Chiến Tranh Và Hòa Bình, cuốn tiểu thuyết lấy lịch sử làm bối cảnh đã làm sống lại cả một thời kỳ oanh liệt của Nã phá Luân và cũng là thời oanh liệt của cả nước Pháp hai trăm năm trước, nó cũng làm sống lại giai đoạn thất bại nhục nhã nhất của vị Đại Đế này. Nhà văn hào dựa vào gia phả của dòng họ ông, hồi ký của những người khác, của các nhân chứng, công báo của chính phủ, tài liệu lịch sử các loại... để viết phần lịch sử, gia đình vợ ở Moscow cũng đã cung cấp cho ông nhiều tài liệu, ngoài ra Tolstoi phỏng vấn các sử gia nổi tiếng ở Moscow để có thêm nhiều dữ kiện đúng. Tất cả ngày tháng trong truyện đều theo lịch Nga cũ khác lịch mới chừng hai tuần. Tôi xin chia khía cạnh lịch sử làm ba phần: Cuộc chiến tranh Nga Pháp, Vĩ nhân và lịch sử, Nhận định.

Cuộc chiến tranh Nga Pháp

Khởi đầu từ tháng 10 năm 1805 khi quân Nga do Tư lệnh Kutuzov chỉ huy sang đóng tại Áo quốc để hợp tác chống Pháp. Một tướng Áo báo cáo cho Kutuzov biết quân Áo bị bại trận và đầu hàng ở Ulm, thiệt hại bốn chục ngàn quân.

Tháng 10, Kutuzov cho rút về Vienna, Braunau và Traun. Quân Nga vượt qua cầu trời thu, thời tiết ấm áp có mưa, Pháp nã đại bác vào đám quân đang rút nhưng không gây thiệt hại nhiều. Quân Nga qua cầu rồi phóng lửa đốt, bị một trăm nghìn quân Pháp đuổi theo, ba mươi lăm ngàn quân Nga dưới quyền Kutuzhov phải rút theo sông Danube. Họ chỉ đánh khi địch tới ở đoạn hậu để bảo toàn súng và trang bị nặng. Quân Áo chạy thoát ở Ulm gia nhập quân Kutuzov ở Braunau nay tách ra, quân Kutuzov yếu đuối kiệt quệ, thiếu thốn, bị dân Áo không có cảm tình.

Ngày 28 tháng 10 Kutuzov chỉ huy quân vượt bên trái sông Danube, lần tấn công thứ mười ba vào đội pháo binh Nga tịch thu được đại bác, cờ quạt, bắt được hai ông Tướng địch. Sau nửa tháng rút, Nga đã đẩy lui quân Pháp, họ lên tinh thần mặc dù chết một phần ba.

Hai nhà vua Nga, Áo duyệt hàng quân tám chục ngàn người, Nga Hoàng Alexander cưỡi ngựa trước hàng quân, ngài sẽ chỉ huy mặt trận, đi thăm chiến địa, thương xót các thương binh. Ngày 2 tháng 2 năm 1805 hai nhà vua Nga và Áo ra trận đánh với Napoléon tại Austerlitz người ta cũng gọi đây là trận đánh ba vua. Một đạo quân Nga sợ hãi lui binh, Kutuzov ra lệnh đứng lại mà họ vẫn chạy. Quân Pháp tấn công pháo binh Nga và bắn Kutuzov, Đại tá Andrew hô tiến rồi cả đại đội tiến lên. Trong lúc nhốn nháo quân Nga Pháp bắn lẫn nhau, Đại uý Rostov thấy một đoàn quân hỗn độn, nhà vua bị thương, quân Nga thua, thương binh bò lết kêu la thảm thiết. Trước năm giờ chiều quân Nga, Áo thua trận hoàn toàn, quân Pháp tịch thu hàng trăm khẩu đại bác, các đơn vị bị thiệt hại, một nửa còn lại đang lóp ngóp chạy về. Tàn quân chạy qua một cái đập hẹp, bắn giết nhau giành đường, nhiều người chạy xuống ao hồ đóng băng bị chết chìm, chết cóng, quân Pháp bắn đại bác tới tấp vào đám đông trên đập, dưới ao, trên bờ...

Ngày 27 tháng 6 năm 1807 Nga ký hiệp ước đình chiến với Pháp, hai nhà vua Nga Alexander và Pháp Napoléon ký sơ bộ đình chiến, hai vị trao huân chương cho nhau, chiều hai ngài dự tiệc.

Năm năm sau ngày 26-6-1812 Napoléon vượt biên giới đánh chiếm nước Nga, nửa triệu quân Tây Âu kể cả hậu cần tiến vào Nga. Họ phạm bao nhiêu tội ác cướp bóc, đốt phá, tàn sát, làm tiền giả... y như nhiều thế kỷ trước những bộ lạc từ Đông sang Tây tàn sát đồng loại, có nhiều nguyên nhân gây ra cuộc chiến. Napoléon đi xe sáu ngựa vượt sông Niemens cùng binh sĩ, đạo quân gồm cả người Ba Lan, Đức, Áo, Ý...

Nga Hoàng còn ở Vilna gần sát biên giới hơn một tháng chẳng thấy sửa soạn chiến tranh gì cả, không có kế hoạch chung, có ba Tư lệnh nhưng chưa có vị Tổng tư lệnh, nhà vua không đảm nhận chức tư lệnh. Trong khi ngài còn ở Vilna, quân dân nóng lòng chờ đợi để chiến đấu. Các quần thần quanh nhà vua chỉ mong ngài thoải mái bỏ quên chuyện chiến tranh. Khi Napoléon vượt biên giới vào Nga, nhà vua vẫn đang tiệc tùng, hội họp linh đình.

Nhà vua bèn cử tướng Balashev mang thư của ngài sang trao cho Napoléon để cảnh cáo ông. Balashev sang tới biên giới được một Đại tá đón tiếp đưa tới gặp Tướng Murat, Balashev nói tâu Hoàng đế chúng tôi không muốn chiến tranh, Murat nói Nga Hoàng gây sự trước, Balashev nói Napoléon gây chiến. Ông được đưa tới gặp tướng Davout, rồi được đưa tới yết kiến Napoléon. Triều đình Napoléon rất lộng lẫy, ông bảo ta không muốn chiến tranh nhưng chẳng đặng đừng, ta sẵn lòng nghe lời giải thích của ông. Balashev nói muốn thương thuyết hòa bình, Nga Hoàng Alexander không muốn chiến tranh, ngài muốn quân Pháp rút khỏi Niemen. Napoléon nói ta đã trải cả triệu quân ra rổi mà người nói đàm phán, Nga Hoàng đã liên kết với Anh vừa đàm phán vừa chuẩn bị chiến tranh. Napoléon nói ông có quân số gấp ba Nga Hoàng (sáu trăm ngàn người), ông giận dữ bảo nếu các anh xúi Phổ chống lại ta thì ta sẽ xóa nó khỏi bản đồ Âu châu, ta vẫn tận tâm với Nga Hoàng.

Napoléon mời Balashev dự tiệc, ông hỏi thăm thủ đô Nga, có nhắc tới Moscow, ông chê Moscow nhiều giáo đường còn lạc hậu mê tín. Balashev mang thư về, đó là bức thư cuối cùng Napoléon gửi cho Nga Hoàng.

Cuối tháng sáu không ai nghĩ là chiến tranh có thể vào sâu đất Nga, tháng Bảy tin chiến tranh được loan truyền từ Moscow, nhiều tuyên cáo hiệu triệu và những tin phóng đại như Napoléon có một triệu quân, chỉ có ông Trời cứu được nước Nga. Tại Moscow các nhà quí tộc, thương gia, điền chủ hội họp bàn đóng góp tiền bạc, nhân lực cho chính phủ, Nga Hoàng tới dự, ngài cám ơn các nhà quí tộc.

Ngày mồng 8 -8-1812 Hội đồng các tướng lãnh đề cử Thống chế Kutuzov làm Tư lệnh. Mới lâm trận quân Nga bị phân tán đang muốn kết hợp lại và rút lui tránh sức mạnh của địch, đạo quân bị phân chia không có chỉ huy thống nhất, sau cùng nhà vua rời quân đội về thủ đô khơi dậy lòng ái quốc và để không cản trở sự chỉ huy thống nhất của quân đội. Quân đội lại thống nhất nhưng các tư lệnh chia rẽ, Smolensk bị bỏ ngỏ sau một trận kịch chiến, người dân đốt nhà chạy, Nga rút khỏi Smolensk quân Pháp đuổi theo. Tướng Kutuzov nói với Đại Tá Andrew “Kết quả đến với kẻ nào biết đợi”, ông nói thắng trận không phải là đánh ồ ạt mà phải kiên nhẫn đợi thời cơ, ta sẽ làm cho địch cạn hết lương thực, ta cần hai điều kiện thời gian và kiên nhẫn.

Quân Pháp gần tới Moscow, có người muốn lánh nạn, nhiều người vẫn còn bình thản, Bá tước Rostopchin, Tổng đốc Moscow khuyên khích phụ nữ rời thành phố, dân trong tỉnh muốn được vũ trang, súng đạn còn nhiều, giới quí tộc nói tiếng Pháp sẽ bị phạt.

Ngày 26-8-1812 trận Borodino diễn ra, đối với Nga nó gần như sự phá hoại Moscow, đó là điều họ sợ nhất trên thế gian, đối với Pháp họ đã tàn phá gần hết đạo quân của họ, đó là điều tất nhiên. Napoléon mở cuộc tấn công, Kutuzov chấp nhận trận đánh. Đương nhiên đối với Napoléon tiến xa hơn mười ba ngàn dặm và đánh trận có thể mất một phần tư lực lượng đi tới chỗ phá sản, đối với Kutuzov nếu chấp nhận trận đánh có thể mất một phần tư lực lượng và có thể mất Moscow.

(Imag Một cảnh trong phim War and Peace )

Trước trận Borodino tỷ lệ Nga Pháp là năm trên sáu (5/6), sau đó sẽ là một trên hai (1/2) nhưng sau trận đánh tỉ lệ sẽ nhỏ hơn một trên hai chút đỉnh có nghĩa là trước trận Nga có một trăm ngàn quân đối với một trăm hai mươi ngàn của Pháp, sau trận là non năm chục ngàn trên một trăm ngàn. Tướng Kutuzov nhiều kinh nghiệm chấp nhận trận đánh.

Napoléon cho rằng chiếm được Moscow là chấm dứt trận đánh như đã chiếm Vienna Áo quốc nhưng sự thực lại trái ngược. Mấy ông Tướng PhỔ (nay là Đức) bại trận sang giúp Nga chống Pháp, tướng Đức sai lầm cho rút khỏi Smolensk khi tỉnh thần quân Nga còn cao. Các sĩ quan Nga như Andrew, Dolokhov đồng ý không bắt tù binh, không thương bọn xâm lăng tàn phá nước Nga. Phía quân Pháp Napoléon cũng không bắt tù binh, cho lệnh giết tù, ông ra tuyên cáo: Ba quân tướng sĩ trận này các người đã mong đợi, chiến thắng tùy ở các người, hãy chiến đấu như ở Austerlitz, Friedland, Vitebsk, and Smolensk... đây là trận đánh lớn trước cửa ngõ Mạc Tư Khoa

Ngày 25-8-1812 Napoléon cưỡi ngựa suốt ngày quan sát trận tuyến, duyệt kế hoạch các tướng lãnh, trực tiếp chỉ huy các Thống soái Quân Nga dọc theo sông Kolochev rút, họ chưa có chiến hào, quân Pháp sẽ tấn công ở đây. Napoléon có ra bốn lệnh trong kế họach nhưng đều không được thi hành, sau khi duyệt phòng tuyến, Napoléon thao thức suốt đêm ấy, ông nói với một cận thần:

-“Ngươi có biết thế nào là nghệ thuật quân sự không? đó là mình mạnh hơn đối phương ở một lúc nào đó, chỉ có thế thôi ”

(Savez-vous ce qu'est l'art de guerre?..C'est l'art d'être à un moment donnée plus fort que l'ennemi. Voilà tout).

Napoléon chê Kutuzov tại trận Braunau trước đây chưa hề cưỡi ngựa thị sát phòng tuyến.

Sáng sớm 26-8-1812 tiếng súng nổ vang, khói súng hòa với sương sớm. Tiếng nổ làm cho cảnh trí trông thật đẹp, Kutuzov quan sát trận địa, ông sai một vị tướng xuống mặt trận. Đồn pháo binh là chỗ quan trọng nhất của trận đánh, cả ba phía đều có đào hào, đạn pháo kích của Pháp rớt nổ khắp nơi, lính pháo binh vẫn vui vẻ, hai chục người bị thương hoặc chết đã được mang đi. Lúc mười giờ bộ binh phía trước rút mang thương binh đi, một ông Tướng đến bảo sĩ quan pháo phải bắt lính nằm tránh đạn. Trận đánh khởi đầu bằng pháo binh hai bên vài trăm khẩu, ba sư đoàn Pháp được lệnh tiến lên.

Napoléon trên đồi nhìn qua viễn vọng kính thấy người và khói súng, những báo cáo của thuộc cấp sai nên ông ra lệnh tiến sau đó lính báo cáo cuộc tấn công bị đẩy lui. Các tướng Pháp ra lệnh cho quân sĩ tiến lên nhưng đối phương không bỏ chạy như họ tưởng, quân Pháp bị đẩy lui thảm hại, họ xin Napoléon cho tăng cường thêm lính. Murat xin thêm một Sư đoàn để đánh bại quân Nga. Napoléon nghĩ đã cho một nửa lực lượng tấn công quân Nga khi họ không có hầm hố mà sao chưa thắng? Một tướng khác xin tăng viện một Sư đoàn sẽ đánh thắng quân Nga, Napoléon chưa thuận nhưng sau lại có báo cáo xin tăng viện, ông hỏi ý kiến tướng Berthier rồi cho tăng viện Sư đoàn trừ bị Eriant, các đơn vị đều xin tăng viện vì quân Nga vẫn giữ vững phòng tuyến.

Napoléon rầu rĩ, những ván bài trước đây ông đều thắng nhưng ván này ông lại mất tiền. Tướng lãnh, quân đội, kế họach hành quân đều y như cũ, ông vẫn là ông lại nhiều kinh nghiệm hơn trước, vẫn kẻ địch như ở Austerlitz, Friedland, kế hoạch của ông đã thành công huy Hòang trước đây đó là tập trung đại bác pháo kích vào một điểm, cho trừ bị quân phá vỡ phòng tuyến địch, cuối cùng cho ky binh tiến đánh. Tất cả chiến lược cũ được áp dụng nhưng các tướng lĩnh ở đây người thì bị thương, người chết mà không chiếm được đồn lũy. Các đơn vị xin tăng cường, họ không đẩy lui được địch. Trước đây ông chỉ ra lệnh vài câu là các tướng lãnh báo cáo kết quả tốt đẹp, họ hớn hở, tịch thu chiến lợi phẩm, cờ quạt, tù binh như ở Lodi, Marengo, Arcola, Jena, Austerlitz, Wagram... Nay lại gặp tình huống khó khăn, binh lính đã tấn công tám giờ liền mà không xong coi như thất bại, nó có thể tiêu hủy lực lượng của Pháp.

Tại Nga suốt hai tháng qua quân Pháp chưa thắng trận nào, chưa đoạt được cờ, súng, ba quân thất vọng, quân Nga vẫn giữ được phòng tuyến, Napoléon lo sợ như một cơn ác mộng, quân Nga có thể tấn công phía trái vào trung ương khiến ông có thể chết vì lạc đạn. Những trận trước ông nghĩ có thể thành công nhưng bây giờ đây những cơ hội xấu. Tin tức quân Nga tấn công sườn trái của Pháp khiến Napoléon hết hồn, ông cưỡi ngựa thị sát trận địa, xác người, ngựa đầy trên những vũng máu, chưa bao giờ có cảnh tàn sát ghê rợn như thế. Ông leo lên đồi Semenovsk thấy quân Nga xếp hàng sau làng Semenovsk, súng nổ liên hồi, nay không còn là trận đánh mà là cuộc tàn sát, lần đầu tiên ông cảm thấy thất bại.

Kutuzov không ra lệnh, thuộc cấp đưa ý kiến ông góp ý thuận hay bác bỏ, ông theo kinh nghiệm, một người không thể điều khiển ra lệnh cho một trăm ngàn người vật lộn với cái chết, mặt trận thắng bại không thể do quyết định của Tư lệnh nhưng do tinh thần quân đội, đó là sức mạnh và ông điều khiển cái tinh thần ấy thật xa. Tới ba giờ chiều quân Pháp ngưng tấn công những người ở mặt trận về đứng vây quanh ông, vẻ mặt căng thẳng, Kutuzov thỏa mãn với thắng lợi vượt xa mơ ước. Tướng Wolzogen, người Đức (sang giúp Nga) báo cáo các vị trí của ta bị địch chiếm, ta thiếu quân không tiến được, quân ta thua chạy!! Kutuzov mắng “Nói sai sự thật” và ông nói địch bị đẩy lui khắp mặt trận, ngày mai ta sẽ tấn công đẩy chúng ra khỏi nước Nga. Ông sai sĩ quan tùy viên tới phòng tuyến báo cho họ biết mai ta sẽ tấn công, tướng Raevski báo cáo Nga giữ vững phòng tuyến, quân Pháp không dám đánh nữa, quân sĩ phấn khởi nghe tin mai sẽ tấn công.

Napoléon nhìn cảnh trận địa đầy những thương binh xác chết thấy đau đầu, khoảng hai chục ông Tướng tử trận và bị thương. Hôm ấy cảnh chiến trường ghê rợn mà nhà vua tưởng là chiến công sự nghiệp của mình, ông phóng ngựa đi coi một vòng trận địa rồi trở lại ngồi suy tư, ông sợ chứng kiến cảnh thảm sát và sợ cái chết cho chính mình. Lúc này Napoléon không còn muốn chiếm Mạc Tư Khoa nữa, không ham chiến thắng, vinh quang mà chỉ muốn yên tịnh nghỉ ngơi.

Một sĩ quan báo cáo ta đã tập trung hai trăm khẩu đại bác để bắn tập trung hỏa lực, giết nhiều quân Nga nhưng họ vẫn giữ được đồn lũy. Napoléon sai đặt thêm đại bác rồi trầm mình trong thế giới tưởng tượng sự nghiệp vĩ đại của mình, ông đã hoàn thành cái vai trò độc ác, bất nhân và bi thảm, vai trò giành cho ông. Cho tới cuối đời ông cũng không thể hiểu thế nào là chân thiện mỹ, ý nghĩa hành động của ông trái ngược với chân thiện, xa vời nhân bản không bao giờ ông biết những ý nghĩa này.

Napoléon viết thư về Paris nói cuộc chiến tranh tại Nga là để tạo hòa bình và an ninh chung, châu Âu sẽ hợp nhất, sông biển sẽ là chung của đất nước, khi ta về Pháp, cái nôi vĩ đại hòa bình, con ta sẽ lãnh đạo đế quốc, độc tài chấm dứt, hiến pháp sẽ bắt đầu, Paris sẽ là thủ đô thế giới. Nước Pháp sẽ là sự thèm muốn của những nước khác, khi về già nhà vua và Hoàng hậu sẽ đi thăm đất nước nhận ý kiến của người dân, sửa sai, lập những nhà từ thiện khắp nơi. Ñapoléon đã được Thượng Đế chọn để xử lý người dân, bốn trăm ngàn quân vượt sông Vistula sang đánh Nga gồm một nửa là Áo, Phổ, Ba Lan, Anh, Đức, Tây Ban Nha, Ý... chỉ có một trăm bốn mươi ngàn người nói tiếng Pháp. Quân Nga rút từ Vilna tới Moscow chết gấp bốn lần Pháp.

Vài chục ngàn xác hai bên nằm la liệt ngoài đồng ruộng, nơi đây từ xa xưa dân trong vùng canh tác chăn nuôi, tại khu cứu thương máu thấm cả mấy mẫu đất, hàng đoàn lính, thương binh kéo về, đoàn khác lại ra trận, toàn trận địa mới đầu trông dễ thương nay chỉ thấy mùi máu, acid. Lính hai bên đói mệt không biết phải tàn sát nhau đến bao giờ, họ chán nản chiến tranh, dù chán nản họ vẫn phải bắn giết mặc dù số tử trận lên tới một phần ba.

Hai bên đuối sức, mệt nhoài, chiến trường lắng dịu quân Nga chỉ phòng thủ, họ đã bị thiệt hại khắp nơi một nửa quân số không thể mở cuộc tấn công mặc dù quân Pháp nay rất yếu. Pháp thắng trận mười lăm năm qua, Napoléon vô địch đã chiếm một phần trận địa chỉ mất một phần tư quân số nhưng vẫn còn hai mươi ngàn vệ binh khỏe mạnh. Quân Pháp không thể mở tấn công thêm vì tinh thần sa sút, Pháp ghê sợ vì mặc dù Nga bị thiệt hại nặng một nửa mà vẫn giữ vững được vị trí, tinh thần Pháp xuống.

Quân Pháp ví như một con thú vật bị thương nặng, dù vết thương chí tử nhưng vẫn đủ sức tiến tới Mạc Tư Khoa, mặc dù phía Nga không nỗ lực tấn công thêm vết thương chí tử làm con vật đau đớn rồi chết. Vết thương tại Borodino, hậu quả trực tiếp của trận Borodino khiến hơn một tháng sau Napoléon phải rút khỏi Mạc Tư Khoa qua đường cũ Smolensk, sự tự phá đạo quân năm trăm ngàn người, sự sụp đổ của nước Pháp thời Napoléon do tại trận Borodino, lần đầu tiên Napoléon gặp kẻ địch có tinh thần cao.

Chiểu 26-8-1812 Kutuzov và toàn thể quân đội Nga quả quyết trận Borodino là một chiến thắng (trận đánh chỉ có một ngày), ông báo cáo với Nga Hoàng như thế, ông chuẩn bị trận đánh để kết liễu đoàn quân Pháp, ai cũng biết nó bị thương nặng, nhưng chiều ấy Kutuzov nhận được báo cáo tổn thất lên tới một nửa chưa thể tấn công được. Kutuzov định tấn công hôm sau trận đánh nhưng không thể thực hiện được, quân đội phải rút qua bên kia Mạc Tư Khoa bỏ lại kinh thành cho Pháp.

Kutuzov cử tướng Ermolov ra thanh sát tình hình, ông báo cáo không thể đánh trước Moscow được mà phải rút, Kutuzov không đồng ý. Khi tới Poklonny Hi, cách Moscow bốn dặm, các tướng lãnh bàn thảo tình hình, đưa kiến nghị, khi ấy Kutuzov biết không thể ban lệnh chiến đấu. Trong cuộc bàn thảo họ nói “Cái gì sẽ sẩy ra sau khi ta rút khỏi Mạc Tư Khoa” ông đau đầu suy nghĩ về việc bỏ thành, một khi ra lệnh này thì chẳng khác nào từ chức Tư lệnh. Kutuzov là người độc nhất trên thế giới đã đương đầu với Napoléon không khiếp nhược nhưng phải ra lệnh rút. Ông nói với các Tướng lãnh nếu chiến đấu tiếp ta sẽ mất hết lực lượng và mất cả kinh thành, ta phải bỏ Mạc Tư Khoa bảo toàn lực lượng để có thể cứu nước Nga. Sau cùng ông đứng dậy nói: Tôi phải chịu trách nhiệm về sự sứt mẻ, tôi có nghe ý kiến các ông song có vài ý kiến tôi không chấp thuận, tôi đảm nhận trách niệm trước Nga Hoàng và đất nước, ra lệnh rút.

Quân đội rút bỏ lại mười ngàn thương binh ngoài sân, ngoài vườn. Từ ngày 28-8-1812 dân trong tỉnh đã chen chúc nhau di tản, có nhiều tin đồn khác nhau, có tin cấm rời kinh thành, có tin bắt dân di tản, có tin quân Nga đã bị tiêu diệt, dân quê nổi loạn cướp phá trên đường chạy loạn. Thực ra đối với người đi cũng như kẻ ở, ai cũng biết Moscow bỏ ngỏ. Kutuzov ra lệnh lui binh ngày 1-9-1812, đạo thứ nhất đi ngay không vội vã, đoàn người đông như kiến tràn qua cầu, đoàn sau hối hả, mười giờ sáng ngày 2- 9-1812 chỉ còn hậu quân ở ngoại ô Dorogomilov, đạo quân chính đã ở bên kia thành phố, lúc ấy Napoléon đứng trên ngọn đồi Poklonny nhìn xuống toàn cảnh. Từ trận Borodino ngày 26-8-1812 cho tới ngày 2-9-1812 khi Pháp vào Moscow, trời vào thu không khí tươi mát, trời đầy sao. Người Nga coi Kinh thành như người mẹ, người ngoại quốc không thấy cá tính mẹ của nó, Napoléon nói:

“Mạc Tư Khoa, kinh thành thiêng liêng Á châu đầy những thánh đường, một kinh thành nổi tiếng đang nằm dưới kia!” giờ đã điểm rồi”

(Certe ville asiatique aux innombrables églises, Moscou la sainte. La voilà donc enfin, cette fameuse ville! Il est temps)

Hoàng đế đã từng nói một kinh thành bị kẻ địch chiếm đóng ví như người con gái không còn danh tiết. Ông ngắm nhìn thành phố nhiều vẻ đẹp mình đã mơ ước từ lâu nay đã đạt tới rồi nghĩ “chỉ một mệnh lệnh, một cái vẫy tay của ta Kinh thành này sẽ tan thành tro bụi nhưng ta khoan hồng độ lượng với kẻ chiến bại, không ngờ ta lại ở Mạc Tư Khoa, nó đang nằm dưới chân ta. Ta sẽ viết những hàng chữ công bằng bác ái to lớn trên các tòa nhà của chế độ độc tài mọi rợ, ta sẽ dạy chúng nền văn minh, ta gây chiến vì chính sách của triều đình Nga sai, ta sẽ chấp nhận đình chiến hòa bình, ta sẽ bảo họ, ta không muốn chiến tranh chỉ muốn hòa bình và phúc lợi cho thần dân”.

Napoléon chờ mãi không thấy đại diện của Mạc Tư Khoa tới, sai thuộc hạ vào kinh thành tìm phái đoàn rồi người ấy trở về nói thành phố hoang vắng, mọi người rút đi hết chỉ còn những tên say rượu. Sau khi chờ lâu ông bèn ra lệnh cho quân sĩ tiến vào kinh thành. Napoléon tới cổng Dorogomilov xuống ngựa đợi sứ thần ra.

Moscow vắng tanh như thành phố chết, chỉ còn một nhúm người, vài góc phố vẫn có kẻ qua lại, được tin thành phố bỏ ngỏ, Napoléon tức giận lên xe vào một quán ở ngoại ô, quân Nga rút ngang qua Mạc Tư Khoa từ hai giờ khuya tới hai giờ trưa mang theo thương binh và những người chạy loạn. Khi quân đội chia làm hai đi quanh kinh thành và cây câu bằng đá một số lính vô cửa tiệm lấy đổ, tù được thả ra cũng đi hôi của. Mỗi ngày tài sản của chính phủ được di tản đi, Tổng đốc Mạc Tư Khoa, Bá tước Rostopchin được lệnh rút hết cảnh binh khỏi thành phố qua bên kia, dân chúng còn lại phẫn nộ vì trước đó họ được lệnh tử thủ nay lại rút bỏ. Lúc bốn giờ chiều quân của tướng Murat vào kinh thành, ông nhờ một tên thông ngôn hỏi đường vào điện Cẩm linh, một sĩ quan cho biết cổng thành bị chặn lại, ông sai lấy bốn khẩu đại bác loại nhẹ bắn vào cổng, một bầy quạ đen bay từ những bức tường lên trời kêu quang quác, quân Pháp vứt xác mấy người tự vệ Nga rồi tiến vào cổng. Các đạo quân tiến vào đóng trại trên các đường phố. Mặc dù đói khát rách rưới chỉ còn một phần ba quân số họ vào thành có trật tự, mệt mỏi, đói rách nhưng vẫn là một đạo quân đáng sợ. Khi các đơn vị vào các nhà giàu bỏ hoang, quân đội coi như tiêu tan, chỉ là bọn cướp bóc phá hoại.

Mặc dù có lệnh cấm lấy đồ, áp bức nhân dân nhưng lính Pháp vẫn tràn vào thành phố hoang vắng y như đàn bò vào cánh đồng cỏ non, họ tha hồ vơ vét. Khi nước đổ xuống đất thì nước và đất biến mất thành bùn, khi đạo quân đói khát vào một thành phố bỏ hoang cướp phá đốt nhà thì đạo quân bị hủy diệt, thành phố cũng bị tàn phá. Mạc Tư Khoa bị cháy nhiều nơi, người Pháp sau này đổ cho bọn quá khích đốt nhà, Nga đổ cho lính Pháp hút thuốc, đốt lửa sưởi, nấu ăn gây hỏa hoạn, không phải do ai cố tình đốt. Moscow không nguyên vẹn như Bá Linh, Vienne và những kinh thành khác, vì dân chúng bỏ đi nên không có ai ra đón tiếp người Pháp với bánh mì, muối, đem chìa khóa mở cửa thành.

Tại thủ đô Petersburg tin Mocow thất thủ vang dội, người ta chỉ trích Kutuzov phản bội, nhà vua sai người đem thư cho Kutuzov

-“Ta không nhận được thư của khanh, ngày 1-9 ta được thư của Tư lệnh Moscow, tin buồn, khanh đã bỏ kinh thành, ta rất ngạc nhiên, hãy giải thích cho ta nghe”.

Chín ngày sau khi bỏ Moscow, Đại tá Michaud thông tin viên của Kutuzov tới thủ đô chính thức báo tin biến cố, Đại tá người Pháp không biết tiếng Nga nhưng tâm hồn hoàn toàn Nga. Ông ta nói quân Nga đã bị thiệt hại nặng không thể đánh thêm trận nào, thà mất Moscow còn hơn tiêu tan cả quân đội, kinh thành đã bị cháy tiêu. Nhà vua nghe vậy buồn lắm, Michaud nói quân đội hy sinh chiến đấu vì ngài, ngài ban sự vinh quang cho đất nước cho cả Âu châu.

Theo Tolstoi, Tư Lệnh Kutuzov là một Tướng tài, tại Borodino thay vì tấn công ông đã rút lui để bảo vệ cho đạo quân khỏi bị tổn thất. Quân Pháp như con thú bị trọng thương tại Borodino nằm đó, người thợ săn bỏ đi để cho nó nằm lại, không biết nó còn sống hay còn khỏe hay không. Tiếng kêu của con thú bị thương đã tiết lộ cảnh đau đớn của nó khi Napoléon gửi thư cho Kutuzov xin đình chiến khoảng một tháng sau khi Pháp vào Moscow.

“Tôi gửi một viên tướng phụ tá tới để thương nghị với ngài, xin ngài đón nhận những lời viên tướng ấy trình... Cầu in Thượng Đế phù hộ cho ngài”

Ký tên Napoléon,

Moscow ngày 30-10-1812, (mặc dù đã tháo chạy khỏi Moscow mấy ngày nhưng Napoléon vẫn đề viết tại Moscow). Kutuzov trả lời:

“Tôi sẽ bị hậu thế lên án vì đã khởi xướng thương nghị, đó là tinh thần quốc gia tôi bây giờ”

Tuy nhiên ông cũng không cho lệnh tấn công. Trong lúc quân Pháp cướp phá Moscow và quân Nga đóng ở Tarutino, so về quân số, tinh thần thì Nga ở thế mạnh. Mặc dù tình trạng lực lượng Pháp vẫn chưa rõ lắm, nhưng cơ hội tấn công dựa trên những dấu hiệu như lương thực dư thừa của Nga tại Tarutino, báo cáo khắp nơi về tình trạng quân Pháp bất động rối loạn, quân Nga tuyển mộ lính, thời tiết tốt đẹp quân Nga đã nghỉ ngơi thoải mái. Họ thắc mắc nghỉ lâu rồi, tin tức do nhân dân, du kích trong vùng thì người Nga muốn phục hận khi Pháp còn ở Mạc Tư Khoa, những người lính đều thấy cán cân lực lượng thay đổi nghiêng về phía Nga, sự tấn công là điều không tránh khỏi.

Ngày 2-10-1812 một lính Cossack đi tuần thám ở Tarutino đuổi bắn con thỏ lạc vào rừng rồi tới sườn quân Murat (Pháp) đang đóng, họ báo cáo lên tiểu đoàn, một sĩ quan cao cấp báo cáo lên ông Tướng rồi xin tư lệnh mở cuộc tấn công.

Sáng ngày 5-10 các đội quân được lệnh tiến tới mục tiêu nhưng hôm sau Kutuzov tới gần chỗ các đạo quân tập hợp thì họ chưa tập hợp đủ nên phải hoãn kế hoạch một ngày.

Chiều hôm sau quân đội tập hợp ở chỗ chỉ định, mùa thu đất ướt không bùn lầy đạo quân yên lặng tiến, không nói chuyện, hút thuốc. Đại úy Denisov được một tên lính Ba Lan ở quân đội Pháp ra hàng cho biết Murat ở gần đấy, Tướng Grekov cho hai tiểu đoàn đi theo tên Ba Lan, họ tiến vào rừng bỗng tên Ba Lan đi đâu mất. Denisov nghi ngờ định rút lui nhưng vì đã tới gần mục tiêu rồi nên họ phóng ngựa vào trại, quân Pháp chạy tán loạn, bỏ súng ống, ngựa chạy tứ tán, nếu cứ tiếp tục truy kích thì đã bắt được Murat. Quân Nga bắt được 1,500 tù binh, tịch thu 38 khẩu đại bác, cờ quạt, ngựa, yên cương... Quân Pháp hoàn hồn tụ tập lại bắn trả, quân Nga đợi đoàn kia chưa tới.

Khi tướng Bagovut và Sư đoàn của ông tới trễ bị khiển trách ông bèn cho lệnh xung phong bị tử thương, nhiều người chết, vì phối hợp không đồng bộ nên không bắt được tướng Murat của Pháp. Kutuzov khiển trách các cấp chỉ huy không phối hợp đồng nhất, mặc dù trận Tarutino không điều hợp hoàn chỉnh còn hỗn độn nhưng đã đạt được mục đích chuyển từ rút lui sang tấn công và cho thấy quân Pháp bắt đầu yếu, họ chuẩn bị tháo chạy.

Khi Nga bỏ kinh thành thì vũ khí lương thực lọt vào tay Pháp, quân Nga lúc ấy chỉ bằng nửa Pháp, suốt một tháng qua không có trận đánh nào. Napoléon đăng bố cáo trấn an nhân dân, thành lập cơ sở hành chánh, cảnh sát, sẽ trừng phạt bọn cướp phá, kêu gọi dân trở lại Moscow. Napoléon đi thăm dân trong thành phố, in tiền Nga phát cho dân, mặc dù đã có bố cáo nhưng vẫn có cướp bóc. Đạo quân xâm lược như con thú bị thương, tiếng vọng của trận Tarutino làm cho con thú sợ.

Năm tuần liên tiếp từ khi Pháp vào Moscow không có trận đánh nào. Ngày 6 và 7 tháng 10 quân Pháp bắt đầu di tản vì biết nay cán cân lực lượng nghiêng về phía Nga, họ tuyển mộ thêm nhiều lính, được tiếp tế lương thực đầy đủ. Quân Pháp tháo gỡ lều bếp, xe chở đồ, chở lính bắt đầu lên đường lúc bảy giờ sáng. Xe ngựa, tù binh, lính khởi hành, họ chất chở những đồ đạc lấy được ở Moscow mang theo, đi đến tối mới nghỉ, cáu kỉnh chửi nhau, họ không biết đi đâu, khó khăn gian khổ đang chờ tất cả. Tin quân Pháp rút khỏi Mạc Tư Khoa cho thấy họ đã suy tàn phải rút, được tin này Tư lệnh Kutuzov quay lại tượng thánh cám ơn Thượng Đế, ngài đã đáp ứng lời cầu xin, nước Nga được cứu sống, cám ơn Thượng Đế, ông khóc oà lên.

Khi Pháp rời Moscow không còn là một đạo quân, họ mang theo những đồ vật đáng giá, mục đích không còn là đi chinh phục mà là đi cướp đồ, khi rút họ bị tan rã vì không ai chịu mất của ăn cướp. Tại Moscow người Pháp lấy được vô số tiếp liệu nhưng lại đạp dưới chân chứ không giữ được nó, tới Smolensk đi cướp lương thực thay vì dự trữ, đạo quân ấy làm sao phục hồi tại Kaluga, đạo quân không thể phục hồi ở bất cứ chỗ nào.

Từ trận Borodino và sự cướp phá Moscow đã mang cái mầm mống của sự hủy diệt. Napoléon và quân sĩ tháo chạy mà không biết đi đâu, chạy càng nhanh càng tốt. Vua quan họp nhau tại Malo-Yaroslavet và đồng ý chạy cho nhanh mặc dù xấu hổ nhưng phải chạy. Sau hôm hội họp tại Malo-Yaroslavet, Napoléon đi thanh tra mặt trận vào lúc buổi sáng, một bọn lính Cossack Nga đi lảng vảng tìm chiến lợi phẩm suýt nữa bắt được Napoléon. Bị bắt hụt nên ông càng phải chạy nhanh vì sợ quá, suýt bị bắt giữa hàng quân nên ông quyết định rút qua đường Smolensk, họ chạy thật nhanh y như một tên tù trốn khỏi cảnh ghê sợ, thiếu thốn.

Các vị tướng Nga đều muốn lập công, cắt địch, bắt sống đánh tan quân Pháp. Kutuzov triệt để cấm tấn công, ông nghĩ tại sao phải đánh, phải chặn đường phải tốn xương máu để tàn sát những kể bất hạnh đang chạy thục mạng, trong khi quân Pháp bị tan rã một phần ba quân số trên đường từ Moscow tới Vyazma mà không có trận nào. Các tướng Nga tiến gần Pháp ở Vyazma muốn cắt đánh phá hai quân đoàn Pháp, Kutuzov không ngăn cản được, họ tấn công và bị thiệt hại vài nghìn người, không đánh bại được Pháp, lúc lâm nguy Pháp càng siết chặt, bị rã đám dần dần khi về tới Smolensk. Quân Pháp đối với tù binh tệ hơn, cho ăn thịt ngựa và cho lệnh bắn bỏ những kẻ nào không đủ sức đi theo.

Trận Borodino, sự chiếm đóng Moscow và quân Pháp tháo chạy mà không đụng trận là một trong những hiện tượng bổ ích của lịch sử. Các sử gia đồng ý rằng các nước đụng chạm nhau thể hiện bằng chiến tranh và thế lực của nước ấy lên hay xuống, quân Áo thua trận nước Áo mất quyền và quyền lợi, sức mạnh của Pháp lên, Pháp thắng trận tại Lena và Auerstadt đã tiêu hủy sự độc lập của Phổ. Năm 1812 Pháp thắng gần Moscow, họ chiếm kinh thành, không có trận đánh nào tiếp theo đó, nước Nga vẫn tồn tại.

Sau khi Pháp thắng tại Moscow không có đụng trận lớn nhưng quân Pháp không còn tồn tại, từ trận Borodino cho tới khi quân Pháp bị tổng xuất cho thấy thắng trận không đưa tới chinh phục. Sức mạnh quyết định vận mạng một dân tộc không nằm trong tay nhà chinh phục, quân đội, trận đánh nhưng ở cái gì đó, các nhà sử gia nói trước khi rời Moscow quân Pháp còn ngon lành trật tự trừ ky binh, pháo binh, vận tải, ngựa không có cỏ ăn vì nông dân đốt cháy cỏ khô không cho Pháp lấy.

Cuộc chiến không nằm trong những luật thường thấy trong chiến tranh.

Quân Nga áp dụng một chiến thuật mới: người lính phân tán, khi gặp địch mạnh thì chạy, tấn công khi có cơ hội, đó là du kích chiến như tại Tây Ban Nha hay các bộ lạc tại Caucasus và người Nga năm 1812. Chiến tranh du kích không theo qui luật chiến tranh qui ước, qui luật nói bên nào mạnh đông thì sẽ thắng. Quân Pháp rút năm 1812 đúng theo chiến thuật phải phân ra từng đội để tự bảo vệ nhưng họ kết hợp lại thành một khối vì tinh thần sa sút đến độ chỉ có một khối mới giữ được đạo quân. Quân Nga trái lại phân từng đội nhỏ vì tính thần rất cao, đánh những đòn nặng vào Pháp, du kích chiến bắt đầu từ khi Pháp vào Smolensk.

Trước khi du kích chiến được chính phủ tổ chức, hàng ngàn lính Pháp đi lang thang kiếm ăn đã bị quân Cossacks và dân quê tiêu diệt. Dennis Davydov là người đầu tiên thấy sức mạnh của chiến thuật ngoài sách vở này để tiêu diệt Pháp và là người đầu tiên hợp thức hóa chiến thuật này. Ngày 24-8-1812 đạo quân du kích của anh được thành lập rồi nhiều đơn vị khác được thành lập, chiến trường mở rộng càng có nhiều đội hơn.

Những đội quân du kích đã tiêu diệt đạo quân lớn thành từng mảng, có đội trang bị cả pháo binh, có đội chỉ có ky binh Cossacks hoặc những đội dân quân, nông dân, chiến tranh du kích nổ bùng gần cuối tháng 10-1812, có những đạo quân Cossacks, dân quân lẻn vào gần quân Pháp để có thể tấn công họ được. Sau ngày 28-10-1812 đạo quân Pháp chạy trốn ngày càng bi thảm hơn, trời giá lạnh, nhiều người chết cóng hoặc chết bỏng vì đốt sưởi trong khi ấy những người mặc áo ấm lông thú như Hoàng đế, vua quan... ngồi trên những xe chở đồ cướp được.

Đạo quân tiếp tục tan rã lần lần, từ Moscow tới Vyazma đạo quân Pháp là bảy mươi ba ngàn người chưa kể Ngự lâm quân, bọn này chuyên cướp bóc chứ không đánh trận. Quân Pháp vẫn tàn lụi dần y như từ Moscow tới Vyazma không bị ảnh hưởng bởi truy kích và thời tiết. Berthier báo cáo với Napoléon:

“Tâu bệ hạ đạo quân tan rã, chỉ còn một phần ! giữ được quân kỷ còn lại vô kỷ luật đi tìm lương thực, họ hy vọng tới Smolensk nghỉ ngơi, nhiều người quăng cả súng đạn. Quân lính đói khát mệt mỏi cần có tiếp tế và nghỉ ngơi, nhiều người chết trên đường rút quân. Tình trạng ngày càng tồi tệ, xin Ngài có phương kế đối phó nếu không quân đội sẽ không thể kiểm soát được khi có giao tranh”

“Ngày 9 tháng I1, cách Smlensk 20 dặm. ”

Sau khi lê lết tới Smolensk mà họ coi như đất hứa, quân Pháp tìm đồ ăn, giết nhau, lục lọi cả kho quân lương, sau khi cướp phá hết rồi lại chạy đi nữa mà không cần biết tới đâu. Napoléon và bộ tham mưu vẫn gửi công văn Thưa ngài, Kính trình... Các quan giả vờ lo cho đạo quân nhưng thực ra họ chỉ lo chạy tháo thân, lúc này các ngài biết mình là những kẻ cùng khốn đã làm nhiều điều gian ác nay bị quả báo nhãn tiền.

Từ Mạc Tư Khoa tới Niemen quân Pháp y như chơi trò bịt mắt bắt dê, họ chạy nhanh và quân Nga cũng đuổi nhanh, ngựa kiệt sức và đội trinh sát không hoàn thành nhiệm vụ. Quân Pháp chạy dài hai mươi bốn giờ liên tục, Hoàng đế, vua quan chạy trước. Bị tấn công bất ngờ nên Pháp bối rối bỏ nhau mà chạy, bỏ xe hàng hóa, đại pháo. Để tránh quân Nga họ đi một nửa vòng về phía tay phải, tại Berezina họ bị hỗn loạn, nhiều người vượt sông chết đuối, nhiều kẻ hàng. Vua, quan lớn mặc áo lông chạy trước, bỏ binh sĩ phía sau, họ bỏ nhau mà chạy, những kẻ chạy không kịp thì đầu hàng hoặc chết. Chiến dịch tháo chạy trối chết của Pháp đã tự hủy đạo quân của họ.

Sau khi đụng trận ở Vyasma, Kutuzov không ngăn được đạo quân của ông đang náo nức tràn ngập, cắt chia địch quân, người Pháp chạy nhanh, quân Nga đuổi theo tới tận Krasnoe, hai bên không đụng trận nào. Pháp chạy nhanh đến độ Nga không thể theo kịp, ngựa kéo xe của ky binh, pháo binh bị lăn ra chết. Quân Nga vì đuổi theo địch mà chính họ cũng bị hao mòn, đi hai mươi bảy dặm một ngày và không thể chạy nhanh hơn thế nữa, chúng ta có thể so sánh sự kiệt lực của Nga như: tại trận Tarutino họ chỉ mất năm ngàn quân chết và bị thương và một trăm người bị bắt làm tù binh nhưng khi rời Tarutino, một trăm ngàn quân Nga khi tới Krasnoe chỉ còn năm mươi ngàn người, một nửa chết, rã ngũ trên đường truy kích địch.

Quân Nga đuổi theo địch bị thiệt hại nặng nề y như quân Pháp chạy nhanh bị tự hủy vậy. Nguyên nhân làm cho Pháp bị phá sản vì họ chạy quá nhanh bằng chứng là quân Nga chạy nhanh để đuổi họ cũng bị tổn thất nặng nề. Vì sự tổn thất kiệt lực do đuổi nhanh quá rõ nên Kutuzov đã giảm tốc độ đuổi theo, mục đích không phải để đuổi quân Pháp vả lại người Nga cũng không rõ về con đường Pháp chạy. Kutuzov nhận rõ: Quân Pháp bị đánh đau phải tháo chạy, ông biết rõ sự gian nguy của chặng đường, tốc độ nhanh không phù hợp với thời tiết.

Các vị tướng nhất là những người ngoại quốc (bị bại trận sang giúp Nga) vì ham nổi danh hoặc thích cho người ta phục chỉ muốn bắt sống vua quan Pháp mà sự thực nay đánh trận không cần thiết và vô nghĩa. Kutuzov không chấp nhận kế hoạch vì quân lính không đủ áo ấm, thực phẩm và chỉ trong một tháng mất một nửa quân số mặc dù chưa đánh trận nào. Tại Krosnoe quân Nga đụng trận với mười sáu ngàn quân Pháp do Napoléon chỉ huy, mặc dù Kutuzov cố tránh trận này để bảo toàn lực lượng nhưng trận vẫn diễn ra ba ngày.

Pháp tránh đụng trận, phân tán trong rừng ban đêm họ đi vòng đường tắt, kỵ binh Nga lao tới, lính Pháp đói lạnh bất động vứt vũ khí xin hàng, tại Krosnoe họ bắt hai mươi sáu ngàn tù binh, mấy trăm khẩu đai bác, một gậy Thống chế tuy nhiên không bắt được ông Thống chế hay Napoléon. Các Tướng lãnh đã trách Tướng Kutuzov ngăn cản họ chiến thắng Napoléon, họ cho rằng tại Krasnoe ông ta không cho tiến vì biết có Napoléon ở đó hoặc ông mất trí hay bị Napoléon mua chuộc!

Ngày 5-11-1812, ngày đầu của trận Krasnoe quân Pháp chạy tán loạn không có trận chiến, suốt dọc đường từ Krasnoe tới Dobroe đầy những tù binh Pháp. Ngày 8- 11 họ đóng quân ngày cuối trận Krasnoe, một trung đoàn rời Tarutino ba ngàn người khoẻ mạnh nay chỉ còn chín trăm người, đó là toán đầu tới trạm dừng quân. Các lều đầy những tù binh Pháp bệnh tật, chết vì đói lạnh, những người dân ở làng gần đấy cho biết sau trận đánh, dân mười làng xung quanh đến chở xác chết đi chôn hai mươi ngày chưa hết, quân Pháp vứt súng quì gối xin hàng.

Sự phá sản của quân Pháp năm 1812 nay quá rõ, họ tiến vào nước Nga trễ vì thời tiết không chuẩn bị gì cho chiến dịch mùa đông, ngoài ra sự đốt phá và gây căm hờn cho người Nga. Hồi đó không ai có thể ngờ một đạo quân tám trăm ngàn, tinh nhuệ nhất thế giới đã được các Tướng thao lược chỉ huy bị thảm bại trước một đạo quân yếu kém chỉ bằng một nửa do các tướng thiếu kinh nghiệm Nga chỉ huy. Napoléon thiên tài quân sự cố gắng chiếm Mạc Tư Khoa cuối hè đưa tới sụp đổ.

Sử gia Pháp nói các Tướng lãnh khuyên Napoléon ngừng tại Smolensk. Sử gia Nga nói Kutuzov và các Tướng lãnh nhử cho Napoléon vào sâu nội địa nước Nga nhưng sự thật không đúng như vậy, người Nga đã cố gắng ngăn chận Pháp chứ không phải nhử họ vào sâu. Napoléon không sợ phải tiến sâu vào Nga, Hoàng đế Alexander ra lệnh bảo vệ từng tấc đất, ngài khiển trách những Tướng rút lui. Napoléon không thấy cái nguy khi tiến vào Moscow, sự kiện diễn ra ngẫu nhiên.

Quân Pháp càng chạy càng tan rã, qua sông Berezina tại Vilna được coi như đoạn trung gian của sự tiêu tan không phải là giai đoạn quyết định của cuộc chiến, thực ra sự tổn thất tại đây nhỏ hơn tại Krasnoe, giả thuyết cho đây là một kế hoạch Nga chia cắt Pháp không đúng. Quân Pháp chạy thục mạng y như con thú bị thương, một nửa tù binh Pháp chết vì đói lạnh, quân Nga không thể đem áo quần, lương thực chia cho tù binh vì chính họ còn không có đủ. Pháp càng chạy xa, đám bị bỏ lại càng thê thảm, nhất là tại Berezina, nhiều Tướng lãnh, sử gia cho Kutuzov là ông già ngu muội.

Nga Hoàng tới thăm Vilna ngày 17-12-1812, Ngài trách Kutuzov truy kích quân Pháp chậm trễ. Hôm sau Ngài tổ chức tiệc khoản đãi tại biệt thự, ban cho Kutuzov hai huy chương hạng nhất tuy nhiên ai cũng biết trong lòng Ngài không vừa ý với Tướng Tư lệnh. Ngài khó chịu vì ông không thấy tâm quan trọng của những trận sắp tới. Hôm sau Ngài nói:

“Các chiến sĩ không những đã cứu nước Nga mà còn cứu cả Âu Châu”

Họ biết là chiến tranh chưa hết, Kutuzov trình bày với Nga Hoàng “việc tuyển quân rất khó” người dân đã chịu nhiều gian khổ. Kutuzov được coi như người cản trở cuộc chiến, Nga Hoàng bèn chuyển chức Tư lệnh sang Ngài, các tướng nói Kutuzov già yếu bệnh quá xin cho ông ấy nghỉ hưu, cuộc chiến tranh 1812 bây giờ có ý nghĩa khác, nó là cuộc chiến tranh của Âu châu. Là người tiêu biểu cho cuộc chiến đấu của dân tộc Nga, quân địch đã bị tiêu diệt, đất nước đã được giải phóng tột đỉnh vinh quang, nay chẳng còn gì hơn là trở về làm người thường dân, tháng tư năm sau ông qua đời.