Ivan nhớ lại thời thơ ấu, thời học sinh, ra trường đầy hy vọng và nhựa sống rồi kết hôn với Praskovya, người ta tưởng đời Ivan lên cao nhưng thực ra xuống dốc và bây giờ đang từ từ tới cái chết. Ivan cũng nhớ tới những ngày huy hoàng đầy quyền hành tại tòa án, khi người thừa phát lại la lớn:

-Quan tòa đến.

Nhưng than ôi thời oanh liệt nay còn đâu.

Lúc tuyệt vọng chàng nhớ tới quá khứ để tiếc rẻ cuộc đời, nhất là cuộc đời thuở hoa niên sao đẹp thế mà nay cái chết tới thật đột ngột sao nhanh thế.

Tình thương

Ivan nghĩ chẳng có ai thương mình ngoài tên hầu Gerasim và cậu con trai học sinh. Một hôm Ivan nhờ tên hầu này gác đôi chân chàng trên vai hắn, Gerasim rất thông cảm ông chủ, có khi hắn vác đôi chân ông suốt đêm. Hắn tội nghiệp cho ông chủ, hắn bảo ngài không lo, con đã ngủ đủ rồi, Ivan nghĩ hắn không nói dối và thương cho ông chủ nhiều.

Cuối ngày thứ ba, hai giờ trước khi Ivan tắt thở, cậu con trai học sinh lẻn vào phòng đến cạnh cha trong khi ông đang hấp hối la hét vung tay đụng đầu con, cậu cầm tay bố hôn và khóc vì tội nghiệp cho bố, Ivan mở mắt tội nghiệp cho cậu. Khi ấy vợ vừa tới há miệng nhìn chàng, lệ tuôn rào rạt trông tuyệt vọng khiến chàng cũng đâm thương vợ và nghĩ mình làm khổ họ, nếu chàng chết họ sẽ bớt khổ hơn.

Giải thoát

lvan bảo vợ mang cậu con ra khỏi phòng, chàng thương cho họ, phải làm sao cho họ hết đau khổ và tự giải thoát khỏi cơn hấp hối này. Nay Ivan thấy một điều rõ ràng là cái đã dầy vò hành hạ chàng dai dẳng nay bỗng biến mất trên thân thể. Lúc này chàng tự hỏi đau đớn đi đâu rồi, mày ở đâu? Chàng tìm kiếm nó, nó đây rồi, mặc kệ nó. Còn cái chết, mày ở đâu? Chàng tìm lại cái tâm trạng sợ chết của mình trước đây nay không thấy nó đâu cả, sự sợ hãi, mày ở đâu? Không còn sợ hãi vì cái chết cũng không còn hiện hữu.

Thay vì chết nay là ánh sáng, bỗng Ivan la lên

“Nó đây rồi, vui sướng thay!”

Chàng thấy tất cả trôi qua trong một khoảnh khắc nhưng thực ra giờ hấp hối của chàng kéo dài hai tiếng đồng hồ.

Có người nói “nguội rồi”, chàng nghe thấy câu ấy và nhắc lại trong tâm hồn và tự nhủ

“Cái chết đã qua, không còn chết nữa”

Ivan thở vào nửa chừng, rồi ruỗi chân từ giã cõi trần.

Cái Chết Của Ivan Ilyich là một bi kịch, cuộc đời là bi kịch. Đời một viên quan chức cao từ nhỏ đến khi ra đời thành công trên sự nghiệp nhưng kết thúc bằng tấn thẩm kịch. Người ta thấy nghệ thuật của Tolstoi ở đây có nhiều nét gần với tỉnh thần yếm thế của Đức Thích Ca Mâu Ni.

“Cuộc đời là một chuỗi dài những khổ đau ... những sự khổ đau ghê gớm nhất -

( Life, series of increasing sufferings....the most fearfful sufferings — Trang 126”

Tolstoy đã dành nửa tác phẩm ngắn này để mô tả tỉ mỉ cơn đau cũng như tâm tư dằn vặt của một bệnh nhân trong những ngày cuối cùng của chàng ta trên trần thế .

Sự diễn tả tâm lý, cái nhìn hướng nội của Tolstoi thật sâu sắc đã được các nhà phê bình cho là một trong những đoản thiên có giá trị nghệ thuật cao nhất trên văn đàn thế giới. Hơn bao giờ hết Tolstoi đã diễn tả trung thực cái tâm lý tham sinh qúy tử của con người, họ đã bám víu vào những hy vọng mong manh treo trên sợi chỉ mành như Ivan Ilyich khi đã cầm chắc cái chết trong tay nhưng vẫn còn mơ tưởng hoặc tiếc nhớ vu vơ. Khi cái chết đã thực tới thì cuộc đời không còn là bi kịch, đó là sự giải thoát.

Truyện ngắn nổi tiếng của Tolstoi đã được nhiều nhà nghiên cứu phê bình đánh giá cao: Morris Philipson nói trong The CountWho Wished He Were A Peasant, trang 112.

“Về phương diện văn chương, Cái Chết của lvan llych là một trong những tác phẩm cảm động sâu sắc nhất, tuyệt diệu nhất của mọi thời đại. Đó là một kiệt tác trên văn đàn thế giới.

(From a literary point of view, The Death of Ian Ilch is one of the most profoundly moving, brilliant pieces of writing of all time. It is a masterpiece of world literature-)”

Theo Ernest J. Simmons trong Introduction to Tolstoy”s writings trang 148, 149.

“Cái Chết của lvan llyich đã được nhiều người ca ngợi vì nó là một tác phẩm nghệ thuật phong phú đầu tiên của ông từ chín năm qua khi ông viết Anna Karenina. Hình như tác giả trứ danh này đã quay về với nghệ thuật mà chính nó đã làm cho ông nổi tiếng trên thế giới. ”

(The public hailed The Death of lvan Ilyich, for it as - the first substantial artistic work that he had written since Anna Karenina nine years before. At last, it seemed that the celebrated author had returned to the art that won him international fame)

William W. Rowe nhận xét nhân vật chính của tác phẩm đã sống vô nghĩa, cho đến lúc sắp nhắm mắt lìa trần mới biết mình đã sống sai, sống thừa.

“Trong Cái Chết của lvan Ilyich, đoản thiên nổi tiếng nhất của Tolstoi viết 1886, nhân vật chính đã nhận ra sự thật rách nát đúng vào lúc sắp lìa đời: cả cuộc đời của chàng ta theo đúng nghĩa chỉ là cái chết kéo dài ra.

(In Tolstoy's most famous short story The Death of lvan llych 1866, the hero discovers a shattering truth just before he dies: his entire le has in a reaÌ sense been a protracted “ death” - William R. Rowe, Leo Tolstoy trang 102)

Morris Philipson trong cuốn Ông Bá Tước Muốn Làm Người Nông Dân, The Countwho Wished He Were A Peasant, trang 111-112 cũng có nhiều nhận xét tương tự như William W. Rowe.

Morris cho rằng truyện muốn gửi tới độc giả nhiều lời nhắn nhủ cho những kẻ chỉ sống theo tiêu chuẩn xã hội sẽ chết vì như Ivan Ilyich, người chỉ biết sống để thực hiện sự thành công bể ngoài. Cái chết gần kề đã khiến cho con người này thấy thực chất của lối sống theo bề ngoài. Tolstoi thương cho nhân vật chính của ông, một kẻ chịu nhiều đau khổ mà không nhận ra sự thật, truyện ám chỉ sự bế tắc không lối thoát, tại sao con người lại sống một cuộc đời trống rỗng, không mục đích như vậy?

“Toàn thể tác dụng của truyện là để cho mỗi người đọc tự đạt câu hỏi: cuộc đời của ta có còn ý nghĩa gì không? Có thực sự xứng đáng không?

(The over-all effect ot the novella is to make each reader face himself with the question: is my own life any more significant? Any more intrinsically worthwhile ” ?)

Dưới cái nhìn của giai cấp trưởng giả Ivan không có điều gì thất bại nhưng cái chết của chàng ta nhuốm vẻ thương tâm của một người tử vì đạo nếu chàng không biết tại sao mình chết. Cuộc đời không có cứu rỗi cũng bất công như sự hành hạ một người con tin vô tội, Ivan nhận ra sự thật thì đã quá trễ.

Nhận xét trên của Morris Philipson theo sát ý nghĩa của tác phẩm y như Tolstoi muốn diễn tả. Theo Tolstoi, Ivan chết vì sống không mục đích, một cuộc sống không có ý nghĩa nhưng thực ra Ivan chết vì bệnh hơn là vì cuộc sống vô nghĩa như tác giả ám chỉ. Nhà văn hào đã không diễn tả một cách rõ rệt cuộc đời vô nghĩa, sai đường của Ivan, vô nghĩa và sai đường về phương diện nào? đạo đức hay xã hội? nếu về đạo đức thì chính tác giả đã làm giảm giá trị nghệ thuật vì nó nghiêng về giảng đạo. Mặc dù được coi là đoản thiên tuyệt diệu của nền văn chương thế giới nhưng Tolstoi đã không tỏ ra lô gích khi nói đến nguyên nhân gây ra cái chết của Ivan Ilyich.

Trong cuốn Tuyển Tập Phê Bình về Tolstoi (Tolstoi, A Collection of Critical Essays) trang 150, Edward Wasiolek nhận xét chỉ một tai nạn nhỏ đã gây nên thảm kịch: trong khi trèo thang để sai bảo cho bọn gia nhân trang hoàng nhà cửa, Ivan trượt chân đụng một bên hông vào thang tím bầm, từ đó sinh bệnh ngày càng nặng đến nỗi vong mạng. Thật vậy, trên thực tế không thiếu gì nguyên nhân bệnh tật như tim, gan, phổi, ruột .. có thể gây tử vong cho chàng ta hơn là cái nguyên do giả tạo, gượng ép kể trên. Cái Chết của Ivan Ilyich đã ảnh hưởng tới cuốn phim Wild Strauberries, Chùm Dâu Dại của nhà đạo diễn Thụy Điển Ingmar Bergman quay 1959 nói về một ông bác sĩ già cô độc nghĩ tới cái chết và nhớ lại thuở hoa niên. Mặc dù phim được nhiều giải thưởng cao và đã được xếp trong số mười phim hay nhất mọi thời đại nhưng không thành công mấy, rất ít người xem vì khó hiểu, hình ảnh không thể diễn tả một cách sáng sủa những ý tưởng sâu sắc.