Một đoản thiên đặc sắc của Tolstoi viết năm 1894-1895, dài gần 60 trang, thể hiện chủ đích tác phẩm vừa có giá trị đạo đức vừa đạt tiêu chuẩn nghệ thuật. Ông Chủ Và Người Tớ, Cha Sergius (1898), Hadji Murat (1904) là những truyện được sáng tác trong hai thập niên cuối cùng của đời ông. Trước đó, tác giả đã bỏ sáng tác văn chương để viết về tôn giáo, đạo đức, triết lý, xã hội. Năm 1897, trong cuốn Nghệ Thuật Là Gì?, ông nói về văn chương lồng trong tư tưởng đạo đức để dễ phổ biến cho người đọc.

Ông Chủ Và Người Tớ là một sáng tác khi ông quay trở lại với văn chương. Ông nói trong thư và nhật ký rằng cần phải viết nghệ thuật; mặc dù chú trọng về văn chương nhưng cũng vẫn nhuốm màu sắc đạo đức, đó là sự kết hợp hài hòa giữa văn chương và đạo đức. Ông Chủ Và Người Tớ cũng như nhiều sáng tác cuối đời của tác giả cho thấy cây bút nghệ thuật của ông đã đạt tới trình độ cao hơn trước. Đoản thiên cũng chứng tỏ thiên tài vượt bậc của Tolstoi; câu chuyện chỉ xảy ra trong một ngày với những tham vọng, ưu tư, khắc khoải của con người được diễn tả một cách phong phú và lôi cuốn.

Sơ lược truyện.

Truyện xảy ra năm 1870, tháng Chạp sau ngày lễ Thánh Nicolas. Vasilii Andreich Brekhunov, một nhà buôn, chủ quán giàu có, hôm ấy vội chuẩn bị ngựa xe để đi trả giá mua một khu rừng cây tại làng Goryachkino. Vasilii hy vọng sẽ mua được tài sản này với giá hời. Hắn mang theo tiền rồi cùng anh người làm Nikita lên xe đi ngay.

Hai người lên đường vào lúc trưa, gió thổi mạnh, tuyết rơi phủ kín trời đất, trời lạnh mười độ âm. Họ đi được độ một giờ rưỡi thì gió thổi mạnh hơn, Vasilii bảo đi đường khác vì tuyết rơi nhiều quá phủ kín các cọc chỉ đường. Tới gốc sồi họ rẽ trái, gió thổi mạnh, tuyết vẫn rơi. Nikita nhảy xuống tuyết dò dẫm đôi chân để dò tìm đường. Họ chạy sang phải cũng không tìm thấy đường, tuyết vẫn rơi mù mịt, họ đi lạc đường cả giờ đồng hồ.

 Con ngựa Dapple quá mệt bỗng sa xuống hố, Nikita nhảy xuống cứu ngựa, tiếp tục đi gặp một rặng cây dương liễu xanh rì rầm, gặp một căn nhà bên cạnh có một dây phơi quần áo. Họ đi vào làng Grishkino, hỏi thăm đường rồi đi tiếp, hồi lâu lại vòng lại căn nhà có dây phơi quần áo. Bão ngày càng mạnh, gió lạnh, tuyết phủ nhiều không thấy lối. Nikita nhảy xuống rà chân dưới đất tìm đường nhưng không thấy, trời đã tối. Một lúc lâu lại vòng về Grishkino, lại thấy căn nhà có dây phơi quần áo bay phần phật trước gió, họ lại vào đường làng.

Trời tối mù, có tiếng chó sủa, tiếng người nói cười... Hai người gõ cửa nhà một ông già quen biết. Chủ nhà mở cửa mời vào uống trà, rượu cho ấm, họ khuyên ngủ lại đêm mai đi vì trời có bão tuyết nhưng Vasilii không thuận. Trà rượu xong hai người lại tiếp tục đi, con trai chủ nhà dẫn đường một quãng. Tuyết gió vẫn rít lên, bão mạnh hơn, họ đi mãi chẳng thấy rừng đâu cả. Mười phút trôi qua, Vasilii bảo chúng ta lại lạc nữa rồi, Nikita nhảy xuống lấy chân dò trong tuyết tìm mặt đường rồi quay lên xe bảo phải rẽ tay mặt.

Tuyết ngập tới đầu gối, Nikita ra roi, con ngựa nhảy lên rồi lại thủng thẳng đi. Trời tối mịt, tuyết dày và cuộn lên trong không trung, ngựa bỗng đứng lại. Nikita nhảy xuống phía trước ngựa xem sao thì trượt chân xuống hố tuyết ngập tới cổ, vất vả lắm anh mới leo lên được khỏi rãnh, tìm mãi mới ra Vasilii và xe trượt tuyết. Nikita đi bộ dò đường lại tụt xuống hố tuyết, anh thở dốc, hai người lo âu. Nikita nắm cương ngựa dẫn theo một con dốc, ngựa tụt xuống hố một lúc lâu mới lên được bờ, gió thổi mạnh, Nikita bảo chúng ta phải ở lại đêm nay, trời tối, các hố tuyết vây quanh, không biết đi lối nào.

Thế là họ phải ngủ đêm ngoài trời, Vasilii ngồi trên xe, Nikita đào một hố nhỏ trong bãi tuyết, trải tấm vải, đổ chấu vào rồi ngồi dựa vào xe, họ dựng càng xe lên và buộc cái khăn vào để làm dấu cho dân làng tới cứu. Vasilii coi đồng hồ thấy mới có mười hai giờ khuya, bỗng lại nghe vẳng có tiếng chó sói hú xa xăm, hắn lo sợ nghĩ ra kế lên ngựa chạy bỏ Nikita lại. Vasilii chạy về hướng trước vì cho là khu rừng ở phía ấy. Nikita thức giấc chán chường nghĩ cuộc đời mình cho tới chết vẫn phải nằm trong tay những người chủ. Nikita biết Vasilii lấy ngựa chạy đi anh bèn leo lên xe nằm cho đỡ lạnh. Vasilii chạy một lúc lâu lại vòng trở lại, ngựa lại sụp hố, anh ta chạy bộ ngã mấy lần, đi một lúc lại thấy con ngựa và cái xe.

Nikita cố gượng dậy bảo chắc tôi chết mất, Vasilii lấy tay bới tuyết bao quanh Nikita rồi cởi áo ấm phủ lên người hắn, Vasilii lấy cả thân mình sưởi ấm cho Nikita bảo hắn cứ nằm yên... Vasilii nằm mấy giờ như thế, trong lòng vui sướng... hắn ngủ rồi mơ thấy người mà hắn trông chờ đã tới, người ấy gọi hắn sưởi ấm cho Nikita. Tuyết vẫn cuộn trong không trung phủ lên xác của Vasilii. Nikita chọc thủng tuyết thấy trời sáng.

Một hồi sau, lúc trưa mấy người làng đào tuyết để cứu hai người, họ ở cách đường đi bảy chục sải, cách làng nửa dặm, tuyết phủ kín xe nhưng càng xe và cái khăn vẫn còn thấy nên người ta tới cứu. Con ngựa chết cóng, tuyết phủ tới bụng, Vasilii người cứng ngắc, Nikita còn sống nhưng khắp người bị đóng băng giá. Khi người ta đánh thức Nikita dậy, anh tưởng mình sang thế giới khác, anh phải nằm bệnh viện hai tháng, bị cưa mất hai ngón chân, anh sống thêm hai chục năm nữa.... ”

Đoản thiên ngắn ngủi với một kết thúc bi thảm và cao đẹp tuyệt vời theo đúng ý nghĩa của sự kết hợp văn chương và đạo đức, một tác phẩm thành công đượm vẻ buồn mênh mang thể hiện ý nghĩa sống lại như trong Phục Sinh, một con người xấu xa tội lỗi trở thành con người tốt theo tiếng gọi của Thượng Đế.

Tác giả xây dựng hai nhân vật ở hai thái cực: người chủ Vasilii thuê Nikita với giá rẻ, trả lương bằng hàng ở tiệm với giá đắt, hắn ta thường nói nhân nghĩa với Nikita, nhưng anh này thừa biết Vasilii giả dối. Vasilii tham lam, bóc lột người làm và kẻ nghèo khó, hắn mơ ước trở thành đại phú. Nikita, anh nhà quê chất phác cả đời chỉ biết đi làm thuê, biết rằng mình không bao giờ thoát khỏi bàn tay người chủ, hết làm thuê cho người này lại làm cho người khác.

Tấn thảm kịch kết thúc chuyến đi tìm mua khu rừng do ở lòng tham của Vasilii. Hôm ấy trời nổi cơn bão tuyết dữ dội, hắn nhất quyết phải đi tới nơi để trả giá và mua cho được tài sản với giá thật hời. Lặn lội hàng giờ trên cánh đồng tuyết mênh mông lạnh buốt thấu xương, Nikita khuyên ngủ lại đêm mai đi vì trời bão tuyết nhưng Vasilii nói phải đi công chuyện buôn bán quan trọng không thể ở lại. Họ mời vào uống rượu, trà nóng, trò chuyện với gia đình. Chủ nhà khuyên ở lại ngủ đêm nhưng Vasilii bảo đi làm ăn lớn không thể ở lại, chậm một giờ mất cả năm mới bù lại được, hắn chỉ sợ người ta tới mua trước. Trong khi ngủ lại đêm giữa đồng tuyết, Vasilii nghĩ tới khu rừng gỗ anh sắp mua được có thể lời hàng chục nghìn đồng.

Anh tự nhủ mai sẽ tới chỗ ấy, chắc chưa có ai tới, anh nghĩ tới cơ sở làm ăn của mình nào nhà máy xay, vựa lúa, hai thửa đất cho thuê... anh sẽ giàu to. Tất cả những ý nghĩ của Vasilii chỉ thể hiện lòng tham vị kỷ, từ lòng vị kỷ đưa tới bóc lột, làm giàu trên mồ hôi nước mắt của người khác chỉ là một cuộc đời thất đức. Anh đốt diêm hút thuốc lá, lên tinh thần rồi ngủ một giấc, trăng đã lên, đánh diêm coi đồng hồ mới có mười hai giờ mười phút, đêm còn dài, bỗng nghe tiếng chó sói hú xa xăm, hắn nghĩ ra kế lên ngựa chạy tháo thân bỏ mặc tên đầy tớ trung thành Nikita giữa cánh đồng tuyết giá lạnh. Sau cả đêm vật vã trên tuyết anh lạc đường rồi lại quay trở về chiếc xe và thấy Nikita nằm trên ấy. Tự nhiên lương tâm Vasilii bừng sống lại, anh lấy tay bới tuyết đang phủ trên người Nikita, cởi áo ấm đắp cho hắn và lấy cả tấm thân mình áp lên người Nikita đã lạnh cóng để sưởi ấm cho người nô bộc sống lại. Vasilii mơ màng thấy có người đã bảo anh làm như thế.

“Thế rồi bỗng nhiên hắn ta vui mừng hớn hở: người mà hắn trông đợi đã tới, đó không phải là Ivan Matveich, người giám thị, nhưng một người nào ấy, con người mà hắn mong chờ. Con người này đến và triệu hắn lại, chính con người đã gọi hắn lại cũng chính là con người đã bảo hắn nằm lên trên người Nikita, và Vasilii sung sướng khi có người tới tìm mình. Hắn mừng rỡ kêu lên ''Tôi tới ngay”

Hoặc.

“Và rồi anh nghe thấy người kêu gọi anh “Lại đây, lại đây', anh đã đáp lại bằng tấm lòng hân hoan sung sướng. Và rồi anh thấy mình tự do, không còn bị ràng buộc gì nữa”

Người đã gọi anh và bảo anh nằm lên trên Nikita chính là lương tâm mà cũng có thể là Thượng Đế, Người đã giải thoát cho anh khỏi sự u mê cám dỗ của tiền tài vật chất để trở thành người vị tha, bác ái và cứu mạng Nikita. Mấy giờ trước đây Vasilii chỉ là người gian xảo, ích kỷ, nhẫn tâm bỏ người đầy tớ trung thành để lên ngựa chạy tháo thân vì nghĩ rằng cuộc đời mình đáng sống, Nikita chỉ là anh nhà quê dốt nát cuộc đời hắn chẳng giá trị gì. Bây giờ lương tâm Vasilii sống lại, anh đã biết ý nghĩa của chân thiện mỹ. Sự hy sinh cao thượng của anh đã đưa tới kết thúc bi thảm, nó khiến anh đoạn tuyệt với quá khứ tội lỗi xấu xa để bước sang thế giới bên kia.

Ông Chủ Và Người Tớ đã thu hút sự chú ý của người đọc và giới nghiên cứu phê bình. Truyện đã thể hiện được sự kết hợp hài hòa giữa văn chương và đạo đức, cuộc hành trình gian nan nguy hiểm, trận bão tuyết mù mịt và những ưu tư, lo sợ của con người trước tạo vật, tất cả đã được diễn tả cô đọng chỉ trong có một ngày.

Dưới ngòi bút thần sầu của Tolstoi, trận bão tuyết đã được tả thật tuyệt vời khiến độc giả như thấy hiện ra trước mắt cánh đồng trắng xóa giá lạnh đến tận chân trời và những cơn gió buốt thấu xương vi vút thổi. Hơn bất cứ đoản thiên nào khác, Ông Chủ Và Người Tớ cho ta thấy nghệ thuật tả tâm lý của tác giả vô cùng tỉ mỉ sâu sắc, độc giả tưởng như những ưu tư, hy vọng của Vasilii là của chính mình, người ta không khỏi hồi hộp lo âu khi tưởng tượng ra sự trơ trọi của con người giữa cảnh thiên nhiên bát ngát lại vô cùng khắc nghiệt.

Trong cuốn Introduction To Tolstoy's Writings, trang 151, Ernest J. Simmons nói:

“Khi viết xong Ông Chủ Và Người Tớ, Tolstoi gửi bản thảo cho một người bạn thân mà ông tin tưởng ý kiến của người này, ông ghi thêm: Đã từ lâu tôi chưa viết một tác phẩm nào mà mình không biết có nên in hay không. Tôi viết truyện này một cách say sưa...” Nay Tolstoy sợ rằng ở tuổi sáu mươi bảy, ông mất khả năng sáng tác nhưng câu trả lời nhanh của bạn ông “Trời ơi! Tuyệt diệu, bất hủ." đã khiến tác giả an tâm.

(When Tolstoy finished Master And Man, he sent the manuscript to a close friend whose critical judgment he valued, with the comment: It is so long since I've written anything artistic that I truly do not know whether it ought to be printed. I wrote it with great satisfaction...” Actually, Tolstoy feared, at the age of sixty-seven, that his creative powers were slipping and the prompt response of his friend “My God! How splendid, priceless it is.” quite reassured him.)

Kết thúc bi thảm bất ngờ tạo cho người thưởng thức một nỗi buồn mênh mang khó tả, cái chết thê thảm của Vasilii, của con ngựa trung thành Dapple được mô tả bằng những nét gợi hình. Người cũng như ngựa đã khiến cho độc giả ngậm ngùi, xót xa thương tiếc. Xác thân Vasilii đông đá cứng ngắc đã gây xúc động cho người bàng quan nhưng cũng đem lại cho họ một niềm vui: thân xác đã chết nhưng tâm hồn anh đã sống lại.