Giữa thập niên 60, trong một lần tiếp xúc với một vị giáo sư Đại Học Văn Khoa Sài Gòn, tôi nghe ông nói “Chiến Tranh và Hòa Bình không hay, Résurrection (Phục Sinh) hay lắm” ông khen ngợi truyện này rất nhiều. Thập niên 80 một người bạn đọc xong Phục Sinh cũng ca ngợi tác phẩm, anh cho biết cuốn truyện rất hay, cảm động nhưng lại ít được biết tới. Các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Nga đánh giá nó thấp hơn Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karénine. Trong cuốn Introduction to Tolstoy's writings trang 196, tác giả Ernest J. Simmons có vài nhận xét về Résurrection.
Các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Nga đánh giá nó thấp hơn Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karénine.
Trong cuốn Introduction to Tolstoy`s writings trang 196, tác giả Ernest J. Simmons có vài nhận xét về Résurrection.
« Ở đây trong sự giằng co giữa nghệ thuật và đạo đức trong con người Tolstoi, nghệ thuật đã thắng. Ông không theo lối kết thúc happy ending mang tính đạo đức, nhưng Katusha (hay Maslova) sau cùng từ chối lấy ông Hoàng Nekhlioudov”.
(Here, in the struggle between the truth of the moralist and the truth of the artist in Tolstoy, the artist prevails. He makes no concession to the conventional happy-ending of virtue rewarded, for Katusha ultimately refuses to marry Nekhlyudov)
Và
“Tác giả diễn tả chân thành cảm xúc của mình trong tác phẩm và đã truyền đạt một cách nghệ thuật tới người đọc, gây xúc động và khiến họ chia xẻ những xúc cảm ấy với nhau và với tác giả. Và dĩ nhiên hơn bất cứ cuốn tiểu thuyết nào khác của ông, Resurrection thể hiện định nghĩa về nghệ thuật siêu việt của Tolstoi vì nó gợi cho chúng ta tình thương và mục đích chung cuộc sống của nhân loại, sự cố gắng thực hiện cái toàn thiện về đạo đức, tinh thần bằng phục vụ mọi người (Trang 198.)
(That is, the novel deals with feelings sincerely express by the author, and so artistically conveyed that they infect readers and cause them to share these feelings with him and with each other. And certainly more than any of his other novels, Resurrection fulfils Tolstoy's definition of the best art, for it evokes in us feeling of brotherly love and of the commmon purpose of the life of all humanity - a striving to achieve spirtual and moral perffection through service to others”)
Dịch giả Édouard Beaux trong kết thúc phần giới thiệu bản dịch tiếng Pháp đầu tiên cuốn Résurrection của ông đã quả quyết.
“Điều quan trọng là từ thời ấy đã có một tác phẩm mà sự can đảm, thành thật, cái đẹp của nó có thể nêu một tấm gương sáng cho chúng ta ngày nay”
(Il jugera ainsi de l'important que put avoir en son temps une oeuvre dont l'audace, la sincerité et la beauté peuvent nous servir encore aujourd'hui et d'exemple et d'encouragement)
Nhưng Ernest J. Simmons cũng cho rằng nghệ thuật của Résurrection thua kém nhiều so với hai tác phẩm trước Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karénine.
(Résurrection naturally ƒorces comparison with those supreme works, War And Peace and Anna Karenina, and it must be admitted that it falls below lofy artistic achiements of these earlier novels)
Simmons cũng chỉ trích khía cạnh đạo đức của Phục Sinh.
Nhiều nhà nghiên cứu phê bình đã cho rằng truyện này kém nghệ thuật, Morris Philipson trong cuốn Ông Bá Tước Muốn Làm Người Nông Dân, The Count Who Wished He Were A Peasant nói Phục Sinh không phong phú như Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karénine vì nó nói rõ ra chứ không có tính cách mơ hồ tiềm ẩn.
(But something of the mystery of art is lacking, it is in a word, obvious, page 131.. - The crucial difference between Resurrection and Tolstoy 's greatest novels is that here the reader knows exactly what the author wants him to think and feel, page 131)
Theo Morris, nhà văn hào với lối diễn tả quá sáng sủa làm giảm giá trị cho tác phẩm hơn là làm tăng giá trị cho nó
(...His clarity of thought narrows rather than enhances the effect of his fiction, page 132)
Ông nói Tolstoi dùng những ngụ ngôn, kinh nghiệm cá nhân, những thí dụ chỉ để dùng cho những sách không phải là văn chương hơn là cho tiểu thuyết.
“Sự thật thì những kiến thức về tôn giáo, triết học khó có thể làm cho tác phẩm hay hơn. Phục Sinh là một bài giảng đạo đã cải trang thành một cuốn tiểu thuyết” trang 132.
(Il is not true that his religions and phiosophie understanding improves his novelist art. Resurection is a “Sermon” disguiged as a novel)
Dmitry Svyatopolk Mirsky, sinh 1890 tại Nga, học đại học St. Peterburg, sau sang Anh dạy văn chương Nga, trong cuốn A History of Russian Litterature đã chê bai nặng nề truyện Phục Sinh như sau.
“Một điều chứng tỏ rõ ràng là nghệ thuật của Tolstoi đã xuống dốc khi ông thành người giảng đạo, nếu sáng tác của ông trong mấy chục năm cuối cùng còn đứng vững hay suy tàn tùy thuộc vào giá trị của Resurection, thì đây là môt trường hợp tồi tệ, vì hiển nhiên là nó rất thua kém Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Kareine, nhưng nó cũng thua kém rất nhiều cả những truyện ngắn như Ông Chủ Và Người Tớ, Hajji Murad và Xác Chết Sống. Trang 306.
(lt has often been used to prove that Tolstoy's genius declined after he became a preacher. If the imaginafive work of his last thirfy years is to stand or fall according to the merit of Resurrection, is will be in somewhat bad case, for it is quite obvious that Resurreclion is very much inferior to War And Peace and Anna Karenina. But it í also much inferior to Master And Man, to Hajji Murad, and to The Living Corpse)
Ông cũng nói
“Phục Sinh không phải là một tác phẩm nghệ thuật hoàn hảo: ý tưởng đạo đức đã được củng cố bằng những bản văn trong Kinh Thánh đã không hội nhập được vào văn chương. "trang 307.
(Resurrection is not a petfect work of art: The moral idea, profusely supported by texts from the Gospels is not organically fused into the fabric”)
Mirsky còn cho rằng:
“Mặc dù tác phẩm dầy, Tolstoi đã bỏ rất nhiều công phu nhưng sách viết để lấy tiền” trang 306.
(Inspite of his size, it is by no means the work into which Tolstoi put the most work and care - it was written, strange to say, for money)
Thật chưa có ai ngược đời như giáo sư Mirsky này, người đã đem một tác phẩm vĩ đại nổi tiếng như Phục Sinh để so sánh với những truyện ngắn vài chục trang không ai biết tới. Ông nói Phục Sinh không những thua kém các tác phẩm vĩ đại trước như Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karénine mà còn rất thua kém những truyện ngắn của cùng tác giả Tolstoi! Một tác phẩm trở thành tồi tệ chỉ vì có sự xen lẫn một số tư tưởng đạo đức? Một tác phẩm hay không phải ông không thích nó mà nó dở và ngược lại
Như đã dẫn ở trên Morris chỉ trích lối viết Tolstoi trong Phục Sinh thua kém Chiến Tranh Và Hòa Bình cũng như Anna Karénine ở chỗ tác giả khiến cho người đọc biết rõ, cảm thấy ngay điều ông muốn nói. Chúng tôi tưởng viết sáng sủa hoặc rung cảm dễ dàng được người đọc thì phải là một ưu điểm nhưng sao Morris lại coi là một khuyết điểm?
Cả Simmons lẫn Mirsky đều cho rằng Tolstoi trở thành thầy giảng đạo đức trong Résurrection và như vậy làm giảm giá trị nghệ thuật văn chương. Sự thực không riêng gì trong Phục Sinh mà trong Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karénine Tolstoi bao giờ cũng là nhà hiền triết, tác phẩm của ông cũng vẫn là hiện thân của chân thiện mỹ. Vả lại trong Phục Sinh ở phần cuối truyện khi nói đến sự bừng tỉnh của lương tâm Nekhlioudoy, tác giả chỉ trích dẫn năm sáu đoạn ngắn trong Kinh Thánh để diễn tả sự sống lại của nhân vật chính, chàng đã tìm được lẽ sống nhưng các nhà phê bình trên đã phóng đại lên cho rằng Résurrection là một cuốn sách giảng đạo.
Cả ba nhà nghiên cứu phê bình Simmons, Morris, Mirsky đều cho rằng Phục Sinh thua kém xa Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karénine và đưa ra những yếu điểm của tác phẩm, tuy nhiên Chiến Tranh Và Hòa Bình và Anna Karénine lại không có nhiều khuyết điểm như đã nói trong phần kết luận của các truyện ấy.
Chiến Tranh Và Hòa Bình (1863-1969) dài gấp ba lần Phục Sinh, mặc dù là một công trình văn hoá lớn nhưng nay đã trở thành cổ điển. Mặc dù được nhắc tới rất nhiều nhưng trên thực tế ít người có can đảm đọc hết vì truyện không được lôi cuốn như Tam Quốc Chí, Thủy Hử... hoặc Nghìn Lẻ Một Đêm của Ba Tư. Truyện có quá nhiều nhân vật, truyện quá nhiều tình tiết, nó gồm nhiều truyện chứ không phải một truyện. Nội dung không phù hợp với danh xưng của tác phẩm, không có một tinh thần nhất quán giữa chủ đề và cốt truyện như ở Phục Sinh. Tolstoi đề cập tới chiến tranh, Hòa bình ít hơn là ý nghĩa nhân sinh, ý nghĩa của cái chết, con đường đi tìm hạnh phúc, vĩ nhân và lịch sử...
Tolstoi diễn tả chiến trận bằng những hình ảnh thi vị với những cụm khói xanh lam của khói súng, những bãi cỏ non xanh rợn... khác với lối diễn tả tàn bạo của Sholokhov sau này trong cuốn tiểu thuyết vĩ đại Sông Don Thanh Bình (1940). Chiến tranh Và Hòa Bình đã không diễn tả, thể hiện được những khía cạnh khốc liệt, tàn phá của chiến tranh như ở các tác giả cận và hiện đại Gheorghiu, Hemingway, Margaret Mitchell, Remarque... vì nó chỉ là một nghệ thuật cổ điển. Với Chiến Tranh Và Hòa Bình cũng như Anna Karénine Tolstoi viết dông dài nhiều khiến cho tác phẩm có nhiều phần loãng, tại cuối truyện ông đã bỏ ra hằng trăm trang nghị luận dài dòng về lịch sử rất lộn xộn và phức tạp, nó không đóng góp được gì hơn là chỉ làm cho độc giả mất thì giờ và mệt mỏi.
Anna Karénine (1875-1877), cuốn tiểu thuyết lớn thứ hai của Tolstoi, dầy gần gấp hai Phục Sinh đã được xếp vào trong số một trăm cuốn tiểu thuyết hay nhất thế giới nhưng khía cạnh hiện thực không thể sánh với Resurrection. So sánh nàng Anna và Maslova trong Phục Sinh ta thấy bà mệnh phu nhân đã tự chọn cho mình một ngõ cụt, còn Maslova một cô gái vô tội là nạn nhân của giai cấp quí tộc, và thân phận của nàng mới thực sự đáng thương.
Quan niệm sáng tác của thời cận là tác phẩm phải nói lên được một khía cạnh nào của xã hội loài người và như vậy Anna Karénine cũng như Chiến Tranh Và Hòa Bình đã rơi vào tình trạng cổ điển trong khi Phục Sinh đã có tiến bộ rõ ràng, nó đã diễn tả một cách hiện thực xã hội thối nát dưới thời Nga Hoàng mà các tác phẩm trước không nói được. Văn chương Tolstoi trong Phục Sinh đã thoát khỏi nghệ thuật cổ điển đi vào khuynh hướng mới, nó là một trong những tác phẩm đầu tiên đi vào hiện thực xã hội. Ông cũng đã bỏ được những khuyết điểm thường thấy ở hai cuốn tiểu thuyết trước, đi thẳng vào đề tài, không viết dông dài, chỉ nói những gì cần nói và viết những gì cần viết.
Điều không thể phủ nhận được là khi quay thành phim, Résurrection đã thành công huy hoàng, đã được khán giả hoan nghênh hơn hẳn Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karénine nhờ nội dung cảm động sâu sắc, tình tiết lôi cuốn bất ngờ và thể hiện được nhiều ý nghĩa nhân bản tình người.
Khi mới xuất bản Phục Sinh đã được nhiều độc giả Nga và Âu Mỹ tán thưởng, nay theo bước đi của thời gian tác phẩm ít được biết tới nhưng cũng đáng được coi như một tài liệu xã hội hiếm, quí về một giai đoạn lịch sử đã qua của một đất nước vĩ đại, một dân tộc bất hạnh đã bị dầy vò xâu xé quá nhiều.
Nhà dịch giả Pháp Édouard Beaux ca ngợi lòng can đảm của Tolstoi, người mà ngay từ thời xa xưa ấy đã dám viết lên sự thật, ông quả là một tấm gương sáng cho chúng ta ngày nay.
