"Thưa ông, bà Đạm Ngọc nói rằng chưa thấy cô Kim Dung lên Hà Nội.
Hoàng Thanh biến sắc mặt, vạch tay áo xem đồng hồ: 8 giờ 25 phút; anh cau mày, lẩm bẩm:
- Hay Dung bận việc gì chăng? Có lẽ nào thế được! Danh dự của Dung, của tất cả anh em tài tử, của ta trong buổi tối long trọng này trên tất cả những việc cần khác trong một đời người...
- Thưa ông, các cô Phong Nga, Thu Liễu đều nói chưa thấy cô Kim Dung...
Nhìn hai người vừa chạy về rạp báo tin, Hoàng Thanh kinh ngạc, điên cuồng. Anh hé tấm màn, ghé mắt ngó ra bên ngoài: từ hai tầng gác, xuống đến dưới nhà không còn một chiếc ghế nào bỏ trống, anh lo sợ:
- Trời ơi, nếu Kim Dung không có mặt trên sân khấu, buổi diễn sẽ ra sao. Kim Dung sao nỡ giết hy vọng của ta, Kim Dung sao nỡ phụ lòng công chúng đang chờ dịp vỗ tay khen ngợi tài cô.
Hoàng Thanh ngước mắt nhìn lên chỗ các nhà báo đang thì thầm bàn tán, anh buồn bã nghĩ đến ngày mai tên tuổi anh sẽ bị họ đem lên báo chế giễu mà vở kịch “Én lạc” - một tác phẩm đã thu hết tâm trí của anh trong hai tháng ngồi bóp óc mới viết được đến lớp cuối cùng - cũng sẽ bị những cây bút cay nghiệt kia chê là dở, vì vai chính, một vai khó nhất, một vai gây giá trị cho vở kịch, Kim Dung đã bỏ lỡ rồi.
- Tám giờ hai mươi phút, chỉ còn bốn mươi phút nữa thôi. Anh liệu cắt người nào có thể tạm đóng thay Kim Dung, và cần nhất, anh phải ra xin lỗi khán giả việc Kim Dung vắng mặt.
Hoàng Thanh nhìn các bạn đã sửa soạn xong chỉ còn chờ khai diễn. Đang lúc anh bối rối, Như Hà bước đến khẽ vịn vai anh:
- ... Em lo quá... không biết chị Kim Dung tại sao tới phút cuối cùng mà chưa đến... Hay là...
Thấy Như Hà không nói hết câu, Hoàng Thanh ngẩng đầu lên hỏi:
- Cô muốn nói sao?
- ... Hay là ông cho phép em tiến cử một người khác đóng thay chị Kim Dung...
Hoàng Thanh cười nhạt:
- Cô nói đùa tôi. Nhưng cô hiểu cho câu nói đùa ấy không phải lúc!
Như Hà thản nhiên, lễ phép trả lời:
- Chết nỗi! Ông yên trí trong thiên hạ không có ai cáng đáng nổi vai trò quá nặng ấy chăng? Nói thế, tức là ông có ý đặt chị Kim Dung lên tột bực trong nghề kịch... Song, nếu để ý nhận kỹ, ông sẽ thấy, ngoài ngôi sao sáng đó còn ngôi sao nữa, trước mắt công chúng tối nay chẳng đến nỗi lu mờ...
Sửng sốt, Hoàng Thanh đẩy ghế đứng lên:
- Vậy cô muốn giới thiệu người nào?
Chúm môi son nhả mấy vòng khói thuốc lá “ăng-lê”, rồi ngửa mặt nhìn theo... nàng chỉ tay vào ngực, lơ đãng nói:
- Như Hà!
- Như Hà? Cô lại nói đùa. Cô nên nhớ ngoài Kim Dung chẳng còn ai làm “sống” được lớp sau cùng...
Như Hà vội ngắt lời Thanh:
- Vâng, lớp cuối cùng nó “sống” được ở chỗ: một thiếu phụ điên đi lang thang bên bờ biển tìm đứa con nhỏ đã bị người chồng làm nghề chài lưới nghi cho nàng vì mê trai mà định giết chồng, nên đem con bỏ vào trong khe núi. Tới lúc nàng nghe tiếng khóc của con văng vẳng đằng xa, lần mò tìm được gần đến nơi thì người chồng chở thuyền tới ẵm đứa bé vượt ra khơi sương phủ mịt mù... Trong những phút mà trái tim công chúng đều hồi hộp ấy, Như Hà - người thiếu phụ mất chồng, mất con - cần hết sức đặt mình vào cảnh thực, một cảnh chia lìa đau đớn mà chính mình đã biết, hay sắp trải... Phải có nước mắt, phải có dáng điệu yếu đuối khi trèo lên các mỏm đá nhọn, phải có giọng khàn khàn đầy lệ lúc hấp tấp chạy đến bồng con, phải có hai bàn tay run rẩy khi đứng chơi vơi trên mỏm đá vẫy người chồng gian ác và đứa con tội nghiệp trên chiếc thuyền vùn vụt trôi, rồi ngã khụy xuống, mặt ngoảnh ra khơi, một tay vẫn từ từ, uể oải... chờ cho màn hạ gần hết mới nằm yên... Một tấm kịch cảm động vô cùng mà người sắm vai chính, Như Hà xin cam đoan chẳng để “Én lạc” không có một tiếng vang...
Như Hà nói trôi chảy một hồi, Hoàng Thanh hình như lắng tai nghe, nhưng không nhớ cô nói những gì bởi óc anh bận nghĩ đến Kim Dung.
Lê Quang, một diễn viên lay vai Thanh, nói:
- Anh có bằng lòng để Như Hà thay Kim Dung? Quả quyết mau đi, chỉ còn có mười phút nữa...
Chán nản, Hoàng Thanh gật đầu liều, rồi đứng lên, bước ra sân khấu. Tiếng vỗ tay vang động của khán giả chào đón nhà soạn giả có biệt tài đã nhiều phen hiến công chúng Hà thành những phút buồn vui, xúc cảm đã từng được các tờ báo lớn in ảnh, trưng tên trên mục “Kịch trường”. Hoàng Thanh - theo lối nhà nghề - báo tin Kim Dung bị nạn xe hơi không về kịp trước giờ diễn, và xin cắt Như Hà thay Kim Dung sắm vai Cúc Lệ.
Trong số đông công chúng đang yên lặng, có mấy tiếng “ồ”, những tiếng chẳng hài lòng của những người đã mua hoa sẵn tặng Kim Dung.
Hoàng Thanh bảo người xếp cảnh cho kéo màn khai diễn, rồi anh lẻn ra ngoài rạp. Trên phố, người đi lại đã hầu thưa thớt. Mặt đường nhựa loáng nước mưa. Thanh, đầu không mũ, mình không khoác áo tơi, rảo gót đến phố Tràng Tiền, rẽ ra Bờ Sông, gõ cửa mấy nhà mà anh biết Kim Dung thường năng lui tới. Nhưng không được tin gì, Thanh lại quay về rạp. Anh ngồi yên một chỗ, lơ đãng không biết các anh em đã diễn được mấy hồi. Chốc chốc, anh nghe thấy tiếng vỗ tay tán thưởng, song sự khen ngợi đó chẳng khiến anh cảm động, vì mục đích anh khi soạn vở “Én lạc ” là chỉ cốt đem nghệ thuật của mình nâng nghệ thuật của Kim Dung, - người mà anh yêu sắc, mến tài - lên một bậc cao trong kịch giới. Song đến lúc này, kết quả không theo ý nguyện, sao Như Hà lại cướp hết lời tưởng lệ mà người đời đáng lẽ phải riêng tặng Kim Dung.
Các diễn viên - mỗi lần khán giả vỗ tay khen - thường vui vẻ báo cho Thanh hay rằng Như Hà quả đã sắm một cách sinh động. Thanh chỉ gượng cười, không đáp...
* * *
Ánh trăng suông trộn trong khói sương đêm màu sữa bay lờ mờ trên khoảng đồng lúa xanh non bát ngát. Kim Dung trèo lên đường xe hỏa đứng nhìn quanh bốn phía, không có một bóng người, quanh cô là bãi tha ma, gò đất ngổn ngang, tiếng côn trùng kêu âm ỉ; phía xa, sông con ngoằn nghèo uốn khúc dưới gậm cầu. Ven sông, lão thuyền chài khom lưng nhấc chiếc cần tre, kéo lưới lên trước mặt, vét mấy con tôm, cá bỏ vào trong giỏ rồi lại từ từ buông lưới xuống lòng sông...
- Anh Vinh, xin anh cố sức chữa cho xe chạy về Hà Nội. Tôi nóng ruột lắm. Anh đừng để tôi nhỡ việc. Hà thành tối nay, giờ này, cần có mặt tôi. Hàng ngàn người đang mong đợi tôi, nhất là Hoàng Thanh..., trời ơi, Hoàng Thanh, anh ấy thất vọng biết chừng nào!
Tự nãy Vinh vẫn loay hoay chữa máy, ngẩng đầu lên:
- Tôi cũng mong về Hà Nội có việc cần. Nhưng không may xe bị hỏng, mà hai ngọn đèn cũng hỏng hết, trăng mờ mịt thế này chữa nhanh sao được...
Kim Dung tức bực ngồi xuống bãi cỏ, hai tay chống má, nước mắt chảy quanh, lo lắng nghĩ thầm: “Nếu Vinh không chữa được xe, đêm nay ngồi ở giữa nơi đồng không quạnh quẽ này, lỡ kẻ gian hãm hiếp ta chống lại cách nào”.
Trong lòng nấu nung như lửa đốt, cô ngảnh mặt nhìn về thành phố xa tít tận chân trời. Cô nghĩ đến Hoàng Thanh... chắc anh đang oán trách cô phá hoại danh tiếng của anh. Nghĩ lại hồi hai năm trước, nhân một buổi hội họp các nhà văn tại nhà người bạn gái, cô được hân hạnh quen biết Hoàng Thanh. Cách ít lâu anh viết thư mời Dung giúp một vai chính trong vở “Sóng đời” của anh soạn, diễn tại Nhà Hát Lớn để giúp dân bị bão. Vở kịch ấy đã giới thiệu tài sắc của cô với báo chí và dư luận Bắc Kỳ.
Hồi ba tháng trước, tình cờ Kim Dung lại gặp Hoàng Thanh một đêm mưa gió trên đường. Hồn nghệ sĩ hiểu hồn nghệ sĩ - hiểu rồi yêu. Anh hứa soạn một vở, một vở mà Kim Dung giúp anh các tài liệu xác đáng mà cô đã dụng công ghi chép được, để nhìn nhận một kiếp người. Muốn vở “ Én lạc ” không bị bại, lẽ cố nhiên Thanh phải dành riêng vai chính cho Dung. Bởi vậy, hai tháng trời ròng rã toàn thể diễn viên cố công tập luyện, và Kim Dung nhờ sắc đẹp, diễn xuất giỏi, giọng hay, đã vẽ trước mắt anh cái kết quả mỹ mãn khi đem vở đó lên sân khấu.
Tối nay, một buổi tối náo nhiệt, tưng bừng, Nhà Hát Lớn ngập tràn ánh sáng, người ta nô nức kéo đến thưởng thức những câu văn giễu đời, chua chát của văn sĩ Hoàng Thanh, người ta bỏ tiền không tiếc để xem tài nghệ của Kim Dung, một nữ tài tử được các báo hoan nghênh cổ động từ tuần lễ trước, được ban quảng cáo in những chiếc ảnh đẹp tuyệt trần lên các tờ cáo bạch dán khắp thành phố Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, in trên các tờ chương trình phát cho khán giả trong rạp hát. Nhưng giữa lúc mọi người đang mong đợi Kim Dung thì ở nơi đồng nước Kim Dung ngồi bó gối trên vệ cỏ, ngửa mặt nhìn mây đen mà gan dạ bồn chồn.
Trần Vinh vẫn chưa chữa được xe, chàng nhọc mệt ngồi một chỗ, thở dài. Tít đằng xa, tiếng còi tàu rít trong khoảng vắng, hai đốm lửa đèn đỏ chói trông như cặp mắt một con quái vật văng mình đuổi bóng ai. Đoàn xe đến gần, lãnh đạm chạy vụt theo dọc đường sắt xa thăm thẳm, để lại người thiếu nữ thẫn thờ ngó theo... Thỉnh thoảng, một vài chiếc xe hơi ở Cảng về Hà Nội, chiếu những vạch ánh sáng chói lòa trên đường nhựa, át hẳn bóng trăng mờ. Mỗi một lần thấy chiếc xe nào sắp tới, Kim Dung hồi hộp đứng giữa đường giơ tay phất chiếc mùi soa ra hiệu, nhưng những chiếc xe ấy cứ lạnh lùng tiến thẳng, mặc cô thét gọi hết hơi. Dung tức điên, nước mắt lăn xuống má.
Mãi đến gần khuya, Dung mới vẫy được chiếc xe của vợ chồng một người Pháp ở Cảng lên, đỗ lại vui vẻ mời Dung cùng về Hà Nội. Dung bảo Vinh lên tiện thể, song anh nói phải coi xe.
Ngồi trên nệm bông, kính che kín mít, Dung thấy ấm áp, dễ chịu, nghĩ thầm:
- Thực là “én lạc”! Ta đã đóng một vai kịch giữa cái sân khấu thiên nhiên đầy sự nguy hiểm hãi hùng mà không ai biết tới!...
* * *
Trước cửa Nhà Hát Lớn, mấy ngọn cờ bay phất phới, những bồn hoa tắm ánh sáng đèn. Một chiếc xe cứu hỏa chờ sẵn bên đường, vài người cảnh sát đi đi lại lại dưới trời mưa lất phất. Trên trời mây che u ám, trăng, sao thưa dần.
Kim Dung đứng co ro dưới một gốc cây sấu lớn, ngắm nhìn quang cảnh, bỡ ngỡ, buồn rầu. Cô phân vân không biết có nên vào xem, hay về Hàng Buồm ăn một bát cháo lót lòng vì từ sáng bụng cô chưa có một hột cơm. Sau, sự hờn ghen khiến cô cần biết ai là người thay cô sắm vai Cúc Lệ, một vai đào tuyệt khó mà nàng vẫn tự phụ ngoài cô ra, chẳng còn ai đủ tài đóng nổi.
Kim Dung rút chiếc khăn san trùm lên đầu, che hai bên má cho bạn nghề không nhận ra rồi cô mạnh bạo bước lên thềm. Cô lấy chiếc vé cuối cùng để coi cảnh diễn cuối cùng. Vào rạp, màn chưa kéo, Kim Dung vội cúi đầu lên tầng gác thứ ba, đứng trong chỗ tối, nhìn quanh. Cô thấy khán giả đều có vẻ hài lòng vui thích, mấy người bạn trai, bạn gái của cô ngồi tầng dưới cũng đều tươi tỉnh, ghé đầu vào nhau bàn tán, hình như họ đang phê bình những vai khéo đóng, hoặc một đoạn diễn hay. Bên cạnh cô, mấy người trẻ tuổi tranh nhau bình phẩm:
- ... Kim Dung, nếu đóng, chắc tuyệt hơn. Nhất là chỗ Cúc Lệ ru con trong vườn trăng sáng...
- ... Mà Kim Dung lại đẹp hơn Như Hà nhiều lắm...
Kim Dung giật mình, lẩm bẩm:
- Như Hà đóng vai chính thay ta? Như Hà! Ô hay, sao Như Hà thuộc vở? Từ khi bắt đầu tập, tới khi tập xong, cô ấy chỉ giữ vai người vú em nhà bà phủ Tám, bộ điệu ngớ ngẩn, vụng về. Hoàng Thanh cũng không trao cho cô ấy một bản sao nào, thế thì cô ấy lấy gì để luyện?
Kim Dung đang suy nghĩ thì màn kéo lên cảnh miền duyên hải: một bức phông mây, nước. Ngổn ngang những hòn đá nhọn nhấp nhô. Tắt đèn làm tối. Lấy khói làm sương. Cúc Lệ loạng choạng nhô đầu sau bóng lá, trèo lên mỏm đá, tóc xõa sau lưng... Cúc Lệ tìm con... kể lể nỗi niềm... oán chồng tệ bạc, khóc than như kẻ điên rồ...
Trong ba mươi phút, mỗi tiếng nói của người thiếu phụ ấy là một tiếng kêu thương gieo vào lòng công chúng... Một cái trượt chân của người đàn bà khốn nạn ấy khi lăn mình trên hàng đá nhọn là một niềm thương xót cho những khán giả giầu tình cảm... Mãi tới lúc Cúc Lệ ngó theo chồng bắt đứa bé, chở thuyền ra xa, nàng ngất đi, ngã xuống... màn đang từ từ hạ... thì khán giả vỗ tay như pháo, hoan hô cái tài hiếm có của Như Hà, ngôi sao mới lần đầu ra mắt công chúng Thủ đô.
Kim Dung lúc ấy quên hẳn nỗi ghen hờn, ích kỷ cũng vỗ tay khen ngợi người mà trước kia cô cho là vô dụng, song hiện nay đã đỡ thay cô cái gánh nặng nề một cách vẻ vang xứng đáng, đã cố công lấy lại danh tiếng cho vở kịch của Hoàng Thanh đáng lẽ vì cô mà sụp đổ.
* * *
Hai giờ đêm. Như Hà về nơi gác trọ, uể oải trèo trên chiếc cầu thang lung lay, bước lên sàn. Chán nản, cô vất bó hoa của một khán giả vừa tặng xuống mặt bàn. Cô đánh diêm châm ngọn đèn dầu nhỏ, cởi áo treo lên mắc. Sắp buông màn nằm nghỉ, cô chợt nghe tiếng động sau lưng. Cô ngảnh lại, vội kêu lên một tiếng:
- Ồ, chị Kim Dung, chị về Hà Nội lúc nào?
Kim Dung rút khăn tay lau nước mưa đọng trên vành tóc, nắm chặt hai tay bạn, vui mừng:
- Tôi vừa thoát chết ở giữa đồng không vì ô tô của anh Vinh bị hỏng dọc đường. Nhưng may được nhờ xe của vợ chồng người Pháp về tới đây, và kịp xem lớp cuối cùng vở kịch. Vậy tôi thay mặt toàn ban mừng chị đã thành công.
Như Hà cúi đầu nhìn xuống, hai má đỏ bừng.
Kim Dung tát yêu má bạn, cười to:
- Kìa Cúc Lệ vờ thẹn với Văn Lương đó chứ?
Như Hà vẻ mặt buồn rầu:
- Thưa chị, em không đáng được nhận một lời khen... em xấu hổ vô cùng, em đê tiện vô cùng trước một người bạn hiền từ, rộng lượng...
Kim Dung kinh ngạc lấy ngón tay nhấc cằm bạn lên. Như Hà để rơi mấy dòng nước mắt.
- Chị khóc ư? Trời ơi, có lẽ chị khóc vì thỏa nguyện quá..., vì sung sướng quá...
Như Hà đau đớn:
- Chị tha thứ cho em, em đã nỡ tâm hại chị... em đã...
- Ô hay, chị điên rồi.
- ... Em hối hận lắm, lương tâm bắt em thú tội... Chị có biết đâu chị không về kịp Hà Nội là do mưu kế của em... Em đã nhờ anh Vinh - nhân tình em - đánh xe xuống Cảng cố tìm cách rủ chị cùng lên Hà Nội, nhưng cần nhất là cho xe chạy chậm, rồi nửa đường đỗ lại, nói dối rằng máy hỏng để chị sẽ không có mặt tại nhà hát trước giờ khai diễn... Thi hành cái âm mưu khốn nạn đó, không phải em ghen danh vọng của chị đâu, thực ra, chị ơi, vì em muốn có một món tiền! Chị không rõ mẹ em đã hai tháng nay bị giam tại đề lao, bởi người ta vu oan cho mẹ em mua đồ ăn cắp. Tòa chưa xử án mà để mẹ ngồi tù, không nỡ, nên em phải nhờ anh Vinh làm hại chị. Được anh nhận lời, em mừng rỡ, đi mượn vở, tập đóng vai Cúc Lệ hai ngày, hai đêm trên căn gác nhỏ này. Thế rồi, tối nay, yên trí chị bị nạn giữa đường, em yêu cầu Hoàng Thanh cho em đóng thay chị. Không ngờ, công chúng hoan nghênh... thực lòng em... đau khổ... Cái vui về danh vọng, em không mong có, song cái vui vì được hội trả món tiền năm chục bạc để em có thể chạy trạng sư cãi cho mẹ em may thoát khỏi tội tù là cái vui làm cho em rơi nước mắt. Bó hoa kia, em xin dang lại chị, vì người ta mua bó hoa ấy chỉ cốt tặng Kim Dung, chứ nào định tặng em! Vở “ Én lạc ” còn diễn thêm một buổi tối ngày mai nữa. Em xin nhường trả chị vai Cúc Lệ, bởi chị mới đáng được công chúng hoan nghênh... Em, em chỉ là một kẻ gian ác, khốn nạn, lọc lừa...
Như Hà ôm mặt, nấc lên khóc mấy tiếng...
Cảm động, Kim Dung nâng đầu bạn lên, an ủi:
- Không, Cúc Lệ tối mai sẽ vẫn là Cúc Lệ tối nay. Chị cần phải có tiền lo gỡ nạn tù cho mẹ già oan khổ. Phần tôi, hiện giờ đứa em gái ở Hải Phòng đang ốm nặng, trong nhà không có một xu, nếu chẳng có món tiền của hội thuê đóng vai Cúc Lệ. Nhưng cái đó không cần lắm, tôi vui lòng hy sinh. Dù sao, chị cũng chớ nên bỏ lỡ cái danh vọng huy hoàng này... Tối mai, Kim Dung sẽ lại lấy chiếc vé năm hào hạng bét, lại mặc tấm áo xuềnh xoàng, giấu mặt, giấu tên, đứng nấp trong xó tối, vỗ tay tán thưởng tài nghệ của Như Hà, - Như Hà! người bạn đáng thương của tôi... Như Hà, một ngôi sao mà hiện phút này có lẽ người ta đang nhắc nhủ ngoài đường phố, hiện phút này đang được các nhà báo ngồi bên đèn cắm cúi viết hàng trăm lần cái tên tốt đẹp trong bài bình luận để kịp in trong số báo chiều mai...
(Đăng Tiểu thuyết thứ Bảy số 83/1935)
