Với Chiến Tranh và Hòa Bình, Léon Tolstoi thể hiện một triết lý lịch sử về nguyên nhân các biến cố và những tương quan giữa con người, vĩ nhân và lịch sử.

Ông nói các nhà cai trị, tướng lãnh chỉ là nô lệ, công cụ của lịch sử.

“Cái tâm nhà vua nằm trong tay của Chúa, một ông vua chỉ là nô lệ của lịch sử,

(The king's heart is in the hands of the Lord. A king is history's slave)

Lịch sử bao giờ cũng dùng cuộc đời của các vua chúa như dụng cụ của mình. Mặc dù Napoléon cho rằng bàn tay của ông đã làm nhân dân đổ máu nhưng cái luật không thể tránh được đã buộc ông làm thế và ông vẫn tưởng tự mình làm ra. Napoléon muốn chiến tranh trùng hợp với ý muốn của người dân Pháp, họ tính cái lợi cho họ, chi tiêu lớn để thu nhiều lợi. Một quả táo rơi vì sức hút của quả đất hay cuống trái bị khô héo? Tại mặt trời làm khô héo? Vì nó lớn, nặng? Vì gió thổi? Vì một cậu đứng dưới gốc muốn ăn táo?... Sự thực không có gì là nguyên nhân mà chỉ là sự trùng hợp của các trường hợp. Như ta nói Napoléon tiến vào Moscow là do ông ta muốn vậy, ông bị thảm bại vì Nga Hoàng Alexander muốn thế. Trong các biến cố lịch sử, cái gọi là vĩ nhân chỉ là nhãn hiệu gán cho biến cố và cái nhãn hiệu không liên hệ gì tới biến cố.

Napoléon, Tướng Kutuzov, Nga Hoàng... tưởng là họ làm theo ý mình nhưng thực ra họ chỉ là quân cờ của lịch sử, Thượng Đế bắt họ phải đạt mục đích riêng của họ cho tới cái hậu quả to tát mà không ai kể cả Napoléon, Alexander ngờ tới.

Khi chấp nhận tham chiến tại Borodino, Kutuzov gần như miễn cưỡng nhưng các sử gia sau này lại trưng bằng chứng cho rằng các Tướng lãnh thiên tài đã tiên liệu trước, thực ra họ chỉ là công cụ của lịch sử.

Nhiều sử gia Pháp nói Napoléon không thắng trận Borodino vì ông bị cảm lạnh hôm 24-8, nếu không thì kế hoạch tuyệt diệu của ông đã hoàn tất, Nga sẽ thua trận và bộ mặt thế giới sẽ thay đổi và như thế trận cảm lạnh đã cứu nước Nga và tên bồi quên đem đôi giây ủng cho ông và nó đã cứu nước Nga! Những người nói Pháp tấn công Nga do ý muốn của một người không lô gíc trái với thực tế nhân loại.

Cái gì tạo ra biến cố lịch sử? dẫy biến cố của con người đã được định đoạt ở trên cao phụ thuộc vào ý muốn của tất cả những người tham gia vào biến cố, nếu nói Napoléon đã ảnh hưởng tới những biến cố dòng lịch sử chỉ là tưởng tượng hời hợt. Nếu nói tám mươi ngàn người bị tàn sát tại Borodino là do ý muốn của Napoléon vì ông ra lệnh và chỉ huy trận đánh thì thật không hợp lý chút nào, tại Borodino Napoléon không bắn không giết ai mà do những người lính bắn giết và như thế không phải ông ấy giết người mà lính Pháp giết và bị giết do ý chí của họ.

Cả một đạo quân gồm người Pháp, Ý, Đức, ba Lan, Hòa Lan... đói rách mệt lả nếu Napoléon cấm họ không được đánh quân Nga họ có thể giết ông và việc đánh quân Nga là không tránh được. Không phải do lệnh của Napoléon mà họ bắn giết người khác, không phải Napoléon người điều khiển cuộc chiến. Những người lính bắn giết nhau không phải do Napoléon quyết định mà nó diễn ra ngoài ý muốn của ông ta, vì vậy dù ông bị cảm hay không cũng chẳng liên hệ gì với lịch sử, nó cũng giống như một tên lính bị cảm mà thôi.

Về Kutuzov, tác giả cho rằng ông không ra lệnh mà đưa ý kiến cho các tướng dưới quyền đóng góp, theo ông một người không thể ra lệnh hay điều khiển hàng trăm ngàn người vật lộn với cái chết. Mặt trận thắng hay bại không thể do quyết định của Tư lệnh nhưng sức mạnh do tinh thần quân đội và ông điều khiển cái tinh thần ấy thật xa. Toàn trận địa mới đầu trông dễ thương nay chỉ thấy mùi máu, lính hai bên đói mệt, chán nản không biết phải tàn sát nhau đến bao giờ, họ chán nản ghê tởm chiến tranh nhưng có những thế lực thần bí nào bắt ép họ phải tiếp tục bắn giết nhau.

“Đạn đại bác của hai bên pháo kích nhau dữ dội giết hại nhiều người, cuộc tàn sát nhau ghê rợn này không phải do ý của một người nhưng do ý của Người đã điều khiển nhân loại, thế giới”

(The cannon balls flew Just as swifly and cruelly from both sides, crushing human bodies, and that terrible work which has not done by the will of a man but the will of Him who governs men and the worlds continued”. Trang 912, 973)

Mười lăm năm đầu của thế kỷ thứ 19, Âu châu diễn ra sự di chuyển của hàng triệu người từ đây sang phần đất bên kia để cướp phá bắn giết. Mỗi khi có nhà chinh phục thì có chiến tranh nhưng không có gì để chứng minh rằng nhà chinh phục gây ra chiến tranh và không thể tìm thấy luật chiến tranh trong hành động của một người, một cá nhân. Mỗi lần nhìn đồng hồ và khi kim chỉ số mười thì chuông nhà thờ gần đấy vang lên ta cũng không thể nói chuông rung là đo vị trí của kim đồng hồ. Mỗi lần thấy đầu xe lửa chạy là nghe tiếng còi và nhìn thấy nắp hơi mở và bánh xe quay, nhưng ta không thể nói tiếng còi và bánh xe chạy là nguyên nhân khiến đầu máy chạy. Chúng ta chỉ tìm thấy sự ngẫu nhiên xảy ra với hiện tượng trong cuộc sống, dù đã quan sát kỹ kim đồng hồ, tiếng còi và bánh xe lửa ta không thể tìm ra nguyên nhân chuông rung, đầu máy chạy, muốn vậy ta phải thay đổi quan niệm và nghiên cứu định luật của máy hơi nước, của tiếng chuông.

“Muốn nghiên cứu định luật lịch sử chúng ta phải thay đổi đối tượng quan sát, phải đặt ra vua, quan, tướng lãnh ra ngoài và nghiên cứu những yếu tố thành phần cực nhỏ li tỉ nó đã làm lên sự di động của đám đông."

(To study the laws of history we must compleiely change the subject of our observatión, we must leave aside kings, ministers, and generals, and study the common, infinitesimally small elements by which the masses are moved. Book cleven. Trang 920)

Trên phương thức này ta có thể tìm ra định luật lịch sử nhưng trên thực tế hầu như không có nhà sử gia nào cố gắng nghiên cứu như vậy, họ chỉ mô tả những hành động của vua chúa, tướng, quan, họ chỉ thể hiện ý kiến riêng của họ về những hành động này.

Trí tuệ con người không nắm vững được nguyên nhân các biến cố lịch sử, họ không quan sát những cái phức tạp đa dạng của những hiện trạng mà họ lấy ra một sự kiện riêng lẻ của nó và cho là nguyên nhân như ý muốn của Thượng đế, của các bậc vĩ nhân, vua chúa. Thực ra ta phải đi vào bản chất của từng biến cố lịch sử nó bao gồm hành động của một khối người, ý muốn của nhân vật lịch sử không điều khiển đám đông mà ngược lại bị đám đông điểu khiển. Người ta nói đoàn quân từ phương tây kéo sang đông là do ý muốn của Napoléon có người nói nó phải sẩy ra như thế, muốn tìm ra luật nguyên nhân biến cố lịch sử ta phải hoàn toàn bỏ ý định tìm nguyên nhân trong ý muốn của một người.

Trong suốt khoảng thời gian ấy ta tưởng như Napoléon điều khiển tất cả các biến cố - giống như hình người ở mũi tầu khiến cho một anh mọi có thể tưởng đó là người lái tầu - hay một đứa trẻ ngồi trong xe ngựa cầm dây cương tưởng là nó lái xe. Trên đường tháo chạy về nước, Napoléon suýt bị lính Nga bắt nên sợ quá phải rút qua đường Smolensk, không phải ông là nguyên nhân sự rút lui mà sức mạnh tác động lên đạo quân và tác động lên ông.