"Thôi, cho cháu đi chơi.
Cụ cử đặt chén trà xuống khay, nhìn theo thằng cháu chạy ra hè nô nghịch. Cụ mệt nhọc tựa khuỷu tay vào chiếc gối xếp, cầm khăn lau những giọt mồ hôi trên nếp trán nhăn. Tấm lòng già bao năm yên vui cùng dâu con và đàn cháu nhỏ, bây giờ lại bị khuấy rối bởi những tin loạn lạc hàng ngày đăng trên các báo và ở cửa miệng người ta đồn đại.
Cụ cử ăn không được, ngủ không yên giấc nữa. Tiếng trẻ con chạy loạn xạ rao những số báo đặc biệt ngoài phố ồn ào, tiếng người bàn tán lao xao về cuộc phòng thủ rất nghiêm trọng của thành phố khiến cụ cử rối cả ruột gan. Không như trước suốt ngày ngồi trên tấm tràng kỷ kê sau bức mành xanh, cụ bình thản ngâm thơ, tỉ mỉ lau chùi bộ chén trà cổ, nghe mấy đứa cháu học ê a, và tối đến cụ khăn áo chỉnh tề ngồi tụng vài cuốn kinh trước ban thờ đức Thánh Quan. Từ một tuần lễ nay, cụ cử bận tâm nhiều về thời sự. Thằng cháu Tốn, mỗi ngày hai buổi, phải ra chờ cửa đón mua tờ Trung Bắc, hăm hở mang vào đọc cho ông nghe những tin khói lửa ở Âu Châu.
Cụ cử đã thở dài nói với dâu con trong một bữa cơm thân mật của gia đình:
“Thế này thì loài người đến ngày mạt kiếp! Người ta cứ xâu xé nhau, giết chóc nhau. Những chữ từ bi, bác ái, đạo đức, nhân loại lúc này không cần coi nghĩa lý gì!”
Ngoài ra, cụ cử không biết than thở cùng ai nữa. Mấy ông bạn già thì nay đã đi xa. Cụ bảng Hoàng, cụ tú Lưu, xưa kia một tuần lễ một lần thường che hai chiếc ô đen cũ, ngất ngưởng đến ngôi hàng sách Nho cũ ở phố Hàng Gai này thăm ông bạn đồng song. Người con dâu cụ cử, mới thấy hút hai cái bóng gầy còm kia ở đằng đầu phố đã chạy vào bẩm bố chồng, rồi nàng vui vẻ bày khay trà, giục vú già nhóm bếp, đoạn nàng xách rá đi chợ mua rau. Giờ đây, cụ bảng Hoàng, cụ tú Lưu đã ra người thiên cổ mất rồi. Cái túi gấm đựng quân ngà treo bên cuốn lịch trên tường đã bị cát bụi ngoài phố bay vào bám trắng, cái bàn cờ dựng bên mễ tủ chè đã bị nắng hanh làm vênh, nứt.
Cụ cử, đêm qua, lẩy bẩy trèo thang tre lên gác sân, đứng nhìn về Cửa Bắc thở dài:
“Hai bác Hoàng, Lưu ở suối vàng thế mà tốt số hơn mình. Vất vưởng ở cõi trần gian trong cái hồi này, có lẽ mình khó mà được nhắm mắt yên lành như hai bác ấy”.
Xuống nhà nằm, người cụ nóng ran, lên cơn sốt. Nhưng hôm nay, cụ cử lại tỉnh như thường, một mình ôm chiếc ấm độc ẩm đang hãm nước trà đầu vào lòng hai bàn tay lạnh giá sau khi nghe thằng cháu Tốn đọc những tin tức về thời cục Đông Dương.
Thấy người con trai vội vã dựng xe đạp ngoài hè để chạy vào đưa phong thuốc cho vợ và giục sắc ngay, cụ động lòng thương con: “Thằng này có hiếu ngay từ thuở nhỏ cho đến lớn. May phúc nhà cho ta đứa con dâu hiền và ba đứa cháu đứa nào mặt mũi cũng khôi ngô”.
Ý nghĩ ấy càng khiến cụ buồn rầu, nếu có sự gì thì những giọt máu thân yêu đó sẽ không còn.
Cụ gọi người con trai sẽ bảo:
- Thầy cảm qua loa, bây giờ khỏi rồi, con lấy thuốc làm gì cho thêm tốn tiền. Con nên cần kiệm, đang lúc con mới ở trường ra chưa có việc làm, mà vợ con mở ngôi hàng bán những sách Nho cũ nát này, thầy xem ra có khi suốt ngày chả có ai bước vào hàng. Tiền đâu mà cứ nay thuốc, mai thuốc mãi.
Người con trai cúi đầu đứng yên. Cụ rót trà ra chén âu yếm bảo:
- Này cậu uống đi với thầy. Mợ cả nữa, để hàng đấy vào uống một chén cho vui. Nhưng sao cũng vẫn thứ chè Liên tử mọi hôm, mà hôm nay thầy thấy như là nhạt lắm.
- Bẩm có lẽ tại thầy khó ở trong người.
Cụ ngẩng nhìn các con, xoa đầu ba đứa cháu vừa ở ngoài hè kéo nhau vào:
- Không tại thế đâu con ạ.
* * *
Cụ cử đi đã nhiều và đã mệt. Sương thu đã ướp giá đôi vai gầy trong tấm áo the thâm. Hai tay chắp sau lưng, cụ vẫn một mình lủi thủi trong những phố Tây vắng ngắt. Cụ dừng chân bên một bức thành. Bức tường đen mốc nằm im lìm dưới bóng đèn xanh ảm đạm của thành phố tối nay dùng để tập phòng không. Ánh đèn xanh lạnh lẽo bao trùm lên kinh thành vốn yên bình này, tối nay đột nhiên gợi cho mọi người một nỗi ghê rợn, bồi hồi. Cụ bước những bước e dè, yếu ớt kẻo sợ tiếng đôi giầy ta mòn gót vang lên trong cái yên lặng gớm ghê. Phố vắng tanh, thỉnh thoảng mới có một hai người khuất sau những cây to ở bên hè. Hình như những người ấy đang vội vã trở về nhà. Có tiếng kêu vù vù ở trên không. Cụ nhìn lên, chỉ thấy một vệt đèn xanh bay vun vút trộn lẫn vào những ánh sao xanh lấp loáng. Tiếng kêu ấy càng gieo thêm những ý nghĩ nặng nề sợ hãi xuống lòng người.
Tới một vườn hoa, cụ nhìn những cái hố đen ngòm người ta đào sẵn cho dân tránh bom đạn khi cần. Một cảm giác rùng rợn chạy khắp mình cụ. Và lòng thương xót loài người, thù oán chiến tranh lại dội lên, cụ bỗng nhớ đến hồi xưa cụ đã phải theo mẹ già trốn giặc Cờ Đen, ban ngày lẩn vào rừng, ban đêm bồng bế nhau đi, có khi đói khát gục xuống không lê được nữa...
Mắt cụ lúc này hoa lên, vụt hiện ra những toán quân Cờ Đen loạn xạ, gào ghét như đàn sói, xông xáo vào lương dân mà hiếp tróc, chém giết, rồi lại kéo nhau đi nơi khác...
Những hình ảnh xa xôi của thời loạn lạc xưa bỗng bị xóa ngay đi, cụ giật bắn mình bởi tiếng giầy của hai cảnh sát đi tuần vừa đỗ xe đạp bên vỉa đường. Ở đầu phố, một tờ giấy in lớn có đường mực xanh kẻ dọc lại khiến cụ dừng chân. Cụ đọc những hàng chữ Nho, lòng cụ rối thêm về những lời ông Đốc lý dặn dân về cách đề phòng quân địch.
Tự lúc này, chân cụ bước đi không vững nữa. Cụ phải gọi xe mặc cả kéo về nhà.
* * *
Người con dâu sáng hôm sau bị cụ cử bắt đóng cửa ngôi hàng sách cũ, tuy rằng ở phố ấy người ta vẫn đi tấp nập và mọi cửa hàng vẫn buôn bán như thường.
- Hai vợ chồng con phải nghe lời thày. Thế nào cũng cần đem ngay lũ trẻ nhỏ về quê, chứ ở đây nhỡ có sự gì chết cả một hố thì tuyệt tự! Cứ để một mình thày ở ngoài này trông giữ nhà cho. Có làm sao, thì tao cũng đáng đời. Bảy mươi tuổi, trải qua hai lần loạn lạc rồi, - lần trước còn trẻ như các con thì còn tham sống, chứ lần này biết trời cho sống được là bao ngày nữa mà phải lo cái chết. Ba thằng cháu đấy, cứ như tử vi, như diện tướng chúng nó, tất sau này sẽ khá. Vợ chồng con phải cố giữ gìn nuôi nấng cho được nên người”.
Người con trai vẫn còn băn khoăn lưỡng lự, mặc áo rồi lại cởi ra, nhìn cụ một cách đau khổ vô cùng.
- Kìa, chùng chình mãi lại nhỡ tàu. Có trẻ phải đi chuyến này, về đến làng mới không gặp tối. Đồng quê đang lúc này mà mong yên lành như trước ấy à?
Cụ cử quay lại người con dâu đang cắm cúi buộc chăn màn, xếp quần áo trẻ con vào chiếc vali lớn:
- Mợ Cả, mợ nên ăn mặc cho nhũn nhặn. Bỏ cái áo lụa xanh kia đi, bỏ cái quần trắng kia đi nữa. Không được phấn sáp gì. Đất có lề quê có thói. Về làng thì phải ăn nói, cư xử cho ai nấy cũng vừa lòng, kẻo người ta trách móc đến thày, nghe không con!
Cụ gọi ba đứa cháu đến đặt cả lên đùi, ôm ba cái đầu xanh vào ngực, mắt cụ Cử rơm rớm ướt:
- Các cháu về quê có nhớ ông không? Phải ngoan nhé, chớ có đùa nghịch mà sảy chân ngã xuống sông, xuống ao thì khốn. Cháu xòe cả bàn tay ra nào!
Ba đứa trẻ xòe cả bàn tay ra. Cụ cử nhổ nước bọt vào và giọng run vì xúc động:
- Ông làm thế này cho đỡ nhớ... Các cháu hôn ông đi nào!
Cụ cử đứng lên lấy ở góc tường ra một cái gậy sắt mà đêm qua cụ kỳ cục đập cho thành nhọn sắc.
- Hễ có còi báo động tắt đèn là tao cứ ngồi yên trong nhà, uống rượu cho say chứ già yếu mà chạy ra đường thì người ta đè lên cũng đủ nhừ xương. Cái giáo này, nếu thằng ma cà bông nào giở trò hôi của, đạp cửa định vào là tao cứ đâm ra...
Cụ múa cây song sắt lên, khiến lũ cháu vỗ tay reo thích.
Người con trai thấy cụ làm trò cho vợ chồng anh được yên lòng thì anh càng thấy ruột gan đau thắt. Anh không sao gượng được nữa, khóc nấc lên:
- Bẩm thầy, con đưa mẹ con nó về đến làng, rồi con lại ra với thầy...,
Cụ ngồi phịch xuống ghế thở, nghiêm nghị nhìn con:
- Anh nhất định cưỡng lời tôi à? Anh coi thường mấy giọt máu quý kia của dòng họ Nguyễn đang bị suy sút này à? Có phải thế anh cứ nói thẳng cho tôi biết.
Người con trai sợ hãi không dám nói gì hơn. Thở dài, thương lòng hiếu nghĩa của con, cụ đưa tay lên ôm trán. Ba đứa cháu im lặng xúm bên mình cụ.
Đồng hồ trên tường gõ mười hai tiếng. Cụ ngẩng đẩu lên kín đáo lau nước mắt:
- Thôi, các con gọi xe mà ra ga...
Đứng trong bực cửa, cụ nhìn theo hai cái xe khuất đằng đầu phố. Cụ quay đầu lại: căn nhà lúc này như tiêu điều rộng rãi thêm ra.
Hai bàn tay run yếu, cụ từ từ khép cửa.
(Đăng Tiểu thuyết thứ bẩy số 115/1941)
