa. Sonya và mẹ chàng cũng cho biết gia đình nay mất hết cả sản nghiệp tại Mạc Tư Khoa. Sonya nghĩ Natasha (em Nicholas) sẽ cùng Andrew (anh Mary) quay trở lại với nhau và Nicholas không thể lấy Mary, nàng vẫn hy vọng.

Pierre bị bắt, người Pháp nể anh vì biết nói tiếng Pháp, tù nhân nễ chàng vì đoán chàng thuộc dòng quí tộc. Viên thống chế Davout thẩm vấn tù, hắn tàn ác nhưng có cảm tình với Pierre. Pierre khai là sĩ quan dân quân, cái nhìn Davout và Pierre đầy tình người nhờ đó Pierre thoát chết. Họ dẫn mười hai người tù đi xử bắn năm tên, Pierre và những người còn lại được ân xá đưa vào trại giam.

Mary đi thăm anh Andrew tại Yarovl trên một đoàn xe gồm nhiều gia nhân, cháu, cô Bouriene người Pháp, chàng hiện ở trong căn nhà Rostov, nay liên hệ giữa hai gia đình khiến nàng và Nicholas thân hơn. Phu nhân bá tước dẫn Mary vào nhà, Natasha ra đón Mary, khóc trên vai nàng, Mary hiểu được tình trạng bị đát của Andrew, vết thương làm mù, chàng bị nóng lạnh, hai anh em thăm hỏi nhau. Andrew biết mình đang chết, nay chàng không sợ chết, ngày giờ cuối cùng của chàng trôi qua một cách đơn giản khi chàng cựa quậy lần cuối, Natasha, ông bà bá tước, Sonya đều có mặt khóc thương Andrew.

Thời bình.

Quân Pháp vào Moscow đầu tháng 9, quân Nga rút ra xa, dưỡng quân một tháng, tuyển thêm lính, mạnh hơn trước. Quân Pháp suy yếu sau trận Borodino, không được tiếp tế ngày càng tồi tệ. Đầu tháng 10 Nga tấn công Pháp tại Tarutino, cuối tháng 10 Pháp rút chạy vì yếu thế không dám đương đầu với quân Nga. Denisov và Dolokhov hành quân du kích đánh giải thoát tù binh, Pierre được cứu thoát, Petya tử trận, cậu bé quá hăng say không nghe lời Denisov. Pierre tìm ra hạnh phúc trong gian khổ. Tại gia đình Rostov, Natasha đau khổ xanh xao nay Andrew đã mất, gia đình Rostov khóc như mưa gió nghe tin Petya tử trận, Mary ở lại săn sóc Natasha, hai người gần nhau hơn, cuối tháng giêng Mary đi Moscow, Natasha cũng đi theo nàng.

Pierre bị bắt giam, suy nhược, ở Orel nghỉ ngơi mấy tháng, chàng phục hồi, Pierre cũng biết tin Andrew chết, Hélène chết. Hai người đầy tớ và công nương lớn (cùng cha khác mẹ) đến chăm sóc chàng, nay Pierre tin vào Thượng Đế vĩnh cửu, Pierre thay đổi tính tình nhiều, chàng tìm ra hạnh phúc không còn quan tâm tiền bạc. Moscow cháy, chàng thiệt hại hai triệu đồng nhưng lại cho là mình còn giầu hơn trước vì bây giờ chàng tự do, thời gian dưỡng bệnh chàng có kinh nghiệm về hạnh phúc, tự do, cuộc đời. Moscow nay lại đông đúc, dân chúng kéo về nhiều, nhà cháy được cất lại, cửa tiệm mở lại. Pierre đến thăm Mary gặp Natasha, nàng gầy và xanh, trông sầu muộn, chàng bảo Mary: Tôi mất hai triệu nhưng tôi giầu bằng ba thế, tôi được tự do, chàng kể lại những ngày ghê rợn tại Moscow. Pierre trở lại hai hôm liền, tâm tình với Mary, nhờ nàng kết hợp chàng với Natasha, chàng mơ ước được kết duyên với nàng và thấy mình hạnh phúc, trái tim tràn trề yêu thương, Natasha không còn sầu muộn.

Năm I813 Natasha thành hôn với Pierre Bézukhov, đó là tin vui nhất cho gia đình Rostov, bá tước Rostov chết cùng năm ấy, gia đình tan vỡ. Năm trước tài sản bị tiêu tan trong trận hỏa hoạn tại Mạc Tư Khoa, cái chết Andrew, Natasha sầu muộn , cậu Pétya tử trận, bà Bá tước đau khổ khiến ông chán nản sợ sệt, sau khi Natasha đi lấy chồng ông thầm lặng, than thở chán đời. ít ngày sau bị bại liệt, trước khi chết ông xin lỗi vợ con đã làm tiêu tan gia tài sự nghiệp, đám tang đông đảo. Nicholas còn ở Paris, được tin cha mất chàng xin giải ngũ về nhà. Số nợ cha để lại khiến nhiều người ngạc nhiên, nó gấp hai tài sản, nhiều người khuyên Nicholas từ chối thừa kế để trốn nợ, nhưng chàng không muốn làm tủi vong linh người chết.Nicholas vay Pierre, em rể ba chục ngàn và bán tài sản trả nợ. Chàng xin làm công chức tại Moscow, dọn nhà cùng mẹ, Sonya tới ở một khu nghèo, lương 1200 đồng một tháng không đủ xài.

Mary tới thăm gia đình Rostov, mẹ Nicholas khuyên chàng lại thăm Mary, nàng thích Nicholas vì anh hy sinh cho cha mẹ. Mùa đông năm 1813 họ làm đám cưới, chàng đưa mẹ, Sonya đến Bald Hills. Trong bốn năm (1817) chàng trả hết nợ mà không đụng chạm tới tài sản của vợ, thừa hưởng tài sản một người anh em họ, Nicholas trả nợ em rể Pierre, ba năm sau 1820 chàng mua một tài sản gần Bald Hills . Nicholas quản lý công việc làm ruộng nương thành công. Nhà ở Bald HiHs được xây cất lại bằng gỗ, rộng thênh thang, hằng trăm thực khách ghé chơi vài ngày, vợ chồng Natasha về Bald Hills, gia đình Nicholas hạnh phúc. Đầu tháng 12-1820 vợ chồng Natasha-Pierre tới nhà Nicholas Rostov vào mùa thu. Ngày lễ mồng 6-12, quanh bàn mẹ chồng, vợ ba con, quản gia, cháu Nicholas con Andrew, Sonya, Denisov Tướng hồi hưu, Natasha, ba con, bà quản gia.. Nicholas Rostov hạnh phúc đến nỗi bà Rostov và Sonya phải ghen tị. Natasha lấy Pierre đầu xuân 1813 nay 1820 đã ba con gái một con trai, nàng mập ú không còn mảnh mai như xưa, trái với Hélène người vợ trước của Pierre, Natasha không thích giao tế chỉ lo con cái, nàng không làm dáng như xưa. Pierre sợ vợ không dám cười với các bà các cô, không dám đi câu lạc bộ...”