Xuất bản 1886, được đa số các nhà nghiên cứu phê bình nhìn nhận đây là truyện ngắn nổi tiếng nhất của Tolstoi và một trong những tác phẩm tuyệt diệu nhất trên văn đàn thế giới.
Nhà văn hào ưu tư nhiều về cái chết : cái chết của ông Hoàng (André) Andrew trong Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna trong Anna Karenina , Vasili trong Ông Chủ và Người Tớ, Master and Man, và bây giờ ý nghĩa của cái chết được đào sâu hơn bao giờ hết trong The Death of Ivan Ilyich.
Sơ lược truyện
lan llyich mất năm 45 tuổi, con thứ hai một ông công chức, học luật ra làm bí thư tổng đốc, năm năm sau giữ chức phụ tá công tố tại một tỉnh khác, có quyền thế được nhiều người nể sợ, chỉ một chữ ký có thể bắt giam người ta. Chàng lấy vợ, thời gian sau hay cãi nhau, không hạnh phúc. Sau bảy năm được giữ chức Công tố viên lvan lên kinh thành Peterburg vận động chức vụ mới, được bổ nhiệm chức vụ cao, lương tăng hơn, gia đình lại hòa thuận. Chàng thuê nhà sang trọng, lvan trèo lên thang để chỉ cho thợ trang trí nhà cửa, trượt chân ngã nhưng nắm được thang chỉ bị đụng hông vào khung, bị bằm thịt, đau ít ngày rồi hết.
Từ đó sinh bệnh, nhạt miệng khó chịu, đi khám bác sĩ được biết có thể hoặc ruột dư, sưng thận, ông cũng cho biết phải thử nghiệm mới biết. Ivan đau liên tục, tự trấn an, uống thuốc nhưng vẫn đau, bác sĩ cho biết tình trạng tệ hơn, đi khám bác sĩ nổi tiếng ông cũng nói như ông kia. Hai tháng sau em vợ tới chơi, Ivan nghe lén vợ và em nói chuyện với nhau, họ bảo chàng gầy ốm như xác chết khiến anh càng thêm lo. Vẫn đau dai dẳng, uống thuốc thấy đỡ nhưng cơn đau lại trở về. Ivan nghĩ nay là vấn đề sống chết chứ không còn là chuyện ruột dư.
Sang tháng thứ ba, Ivan đau đớn mất ngủ, người ta chích thuốc phiện để giảm đau. lvan ghét cay đắng người đời giả dối, họ nói chàng sẽ hết bệnh trong khi biết mình sắp chết, cơn đau theo đuổi dai dẳng, lvan thất vọng ê chề. Cơn đau hành hạ, thuốc giảm đau không hết, Ivan khóc cho sự tàn ác của người đời, của Thượng đế. Ivan nhớ lại những ngày sung sướng xa xưa, những ngày oanh liệt khi còn làm ông tòa gần đây. lvan cô đơn giữa thành phố đông người, sống bằng quá khứ. Ivan đau khổ trách móc người đời, trách cả vợ con.
Bệnh nhân đau đớn, rên siết, vợ chàng khóc lóc cho đi mời cha tới làm phép.
Ivan kêu la quần quại ba ngày, qua hai lớp cửa đóng người ta vẫn còn nghe thấy, chàng như bị đẩy xuống dưới một cái túi đen, giờ hấp hối kéo dài, cuối ngày thứ ba, cậu con trai học sinh lén vào phòng hôn tay cha khóc, Ivan lúc này thương vợ con, không còn sợ chết, không còn cái chết, giờ hấp hối kéo dài hai giờ thì chàng tắt thở”.
Tâm trạng Ivan đã được diễn tả qua nhiều khía cạnh như sau.
Lo âu
Khi mới phát bệnh Ivan cáu kỉnh cãi vã với vợ, nàng khuyên Ivan hiện bị bệnh nên đi khám bác sĩ. Thầy thuốc cho biết có thể do sưng thận, đau ruột dư, cần phải thử nghiệm rồi mới biết. Trên đường về nhà, Ivan lo âu không cùng, chàng nhìn cảnh vật bằng cặp mắt chán chường, cơn đau nhói tăng dần, nghe lời vợ Ivan uống thuốc đều đặn theo toa tuy cơn đau không giảm nhưng chàng tin có bớt hơn trước. Sự bực mình cáu kỉnh làm cho bệnh tăng thêm, khi đi bác sĩ lại được biết tình trạng xấu thêm, Ivan đi khám bệnh luôn, chàng khám tại một bác sĩ danh tiếng khác và càng lo sợ, xuống tinh thần hơn.
Bên hông vẫn đau đớn khó chịu, nhạt và hôi miệng, Ivan thấy tình trạng mình đáng sợ hơn, nội tâm rối như tơ vò nhưng ngoại cảnh vẫn thản nhiên. Hai tháng trôi qua, em vợ ở xa đến thăm, anh ta nhìn Ivan nói ồ ! khiến chàng nghĩ mình đã thay đổi nhiều, bèn soi gương thấy mình gầy ốm và lo lắng vô cùng, vợ và em bàn thảo với nhau, Ivan nghe lén được biết họ nói chàng trông bệnh hoạn quá khiến chàng lo thêm.
Sợ chết
Ivan đến một bác sĩ khác được biết có lẽ do ruột dư và có thể chữa hết, chàng uống thuốc cảm thấy đỡ hơn lòng khấp khởi mừng thầm. Rồi lại đau nữa, Ivan chán nản vì bệnh tình ngày càng xấu, chàng nghĩ bây giờ không còn là chuyện thận hay ruột dư mà là vấn đề sinh tử, có sống được không? Ivan cảm thấy đời mình đang tàn dần, đang chết dần, mình sẽ chết, không còn hy vọng gì nữa.
Ivan nhớ ngày mới phát bệnh đi bác sĩ, rồi đau đớn, lo âu, ngày càng yếu và rồi cái chết đang từ từ tiến tới khiến chàng giận dữ hơn, chàng thấy mình đang chết dần và và chán chường thất vọng. Tam đoạn luận nói Caius là người, người phải chết, vậy Caius phải chết, chàng cho rằng câu này chỉ đúng với Caius, hắn là người trừu tượng còn mình là Ivan, con người thật không thể chết như Caius được. Ivan cố xua đuổi ý tưởng ấy nhưng nó lại trở về. Trong một lần đang làm việc tại cơ quan tự nhiên chàng thấy phát đau không nói tiếp được, đồng nghiệp và nhân viên ngó ra nhìn Ivan, như vậy chứng bệnh, cơn đau buộc chàng phải nhìn nó tận mắt.
Ghen ghét người đời.
Bị bệnh thập tử nhất sinh khiến Ivan ác cảm với những người khoẻ mạnh, vợ con chàng tiếp khách, trong bụng họ có vẻ không vừa ý vì chàng rầu rĩ., chàng cãi cọ với vợ luôn, chị ta đau khổ vì mất hạnh phúc gia đình. Bạn bè đến nhà đánh bạc với Ivan rồi ra về, chàng cảm thấy đời mình gây tổn hại cho bản thân và cả cho người khác. Ban đêm cơn đau lại âm ỉ, ban ngày ra tòa án làm việc, Ivan đang ở trên bờ vực thẳm, chàng thấy chẳng có ai thông cảm cho mình. Chàng sợ chết, thấy vợ con, khách khứa vui chơi không nghĩ gì đến mình, mai kia họ cũng sẽ phải chết. Khách khứa ra về, vợ con vào phòng hỏi thăm Ivan vài câu rồi bước ra, tự nhiên chàng thấy ghét cay ghét đắng vợ mình.
Bệnh đã sang tháng thứ ba, vợ con, gia nhân đầy tớ bạn bè như đang nghĩ rằng Ivan sẽ ra đi để thoát khỏi căn phòng, thoát khỏi cơn đau dai dẳng. Chàng ít ngủ, bác sĩ chích thuốc phiện để giảm đau nhưng không khả quan mấy, chàng lại đau khổ về sự giả dối của người đời, họ cứ bảo chàng chỉ bị bệnh chứ không chết, họ nói láo về những ngày tàn của chàng, Ivan muốn la to.
-Các người đừng nói láo nữa, ta đang chết đây.
Chàng nghĩ chẳng ai thương xót mình và mong được vuốt ve an ủi những ngày cuối cùng.
Một bác sĩ mới đến chẩn bệnh, ông cũng nghe ngóng trên dưới. Ivan nhìn bác sĩ nghĩ bụng
“Sao bác sĩ không xấu hổ vì nói xạo? Tất cả chỉ là trò giả dối”.
Vợ chàng lại cho mời một bác sĩ danh tiếng, ông này có vẻ nghiêm nghị, khám xong cho biết vẫn còn chút hy vọng nhưng nó chỉ loé lên một lúc và cơn đau vẫn còn bám theo Ivan. Ăn xong, vợ chàng vào thăm, chị ta mặc diêm dúa sắp đi dự dạ hội khiến chàng ghét cay ghét đắng. Mấy đứa con cũng sắp đi, chúng ăn mặc đẹp vào chào Ivan khiến chàng thoải mái vì không còn thấy sự giả dối của họ.
Vợ chàng vào, Ivan đau kêu rên bảo :
-Làm ơn để tôi chết êm thắm bà ơi!
Con gái vào thăm, chàng bảo.
-Ta mong được chết quách cho rồi
Cô con gái than với mẹ.
-Mẹ và con có gì đáng trách đâu? Bố làm như mẹ con mình gây nên nông nỗi này, con tội nghiệp cho bố nhưng tại sao lại trách chúng ta?
Bác sĩ đến thăm, Ivan bảo.
-Ông đã biết ông không giúp gì cho tôi được, cứ để mặc tôi. Bác sĩ đáp.
-Tôi làm ông bớt đau.
-Ông cũng chẳng làm tôi bớt đau, cứ kệ tôi.
Khổ đau
Cơn bệnh đã sang tháng thứ ba, cơn đau vẫn dai dẳng như bóng với hình, Ivan kêu la vì tình huống khốn khổ hơn là vì đau đớn. Chàng mong cho nó chống hơn, mau hơn, nay chết là điều tốt nhất. Một tia hy vọng mong manh chợt tới song lại vụt biến mất, thất vọng ê chề lại nổi lên cùng cơn đau vô tận, đau triền miên không bao giờ dứt, ngưới ta lại chích thuốc phiện chỉ để quên đau trong phút chốc.
Cơn đau vẫn hành hạ Ivan, chàng uống thuốc giảm đau nhưng không bớt mấy. Ivan khóc lóc như đứa trẻ con, chàng khóc cho sự cô đơn, sự tàn ác của người đời, cho sự tàn ác của Thượng Đế:
“Sao Người lại hành hạ tôi mãi thế này?”
Ivan thôi khóc, lắng nghe tiếng nói của tâm hồn mình.
“Ta muốn sống, muốn dứt cơn đau, muốn sống cuộc đời như ta đã sống trước đây, cuộc đời vui tươi hạnh phúc”
Ivan đau khổ về tinh thần nhiều hơn thể xác, nhìn vợ con, gia nhân họ đều khoẻ mạnh, đó là hình ảnh cuộc sống của mình trước đây và đau khổ khiến cho cơn bệnh lại làm chàng đau đớn hơn bội phần.
Bác sĩ bảo bà vợ nay chỉ cần có thuốc phiện làm giảm đau, ông nói bệnh nhân đau đớn lắm nhưng đau tinh thân nhiều hơn: Ban đêm Ivan nhìn mặt tên hầu Gerasim đang ngủ, khuôn mặt hắn rộng, phúc hậu. Ivan nghĩ phải chăng cuộc đời chàng trước đây đã sai đường không đúng, công việc tại tòa tất cả có thể sai, những tư tưởng này làm cho Ivan đau bệnh hơn. Ivan rên siết đau đớn, họ chích thêm nhiều thuốc phiện khiến chàng mê man, tới giờ ăn trưa Ivan đau đớn lăn lộn.
