Những cuốn trường giang tiểu thuyết của Tolstoi như Chiến Tranh Và Hòa Bình, Anna Karenina, Phục Sinh và các đoản thiên nhuốm bi kịch của ông như Cái Chết Của Ivan Ilyich, Ông Chủ Và Người Tớ, Cầm Tấu Khúc Kreuzer... đã thành công huy hoàng. Sự nghiệp văn chương của Tolstoi thành công nhờ bi kịch, đó là một nghệ thuật cao, viết bi kịch thành công không dễ lắm.

Bối cảnh loạn ly cuộc chiến tranh 1812 do Đại đế Napoléon gây ra đã để lại nhiều thảm kịch xã hội cho đất nước vĩ đại này, giai đoạn lịch sử đen tối ấy đã được Tolstoi làm sống lại trong Chiến Tranh Và Hòa Bình. Cuối tháng 8-1812, khi quân Pháp tiến đến dân chúng Mạc Tư khoa di tản nhiều hiện chỉ còn mười nghìn người. Tối 1-9 Tổng đốc Mạc Tư khoa được lệnh rút bỏ kinh thành khiến cho dân chúng vô cùng uất ức vì trước đây đã có lệnh phòng thủ. Đám đông phẫn nộ kéo tới dinh quan kết án ngài phản bội họ, Tổng trấn bèn bắt một tên tù khổ sai đem xử tội để làm dịu sự phẫn nộ của dân, ngài nói:

“Vì tên phản bội Vereshchagin này mà thành Mạc Tư Khoa của chúng ta thảm bại, giết nó!

Tội nhân nói:

“Thưa Bá tước trên đầu ngài và con có một Thượng Đế”

Quan Tổng trấn sai lính chém, người lính lấy bề sống kiếm đập lên đầu tội nhân, hắn kêu lên rồi ôm đầu chạy vào đám đông, nhiều người giận dữ xúm lại đánh đập dầy xéo tội nhân cho tới khi hắn nằm vật ra chết. Trong đám đông có người than thở

“Ác quá, phải tội chết”.

Rồi quan bẻn lẻn ra cửa sau lên xe ngựa rời kinh thành di tản, ông hối hận về sự tàn ác của mình, nhớ lại cảnh đánh đập nạn nhân, quan nghĩ họ ác như chó sói. Nhớ lời nạn nhân: “Thưa bá tước trên đầu ngài và con có một Thượng Đế!” dù tự bào chữa tội ác của mình ông không thể quên vết hằn trong tim. Cái ký ức ghê gớm ấy sẽ nằm trong tâm trí ông mãi mãi, ông còn nhớ lời mình nói “chém chết nó đi”, tại sao ta lại nói thế?... đáng lý ta không nói thế, ông tự bào chữa ta làm thế vì ích lợi chung.

Ngọn bút linh động của Tolstoi cho ta thấy tội ác phũ phàng ghê tởm của thời chiến, của con người.

Cảnh quân Pháp xử bắn những người dân Nga tình nghi đốt nhà là một bi kịch thời chiến, tội nhân bị lôi đi khóc lóc, bị trói vào cọc, rồi ngã gục xuống dưới lằn đạn quân xâm lược.

Tolstoi mô tả cuộc hành hình kỹ lưỡng, nghệ thuật tả chân của ông thể hiện tội ác của chiến tranh, của con người. Tác giả cũng cho thấy sự súc động của những người lính Pháp khi bắn tử tội mà không thể hiện lòng căm thù quân xâm lược, ông chỉ nhằm nói lên những bi kịch thời chiến.

Cái chết của ông Hoàng Andrew cũng là một bi kịch lãng mạn, đây là một trong những áng văn tuyệt diệu nhất của tác phẩm. Andrew bị thương nặng từ mặt trận được bộ hạ di tản theo đoàn người tới tu viện Troitsa, mới đầu chàng bị nóng lạnh, thời gian ở Troika hết bệnh và bác sĩ chỉ sợ bệnh thối thịt, nguy cơ này cũng qua khỏi nhưng vết thương lại làm mủ, rồi nóng lạnh, nay càng tệ hơn.

Cô em Mary vào phòng Andrew, Natasha, người yêu khóc biết có dấu hiện chàng sắp đi, Andrew nằm trên phản, người gầy xanh, chàng hỏi thăm Mary mấy câu “Tại sao em tới đây được, con anh đâu?” Mary hỏi “Anh có đỡ không?”, nàng cầm tay anh, chàng bảo định mệnh đã trói buộc chàng vào Natasha, nàng trông nom chàng luôn. Andrew biết mình sắp chết, Mary cũng biết rằng chàng không hy vọng sống. Cả ba người yên lặng.

Sau đêm nghỉ tại Mytishchi chàng mê man rồi người yêu, nàng Natasha hiện ra, tình yêu cho một người đàn bà lại kết hợp chàng với cuộc đời trần thế. Khi ấy chàng vẫn quí trọng cuộc đời. Tại tu viện Troitsa, hai người nói chuyện quá khứ, Natasha ngồi đan vớ bên chàng, Andrew cầm tay nàng, họ nói những lời yêu thương tình tứ, chàng nghĩ về cái chết.

Những giờ phút cuối cùng của chàng trôi qua lặng lẽ, Mary và Natasha đều thấy chàng mỗi lúc một chìm sâu hơn và biết nó phải thế. Andrew xưng tội và được ban lễ, mọi người tới từ giã chàng, khi người ta đem con trai vô, Andrew hôn con, chàng nghĩ mình đã làm hết mọi việc phải làm... Mary và Natasha có mặt khi chàng cựa mình lần chót, lúc ấy hồn lìa khỏi xác. Mary nói “nguội rồi” khi người chàng vừa nằm bất động lạnh ngắt. Natasha vuốt mắt cho chàng. Người ta lau xác Andrew, mặc quần áo, nhập quan, mọi người tới vĩnh biệt và khóc. Phu nhân bá tước, Sonya khóc thương cho Natasha, bé Nicholas khóc vì đau khổ thương cha. Bá tước khóc vì nghĩ ông cũng sẽ phải đi con đường ấy, công nương Mary, Natasha bây giờ cũng khóc bởi một cảm xúc thiêng liêng nhẹ nhàng và nhận thức được sự đơn giản và huyễn bí của cái chết diễn ra trước mắt hai nàng.

Trong Anna Karenina, cuộc bà đời phu nhân tuyệt sắc là một bi kịch, kết thúc bằng thảm kịch, hậu quả của cuộc hôn nhân tất cả cho tình yêu. Anna khởi đầu bi kịch bằng tình yêu với Vronsky và kết thúc trong hận thù khi nàng đem cái chết để trả thù người yêu, bắt chàng phải đau khổ suốt đời vì hối hận. Anna từ bỏ đứa con trai mà nàng yêu quí nhất để theoVronsky, nàng đã đánh đổi tình mẫu tử với tình yêu của một người đàn ông khác với bao tiếc thương dẫn vặt.

Cuộc hôn nhân tất cả cho tình yêu với Vronsky phai tàn theo năm tháng, Anna hối hận đã từ bỏ địa vị, từ bỏ gia đình thả mổi bắt bóng dấn thân vào cuộc phiêu lưu vô định. Anna ngày càng ghen bóng gió, cho rằng tình yêu của chàng ngày càng phai nhạt, nàng đã đổi tất cả cho tình yêu một người khác nay tình yêu ấy đã tàn, chàng đã yêu một người đàn bà khác. Những uất hận cay đắng ấy đưa nàng tới khủng hoảng tinh thần và từ từ tới bờ vực thẳm. Anna tự nhiên sợ hãi khi thấy ngọn đèn cầy phụt tắt và bắt đầu nghĩ tới cái chết, nàng tự nhiên hốt hoảng, sợ cuống lên, nàng đi thăm chị dâu cho khuây khỏa, người ta thương hại Anna vì biết nàng đau khổ. Anna lên xe về nhà trong lòng nghĩ tới cái chết và cuối cùng tự kết liễu đời mình để lấy lại tình yêu trong tim chàng. Anna Karenina, một tấn tuổng bi đát trong văn chương Tolstoi như cho ta thấy bể khổ của tình yêu lãng mạn, bài học đắt giá cho những kẻ đi tìm ảo tưởng hạnh phúc.

Trong Phục Sinh, truyện tình của Nekhlioudov và Maslova là tấn bi kịch dựa trên cuộc đời nàng Rosalie. Bối cảnh một xã hội Nga bần hàn đói khổ, mục nát với những ông Hòang bà chúa, những tòa lâu đài lộng lẫy, những người nông dân khốn khổ, những túp lều tồi tàn dơ bẩn.

Bằng thuật tả chân hiện thực, Tolstoi vẽ lên bức tranh ảm đạm thê lương cảnh thôn trang. Nhân vật Nekhlioudov vào thăm làng thấy dân quê lam lũ ngoài đồng trở về, chàng thăm một gia đình nghèo, một đống phân hôi thối nằm ngay giữa sân, mái tranh siêu vẹo, người dân ăn uống cực khổ. Nekhlioudov chỉ thấy toàn là cảnh bần cùng đói rách, trẻ con thiếu ăn nheo nhóc. Họ xúm lại xin bố thí, chàng nghĩ người dân chết lần chết mòn, đang hấp hối. Trước hết là trẻ con, đàn bà làm việc quá sức, thiếu thốn lương thực, người già khốn khổ nhất.

Nekhlioudov thấy những người dân quê lên tỉnh làm ăn cũng nghèo khổ trông còn tổi tệ hơn bọn ở nhà quê. Cái xã hội giầu có đã che dấu những nỗi khổ đau của hàng triệu người để bảo đảm cho một thiểu số được sung sướng. Sinh trưởng trong lòng giới quí tộc nhưng Tolstoi phủ nhận giai cấp của mình cho rằng sự cai trị của tầng lớp phong kiến là nguyên nhân gây nên cảnh khốn cùng.

Cái Chết Của Ivan Ilyich viết 1886 diễn tả tâm lý khiếp sợ của một người có địa vị xã hội trước cái chết đau đớn thê thảm. Người ta có cảm tưởng tư tưởng Tolstoi ở đây gần với tư tưởng yếm thế của Thích Ca Mâu Ni “Đời là bể khổ” qua hình ảnh một bệnh nhân rên siết trước cơn nan y ngặt nghèo. Khi bệnh sang tháng thứ ba, cơn đau vẫn dai dẳng như bóng với hình, Ivan kêu la vì đau đớn và vì tình huống khốn khổ. Chàng mong cho được chết chóng hơn, mau hơn, nay chết là điều tốt nhất. Một tia hy vọng mong manh chợt tới song lại vụt biến mất, thất vọng ê chể nổi lên cùng cơn đau vô tận, triền miên không bao giờ dứt.

Chàng uống thuốc giảm đau nhưng không thấy bớt. Ivan khóc cho sự cô đơn, tàn ác của người đời, cho sự tàn ác của Thượng Đế:

“Sao Người lại hành hạ tôi mãi thế này?”

Bác sĩ bảo bà vợ nay chỉ cần có thuốc giảm đau, ông nói bệnh nhân đau đớn lắm nhưng đau tinh thần nhiều hơn. Ivan rên siết đau đớn, họ chích thêm nhiều thuốc phiện khiến chàng mê man, tới giờ ăn trưa Ivan đau lăn lộn.

Thế rồi tự nhiên chàng thấy tất cả trôi qua trong một khoảnh khắc nhưng thực ra giờ hấp hối của chàng kéo dài hai tiếng đồng hổ. Có người nói “nguội rồi”, Ivan nghe thấy câu ấy, chàng nhắc lại trong tâm hồn và tự nhủ.

“Cái chết đã qua, không còn chết nữa”

Ivan thở vào nửa chừng, ruỗi chân ra rồi tắt thở.

Cái Chết Của Ivan Ilyich là một bỉ kịch, đời là bi kịch. Cuộc đời của một viên quan chức cao từ nhỏ đến khi ra đời thành công trên sự nghiệp nhưng kết thúc thê thảm. Nghệ thuật của Tolstoy ở đây gần với tư tưởng nhà Phật.

“Cuộc đời là một chuỗi dài những khổ đau... những sự khổ đau ghê gớm nhất (Life, a series oƒ increasing sufferings... the most fearful sufferings )- page 126”

Nhà văn hào đã dành nửa truyện để mô tả tỉ mỉ cơn đau cũng như tâm tư dằn vặt của một bệnh nhân trong những ngày cuối cùng của cuộc đời.

Trong Cầm Tấu Khúc Kreutzer viết 1890 Tolstoi mô tả thảm kịch gia đình, một ông chồng làm công chức thuộc giới quí tộc giết người vợ ngoại tình.

Hai vợ chồng ông công chức lấy nhau bốn, năm năm được năm đứa con, cuộc hôn nhân không có tình yêu, chỉ là cuộc miệt mài tình dục. Người vợ ba mươi, nàng cai đẻ, người mập hơn, trông quyến rũ hơn nghĩ rằng phải hưởng thụ một mối tình mới ngoài cuộc hôn nhân với chồng. Chẳng bao lâu một người đàn ông xuất hiện, anh nhạc sĩ vĩ cầm ăn mặc đẹp đến Hòa nhạc chung với vợ ông đánh dương cầm. Ông chồng mới đầu nghi ngờ hai người tư tình với nhau, sau theo dõi bắt gặp anh nhạc sĩ và vợ ông dan díu nhau tại nhà, trong cơn giận dữ vì ghen ông ta dùng dao đâm chết vợ vô cùng tàn nhẫn.

Truyện Ông Chủ Và Người Tớ, một bi kịch đặc sắc của Tolstoi viết năm 1894-1895. Đoản thiên cho thấy thiên tài vượt bực của tác giả, câu chuyện chỉ sẩy ra trong một ngày với những tham vọng, ưu tư, khắc khoải của con người được diễn tả phong phú.

Vào một ngày băng tuyết mùa đông giá lạnh, ông chủ Vasilii cùng người làm Nikita lên xe ngựa sang làng bên để mua khu rừng cây mà người ta bán rẻ.

Một cơn gió nổi lên, tuyết rơi phủ kín cánh đồng, trời lạnh buốt dưới mười độ âm. Hai người lạc đường, gió bão ngày càng mạnh hơn, tuyết rơi dầy đặc, họ lần mò mãi sau vào một làng bên nghỉ ngơi uống trà tại một nhà quen. Trà nước xong Vasilii nhất quyết lên đường để mua cho xong món hàng giá hời. Trời đã tối mù, tuyết dầy cuộn trên không trung, hai người sa lầy trong cánh đồng tuyết, họ ngã xuống hố tuyết mấy lần không biết đi đường nào, sau phải ngủ đêm ngoài trời, Nikita đào tuyết đổ chấu, trải tấm vải rồi ngồi dựa vào xe ngủ.

Họ dựng càng xe lên và buộc cái khăn vào để làm dấu cho dân làng tới cứu. Ông chủ Vasilii coi đồng hồ thấy mới có mười hai giờ khuya, bỗng tai nghe vẳng có tiếng cho sói hú xa xăm, hắn lo sợ bèn lên ngựa chạy bỏ anh người làm Nikita lại. Nikita biết Vasilii lấy ngựa đi bèn leo lên xe nằm cho đỡ lạnh. Vasilii chạy một lúc lâu lại vòng trở lại, ngựa xụt hố, hắn chạy bộ ngã mấy lần, đi một lúc lại thấy con ngựa và cái xe.

Khi ấy Nikita cố gượng dậy bảo chắc tôi chết mất, Vasilii lấy tay bới tuyết bao quanh Nikita rồi cởi áo ấm phủ lên người hắn, Vasilli lấy cả thân mình sưởi ấm cho Nikita bảo hắn cứ nằm yên. Vasilii nằm mấy giờ như thế, trong lòng vui sướng, hắn ngủ rồi mơ thấy người mà hắn trông chờ đã tới, người ấy gọi hắn sưởi ấm cho Nikita. Tuyết vẫn cuộn trong không trung phủ lên xác của Vasilii. Nikita chọc thủng tuyết thấy trời sáng.

Trời sáng, vào lúc trưa mấy người dân làng đào tuyết để cứu hai thầy trò, họ ở cách đường đi bảy chục sải, cách làng nửa dặm, tuyết phủ kín xe nhưng càng xe và cái khăn vẫn còn thấy nên người ta tới cứu. Con ngựa chết cóng, tuyết phủ tới bụng, Vasilii người cứng ngắc, Nikita còn sống nhưng khắp người bị đóng băng giá. Khi Nikita thức dậy, hắn ta tưởng mình sang thế giới khác, phải nằm bệnh viện hai tháng, bị cưa mất hai ngón chân, sống thêm hai chục năm nữa....”

Đoản thiên ngắn ngủi với một kết thúc bi thảm và cao đẹp tuyệt vời theo đúng ý nghĩa của sự kết hợp văn chương và đạo đức. Tác phẩm đượm một một vẻ buồn mênh mang thể hiện ý nghĩa sống lại như trong Phục Sinh, một con người xấu xa tội lỗi trở thành con người tốt theo tiếng gọi của Thượng Đế.

Tâm lý Tolstoi và Dostoevski là những tiểu thuyết gia đầu tiên đi vào nghệ thuật hướng nội, diễn tả sâu sắc nội tâm con người. Nghệ thuật tả tâm lý của Tolstoi có khác biệt Dostoyevski ở chỗ nhân vật của ông là những con người bình thường ngoài xã hội trong khi nhân vật của Dostoyevski bệnh hoạn.

Ông Hoàng Bolkonski thân phụ Mary đã hành hạ, chửi mắng làm khổ nàng, phá đám không cho Mary lấy chồng. Lúc ông già hấp hối, Mary xua đuổi những ý nghĩ đen tối cho thấy cha chết đi nàng sẽ được tự do, được giải thoát. Chiến tranh gần tới Bald Hills, Bolkonski mặc dù bị bệnh muốn ở lại chiến đấu, ông cho Mary, cháu trai Nicholas (con Andrew), quản gia... đi Mạc Tư Khoa, Mary cãi lời cha, nàng quyết ở lại để săn sóc người. Ông Hoàng bị liệt nửa người, gia nhân đưa ông đi Boguchavoro, Mary cho cháu Nicholas, quản gia... đi Moscow, công nương ở lại với cha trong những giờ phút cuối của ông mặc dù mọi người khuyên nàng nên đi sớm vì quân Pháp sắp tới. Nàng quyết ở lại với bố trong giờ phút lâm chung vì tình phụ tử.

Mary xua đuổi những ý nghĩ mà nàng cho là tội lỗi, thân phụ qua đời nàng sẽ thoát khỏi tay ông, sẽ được tự do, những ý tưởng mâu thuẫn hiện ra trong tâm hồn nàng. Mary thương cha nhưng lại thầm mong cho ông chết sớm để được tự do, nàng xua đuổi những tư tưởng đen tối, quyết ở lại cùng đám gia nhân, bác sĩ... để cầu nguyện, an táng cho ông Hoàng.

Đoạn văn diễn mặc cảm tội lỗi công nương Mary khi cha nàng hấp hối cho thấy nghệ thuật hướng nội tuyệt vời của của Tolstoi nó khiến các nhân vật có cá tính độc đáo. Nicholas Rostov và cô em nuôi Sonya yêu thương nhau tha thiết bao năm qua, mẹ chàng, nữ bá tước Rostov muốn chàng phải bỏ Sonya lấy công nương Mary con nhà đại điền chủ để đào mỏ hòng cứu vãn sự sụp đổ của gia đình. Đoạn Tolstoi diễn tự sự giằng co trong nội tâm Nicholas giữa hai chữ tình và hiếu thật là sâu sắc. Chàng sĩ quan trẻ này trước đây nhất quyết không từ bỏ người yêu Sonya để đánh đổi lấy cuộc hôn nhân vì tiền mà chàng cho là bẩn thỉu, nhưng dần dần nghe bà cô và phu nhân Rostov thuyết phục chàng ta siêu lòng đành phải hy sinh tình yêu để cứu vãn sự suy sụp của gia đình.

Cuốn tiểu thuyết lãng mạn Anna Karenina cũng cho thấy nghệ thuật tả tâm lý của Tolstoi rất tuyệt ở cả hai nhân vật mang tên tác phẩm nhất là độc thoại của Karenina về nhà sau buổi tiệc trà tại nhà Betsy, khi ấy ông ta thấy vợ mình ngồi cạnh Vronsky tâm tình thân mật. Tác giả ví như Karenina đang đi trên cái cầu có vết nứt, vết ấy chính là cuộc đời. Các nhà nghiên cứu cho rằng nghệ thuật độc thoại của Tolstoy đã đạt tới đỉnh cao như ở đây Karenina băn khoăn lo lắng nghĩ đi nghĩ lại, có khi cho ghen là điều xấu hổ, tự hạ giá mình, có khi thấy mình phải có bổn phận hướng dẫn, cảnh giác nàng.

Truyện thể hiện nhiều cuộc độc thoại của Karenina, Levin, Kitty... nhưng với Amna thì thật là tuyệt điệu, nhân vật Anna quá độc đáo xứng đáng đặt tên cho tác phẩm.

Mấy chục trang giấy cuối Phần thứ bảy đã diễn tả một cách tuyệt vời bị kịch cuộc đời nàng Amna từ khi ghen bóng gió nghi ngờ đến hận thù, trả thù chàng Vronsky khi tình của chàng đã phai nhạt. Anna nghĩ đến cách trả thù bằng cái chết của mình, đến sự khủng hoảng tỉnh thần, tâm trí nàng rối bời và cái chết. Sự diễn tả của Tolstoi ở đây đã đạt tới đỉnh cao nghệ thuật.

Đoạn chót, cơn khủng hoảng tinh thần rối bời của Anna đã được ngòi bút diễn tả từng chỉ tiết nhỏ cho thấy lý do nàng gieo mình trên đường rầy xe lửa. Anna nghỉ ngờ Vronsky đang gặp mẹ chàng và công nương Sorokina, chắc chàng đã yêu người đàn bà nào khác.

Amna và chồng cãi cọ rồi nàng đe dọa: Anh sẽ phải hối hận. Vronsky bỏ đi gặp bà mẹ, nàng nghĩ thế là hết, bỗng ngọn nến tắt, Anna sợ hãi nhớ tới cơn ác mộng rồi chạy đi tìm gia nhân hỏi Bá tước đâu? rồi sai nó đem thư cho chàng nói: “Em nhầm rồi, anh về ngay, em giải thích sau, em sợ quá”

Amna chờ mười phút, hai mươi phút không thấy chàng về, tâm trạng rối bời như tơ vò, nàng sốt ruột nhìn đồng hồ sai gia nhân đem thư tới cho chàng tại nhà bà mẹ rồi đem thư trả lời về. Anna thay quần áo định đến gặp chị dâu Dolly, nàng khóc rồi cuống lên hỏi người tớ gái ta biết làm sao bây giờ, đứa tớ gái bảo xin bà đi chơi cho khuây khỏa. Anna đến thăm Dolly có gặp Kitty, cô ta không có cảm tình với Anna. Nàng lên xe đi trong lòng nghĩ tới cái chết, hai chị em Dolly - Kitty tiếp đón Anna, khi nàng ra về, họ khen Anna vẫn đẹp nhưng nói tội nghiệp cho nàng.

Anna cay đắng, lồng lộn nghĩ chàng đang cùng công nương Sorokina trò truyện như đùa cợt trên sự đau khổ của nàng. Anna nghĩ tới cái chết, quyết đem cái chết để trừng phạt Vronsky và lấy lại tình yêu trong tim chàng. Nàng lên xe ngựa tới nhà ga, rổi đi xe lửa tới trạm Obiralovka và nhận được thư Vronsky do người đánh xe trao lại, chàng nói sẽ về lúc mười giờ, Anna căm giận... đi lại trên sân ga rồi quyết định nhẩy vào đầu xe lửa đang chạy tới. Cảnh tự vẫn của Anna thật hãi hùng như một âm thanh cao vút lạnh lẽo trong một bản nhạc êm dịu.

Truyện ngắn nổi tiếng Cái Chết Của Ivan Ilyich đã diễn tả vô cùng sâu sắc tâm lý con người trước cái chết. Từ khi mới bị bệnh cho đến giờ phút hấp hối ghê sợ cảm động, Ivan đã trải qua nhiều chặng khắc khoải của tâm tư, Ivan lo âu trằn trọc rồi sợ chết, chàng ghen ghét với thân nhân, với mọi người, họ khoẻ mạnh yêu đời trong khi chàng từ từ đi vào cõi chết. Khi gần lâm chung, chàng tiếc nhớ quá khứ hơn bao giờ hết, cuối cùng từ ghen ghét lại chuyển đến tình thương yêu mọi người, khi cái chết đã tới, Ivan không còn sợ hãi và chấp nhận sự giải thoát.

Trong Cầm Tấu Khúc Kreutzer, Tolstoi cho ta thấy tâm trạng rối bời của ông chồng khi nghĩ tới tên nhạc sĩ vĩ cầm và người vợ trẻ đang rạo rực khát tình của mình. Có lúc ông đoan chắc hai đứa tư tình với nhau, rồi ông lại tự trấn an rằng mình tưởng tượng quá xa, tự nhiên thù ghét họ. Suốt tám giờ ngồi trên xe lửa về nhà, người chồng nghi ngờ, mâu thuẫn liên hồi khiến cho diễn biến trở nên gay cấn y như một để tài trinh thám gián điệp.

Trong Ông Chủ Và Người Tớ, Vasilli khắc khoải lo âu giữa cánh đồng tuyết mênh mông lạnh buốt canh khuya, anh ta bỏ người tớ trung thành để chạy thoát thân. Sự diễn tả tâm lý ông chủ và người làm thật tỉ mỉ và sâu sắc khiến ta tưởng như những ưu tư, hy vọng của Vasilii là của chính mình, ta cũng không khỏi hổi hộp lo âu khi tưởng tượng ra sự trơ trọi của con người giữa cảnh thiên nhiên bát ngát vô cùng khắc nghiệt.