Nhà in, nhà xuất bản Tân Dân thành lập năm 1930, tại 93 Hàng Bông.
Ông Vũ Đình Long nguyên là nhà giáo dạy lớp phổ thông (trung học), giai cấp trung lưu trí thức. Cha ông không làm quan.
Năm 1930, ông Long 40 tuổi. Vợ là Nguyễn Thị Hợi dòng dõi đại thương gia. Chỉ sinh một con gái, Vũ Tú Nga, nữ sinh trường Đồng Khánh, không đẹp lắm, nhưng rất nhiều sinh viên Hà Nội ngấp nghé vì cái sản nghiệp lớn nhà họ Vũ.
Vũ Đình Long, tính điềm đạm, nhiều cơ mưu, giỏi cả Hán văn lẫn Pháp văn. Ông to béo, khá cao, da đen sạm, đi lạch bạch. Trong giao dịch với nhà văn, ông luôn tỏ ra cực kỳ lịch sự, trọng hiền đãi sĩ. Nghe nói đến một văn gia nào có tài năng, ông Long vội viết thư mời cộng tác. Về vấn đề tiền trả nhuận bút, ông rất sòng phẳng, rất thủ tín, nhờ vậy, số lớn nhà văn ở suốt Trung, Nam, Bắc vui vẻ viết cho ông. Tiền nhuận bút tính phải chăng. Không hào phóng, không chặt chẽ.
Xưởng in tổ chức thời ấy rất quy củ. Năm 1937, phá nhà in cũ, xây nhà in lớn, máy in, chữ in đặt mua tại Pháp, loại hiện đại. Ở Hà Nội thời ấy, có mấy nhà in lớn ra sức cạnh tranh nhau: nhà in TB Cay của Hoa kiều ở phố Sinh Từ, nhà in Minh Sang ở Bờ Hồ, nhà in Ngô Tử Hạ phố Nhà Thờ, nhà in Lê Văn Tân phố Hàng Bông, nhà in (cũng là nhà xuất bản) Văn Hồng Thịnh, 112 phố Hàng Bông, và còn ngót chục nhà in nhỏ khác. Nhưng địch thủ ghê gớm nhất của những nhà in Việt này là xí nghiệp in của người Pháp - IDEO (Imprimerie d'Extrême Orient: Nhà in Viễn Đông). Nói là địch thủ ghê gớm là nói về tổ chức và kỹ thuật ấn loát tân kỳ của nhà in Pháp. Ngoài ra, họ không hề cạnh tranh gì với nhà in người Việt.
Ông Vũ Đình Long có đầu óc làm ăn lớn về ấn loát tối tân, cũng như tổ chức nhà xuất bản có khoa học. Xu hướng của ông là cố gắng noi theo tổ chức văn học của Editions Flammarion và Librairie Hachette - hai nhà xuất bản vĩ đại của Pháp. Bởi thế, cách đối xử với đội ngũ nhà văn khá mạnh của ông Vũ Đình Long trước sau luôn tỏ ra trang trọng, chân thành. Trong đội ngũ ấy, anh em văn hữu của nhà xuất bản Tân Dân suốt Nam, Trung, Bắc tập hợp cung cấp văn phẩm cho ông Long đều đặn, dịch hầu hết tác phẩm phương Tây từ cổ đại, trung đại, cận đại, hiện đại. Đội ngũ ấy có hai mảng thành phần: bút lông và bút sắt. Bút lông: cụ bảng Mai Đăng Đệ, cụ cử Phan Kế Bính, Sở Bảo Doãn Kế Thiện, Nhượng Tống, Nguyễn Can Mộng, Phan Khôi, Tản Đà, Trúc Khê, Ngô Văn Triện, Nguyễn Đỗ Mục... Các ông không khoa bảng: Nguyễn Triệu Luật, Phan Trần Chúc, thi sĩ Lê Bái (bút danh J. Leiba Thanh Tùng Tử - Hán học và Pháp học đều uyên thâm)...
Bút sắt: Hiên Chi Nguyễn Văn Chất (viết báo Pháp nhiều hơn viết báo Việt), Lan Khai (viết tiểu thuyết lịch sử nổi danh), Vũ Trọng Phụng, Tchya, Phùng Tất Đắc (Hán học và Pháp học cũng vào bậc uyên bác), Lê Văn Trương (“tiểu thuyết người hùng”, viết khỏe nhất, nhiều độc giả nhất miền Nam cũng như miền Bắc), Lưu Trọng Lư, Thâm Tâm, Trần Huyền Trân, Vũ Bằng, Ngọc Giao v.v...
Nhà xuất bản Tân Dân in đều đặn. Có 500 công nhân giúp việc.
Hàng tuần: Tiểu thuyết thứ Bảy - 60 trang. 4-5 truyện ngắn, thơ, truyện dài xã hội, tiểu thuyết dịch Trung Quốc (nội dung về võ hiệp, để câu độc giả trường kỳ do cụ tú Nguyễn Đỗ Mục (thân phụ họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung) chuyên dịch thuật, được độc giả rất ưa thích. Giá báo: 5 xu.
Truyền bá: truyện nhi đồng, nội dung chọn lọc, lành mạnh, hợp tuổi nhi đồng. Không truyện nào đi chệch hướng, giá 3 xu, 30 trang.
Ích hữu: Tuần báo, nội dung tựa báo Văn nghệ hiện giờ. Không thể thiếu được: một tiểu thuyết dài về tình yêu hấp dẫn tương tự Hồng lâu mộng, Tây sương ký. Ích hữu có nhiều độc giả nhờ truyện dài lịch sử Phấn son Phi Yến do thi sĩ Thanh Tùng Tử viết, với thể văn hoa mỹ. Báo in khổ rộng, chữ đẹp, minh họa đẹp. Sau truyện Phấn son Phi Yến tiếp truyện dài Vết xe phu tử của Vũ Lang. Truyện này đang viết dở thì Vũ Lang chết vì bệnh lao. (Vậy là trong nhóm Tân Dân, đã có ba nhà văn bỏ mạng vì lao phổi. Ông Vũ Lang, ông Lê Bái (J. Leiba Thanh Tùng Tử) và sau hết: ông Vũ Trọng Phụng. Cả ba ông chết yểu, chưa kịp tròn 30 tuổi). Vết xe phu tử viết về cuộc đời thần thánh của Khổng Trọng Ni tức Khổng Tử, người nước Lỗ. Ích hữu được hoan nghênh, nhờ nội dung đáp ứng thị hiếu người đọc qua những cây viết thật chắc tay như Trúc Khê, Nguyễn Đỗ Mục, Vũ Lang, J. Leiba Thanh Tùng Tử... Không cần nhiều. Mỗi tuần chỉ cần 2 hoặc 3 người đặc trách.
Tao Đàn: Nửa tháng ra một số, tạp chí văn học. Giấy, in cực đẹp. Nhà văn Lan Khai phụ trách. Lý luận, phê bình văn học, đề cập những đề tài lớn của văn học nghệ thuật cận đại, hiện đại Âu, Á. Truyện ngắn, truyện dài chọn lựa. Nội dung gần như tạp chí văn học nổi danh của Pháp: Nouvelle Revue Française (viết tắt NRF) do nhiều cây bút uyên thâm viết bài. Giá Tao Đàn bán 0, 25 đ.
Những tác phẩm hay: Loại này 3 tháng ra một cuốn. Ấn loát phẩm đặc biệt. Truyện chọn lọc kỹ. Nhà xuất bản có dụng ý giới thiệu sách in với kỹ thuật cao. Nói thật ra: Nhà xuất bản Tân Dân muốn khoe hay muốn dọa các đồng nghiệp về kỹ thuật ấn loát có thể coi là bậc đàn anh thời kỳ đó. Vũ Đình Long rất coi trọng việc sửa chữa bản in thử. Nếu mỗi trang sách, hay mỗi cột báo mắc hai lỗi trở lên, thì người phụ trách sửa morát lập tức bị kỷ luật: cắt xén tiền lương, cũng có thể bị sa thải. Nhờ vậy, các tác giả của Tân Dân ít phải phàn nàn về lỗi nhà in mà người viết sợ hơn là sét đánh.
Phổ thông bán nguyệt san: Như tên đề, nửa tháng in một cuốn, không quá 200 trang, không trên 0, 25đ. In loại đẹp trung bình. Loại này chạy nhất nhờ những tên sách lịch sử, diễm tình, phần lớn là li kỳ, rùng rợn, độc giả trẻ nam nữ rất thích.
Tất cả các loại trên, không in quá con số 2.000 cuốn. Riêng tiểu thuyết Lê Văn Trương thường được in tới 3.000 cuốn.
Những loại sách lôi cuốn bạn đọc thanh thiếu niên dữ dội và liên tục: truyện võ hiệp, kiếm hiệp, như loại “chưởng” ở miền Nam trước giải phóng.
Trước một địch thủ “sức địch muôn người” như Nhà xuất bản Tân Dân 93 Hàng Bông, các nhà xuất bản khác trong Hà Nội hoảng sợ, song không có cách gì hạ được họ Vũ, mà chỉ còn cách ngồi nhìn tiền bạc trôi vào quỹ sắt nhà họ Vũ như thác đổ. Thật vậy, phải nói là tiền độc giả Trung, Nam, Bắc đổ vào nhà họ Vũ Đình Long như nước vỡ đê!
Duy có một phản lực lớn mạnh khiến Vũ Đình Long e ngại là nhóm Tự lực văn đoàn. Hàng tuần tờ Phong hóa rồi tiếp đến Ngày nay, cơ quan ngôn luận của nhóm Nhất Linh, thẳng tay lôi Vũ Đình Long lên mặt báo, sử dụng tranh trào phúng, thơ văn hài hước, gọi Nhà xuất bản Tân Dân 93 Hàng Bông là động Tân Dân, Vũ Đình Long là Tiên ông Vũ Đình Long phun kiếm ra tiền (tranh bìa, tranh ruột báo hàng tuần, họa sĩ Tô Tử vẽ Vũ Tiên ông hếch mũi lên trời, kiếm ở hai lỗ mũi phun ra tơi tới, tiền theo kiếm ào ào chảy vào tay áo thụng của Vũ Tiên ông. Ngoài cửa Nhà xuất bản, tức là ngoài cửa động Tân Dân, cả gia đình họ Vũ, từ Tiên mẫu, Tiên bà, Tiên cô... đến các Tiểu Tiên đồng, giúp Tiên ông, đem rổ rá ra hứng tiền độc giả mê say sách thần tiên kiếm hiệp).
Mỗi thứ Bảy, báo Phong hóa, Ngày nay của nhóm Nhất Linh rao ầm ĩ ngoài đường phố, chạy vào mọi gia đình thị dân Hà Nội, (cũng với tốc độ ấy, Tiểu thuyết thứ Bảy chạy có phần nhích hơn Phong hóa, Ngày nay ). Vũ Tiên ông cùng Tiên mẫu, Tiên bà, Tiên cô, Tiên đồng, không những không giận nhóm Nhất Linh, mà còn tỏ ra thích thú, nói cười ran trong động. Vũ Tiên ông khoái trí, coi đó là địch thủ Tự lực văn đoàn đang làm quảng cáo không công cho Vũ Tiên ông. Nhóm Nhất Linh cũng biết vậy, nhưng vẫn phải lấy việc Tiên ông phun kiếm ra tiền làm đề tài mua vui độc giả, vì cười đùa mãi với Xã Xệ, Lý Toét, cũng làm người đọc chán.
Tổ chức phát hành: Đại lí cho sách báo Tân Dân đặt khắp Đông Dương, Hoa hồng cao từ 8 đến 10%. Suốt từ Lạng Sơn đến Cà Mau, Nam Vang, Vientiane... đại lí phần nhiều sòng phẳng, vì hoa hồng cao
hơn hết.
Kết luận: Với cách làm ăn, kể sơ qua như vậy, Nhà xuất bản Tân Dân giàu mạnh, không ai địch nổi. Hai điều cơ bản dẫn đến thành công:
1) Tín nghĩa: Không sai hẹn ngày trả lương công nhân và trả tiền các nhà văn.
2) Đối xử đúng mực, chu đáo với hàng ngàn đại lí khắp cõi Đông Dương. Với 10% hoa hồng, các đại lí cũng làm giàu cùng họ Vũ.
Phụ lục
Ông Vũ Đình Long là giáo học phổ thông cấp III thời Pháp thuộc. Tây đổi ông lên Hà Giang dạy học. Thời gian này, ông dùi mài kinh sử chữ Hán (tự học). Sau đó, ông bắt đầu dịch truyện Tàu. Bộ Anh hùng náo ông dịch thành công, được mọi người ưa thích. Tiếp đó dịch Mảnh trăng soi, truyện Trung Quốc, cũng được độc giả truyền tay nhau đọc.
Ông bắt đầu dịch mấy vở kịch của Molière. Để gần quần chúng Việt Nam, ông Long nghĩ ra cách “Việt Nam hóa” vở kịch trứ danh, cũng của Molière, Tartuffe (Đạo đức giả). Vở này, trước Cách mạng, được đem ra diễn tại Nhà hát lớn Hà Nội. Khán giả thủ đô hoan nghênh nhiệt liệt. Năm 1955, tiếp quản thủ đô, một đoàn kịch nhà nghề của Hà Nội lại công diễn Đạo đức giả. Dư luận xôn xao. Chê và khen náo nhiệt.
Bước đầu vào nghệ thuật sân khấu, Vũ Đình Long, sáng tác vở kịch bốn màn: Chén thuốc độc. Vở kịch đầu tay, được kiều bào bên Pháp dịch ra Pháp văn, và đã được biểu diễn tại Paris.
Ông Vũ Đình Long, năm 46 tuổi như vậy đó, khởi nghiệp bằng kịch bản thành công mang cái nhan đề rùng rợn Chén thuốc độc, để rồi, năm 1961, họ Vũ (đây là một tin đồn, một giả thuyết) cáo chung văn nghiệp cũng bằng kịch bản đau thương ấy (?).
Ông Long là người đã xuất bản một số lượng khổng lồ tác phẩm văn học từ 1930 đến 1945; sau đó, có hoạt động, nhưng không đáng kể. Như tôi đã nói, khắp Đông Dương, hàng ngàn đại lí sách báo của ông, nhờ ông, đã làm giàu. Duy, điều đau xót nhất là một số lớn anh em thợ nhà in Tân Dân đã cam phận để nhà xuất bản bóc lột, không hề dám nghĩ đến đấu tranh. Đây là lớp thợ “mồ hôi bôi dầu mỡ”. Bên cạnh lớp thợ dầu mỡ, còn lớp thợ viết, lớp thợ “mực mài nước mắt”; lớp thợ nhà văn - cả bút lông, bút sắt, cũng không hề nghĩ đến đấu tranh đòi cơm áo, cũng cam phận sống nghèo, sống khổ, suốt “mười lăm năm ấy, biết bao nhiêu hận”.
(Tạp chí Văn học, số 1-1991)
