Vũ quanh quẩn mãi trong phòng triển lãm tranh lụa của họa sĩ Phan lúc ấy còn sớm, chưa có thêm một người nào.

Có lẽ tự thẹn vì mình không có tiền mua nổi một bức tranh, dù là bức rẻ tiền nhất của họa sỹ mà mình đã yêu tài, nên cử chỉ của anh đâm ra ngượng nghịu. Lại thêm căn phòng nhỏ hẹp này yên lặng quá, yên lặng đến nỗi mấy tiếng chim sẻ rủ nhau rỉa lông nắng sớm trên mấy cành sấu ngả vào gần cửa sổ chỗ anh đứng vang rộn hẳn lên.

Tự dưng Vũ cảm thấy giữa mình với họa sĩ đang ngồi trầm tĩnh như pho tượng kia, mỗi giây phút càng có một cái gì làm cho xa nhau thêm, nhạt nhẽo thêm, tuy rằng ở thâm tâm anh tình yêu nghệ thuật vẫn thiết tha, gần gũi như đối với một người tình.

Nhưng anh làm gì có tiền để mua được một bức tranh, mua được một chút tinh hoa của nhà họa sỹ ấy.

“Mình đến đây chừng đã một tiếng đồng hồ, được tận hưởng nguồn mỹ cảm mà không phải trả một đồng xu nhỏ. Còn gì bất công hơn nữa? Còn gì vô tình bạc bẽo hơn nữa?”

Muốn xua đuổi ý nghĩ ám ảnh đó, anh toan xuống cầu thang. Anh liếc nhìn lại họa sỹ. Có lẽ không còn một cô gái vọng phu nào có thể buồn hơn. Tất cả cái cô tịch của gian phòng này như chìm lắng lại trong cặp mắt đăm đăm, sâu thẳm ẩn sau đôi kính trắng. Anh tưởng chừng họa sỹ đang tìm kiếm một ảo ảnh gì cũ kỹ trong ký ức, để rồi chiều nay, hay đêm nay thắp nến ngồi ghi lại trên một khung vải mới căng lên giá gỗ.

Vũ ngần ngại không muốn bước ra cửa nữa. Không biết có phải anh không muốn nện gót giầy bước qua cái phút thiêng liêng ấy, hay anh không nỡ bỏ cái tâm hồn cô đơn kia ngồi âm thầm giữa những bức tranh lạnh lẽo. Vũ do dự, rồi anh vẩn vơ ngắm lại bức tranh trên bức tường dài.

Cô gái xinh xinh ngồi ngắm bầy cá vàng bơi lượn quanh hòn non bộ… Hai chị em nhà nào chơi ú tìm bên một gốc cây… Mấy cô gái quê gặt lúa trên ruộng nước trong một buổi mai sương xuống mù trời…

Lòng Vũ rung lên và say say như được đứng trước những cảnh thiên nhiên muôn màu sắc và nhất là có những giai nhân… vừa hiện ra say đắm nhìn anh, cười cợt với anh.

Vũ tò mò nhìn các giá tiền thấy lắm bức ghi giá mà anh không ngờ được: chỉ ngang giá với một tác phẩm văn chương rất hay của một tác giả có tiếng khi đem bán vội vàng cho một nhà xuất bản. Bức tranh nào cũng đề hai giá so le. Cái con số tiền theo ý định của họa sĩ bị một nét mực đỏ gạch đi để viết sang bên cạnh một con số nhỏ hơn nhiều. Có lẽ con số sau này là để cho người ta cao hứng chơi tranh thì có thể bỏ tiền mua mà không phải ngần ngại lắm. Vũ lại nghĩ đến cuộc đời của họa sĩ. Anh đoán họa sĩ cũng nghèo nàn. Nếu có vốn kha khá thì tội gì lại đi thuê gian phòng này mà bày tranh để bức nọ lấn bức kia khiến cái đẹp có thể bị rối loạn trên khung tường thấp hẹp.

Vũ cứ lan man nghĩ thế cho tới lúc có tiếng giầy kêu ở cầu thang, anh bỗng nẩy ra ý nghĩ kính phục những người đến xem tranh, và anh thầm mong những người biết thưởng thức mỹ thuật ấy sẽ vồn vã nói chuyện cùng họa sĩ, sẽ bỏ tiền chiếm luôn một bức nào đắt nhất. Họ đã bước đến sau lưng anh.

Anh rất bằng lòng thấy những con người phong lưu lịch sự ấy bước những bước e dè, mê man, êm dịu vào căn phòng đáng kính này.

Vũ khoan khoái tưởng chính mình là họa sĩ. Anh từ từ ngoảnh lại với một vẻ mặt hân hoan, nhưng anh thất vọng vô cùng khi thấy một thiếu niên đầu bóng, vận âu phục một lối lòe loẹt hạ lưu, và người thiếu nữ thì cách trang sức cho thấy ngay là một ả giang hồ hạ cấp.

- Em có đẹp bằng người trong tranh không hở?

Giọng ả cố làm cho dịu dàng, có duyên song không giấu được ả là cô gái kẻ noi. Nhưng người con trai hình như thấy người yêu hỏi mình một câu rất văn chương như thế thì thích lắm,

- Tranh này bì sao được với Liên. Liên đẹp hơn nhiều… Nét họa còn non lắm.

Tiếng cười khúc khích rúc lên. Họ lại tát yêu nhau nữa.

Vũ bực bội đến phát điên, anh lẩm bẩm:

- Không biết còn giống thú nào khả ố hơn chúng!

Nhưng Vũ thấy sự bực tức của mình là vô lý. Biết bao kẻ trưởng giả, biết bao kẻ trí thức còn mù lòa trước cái đẹp, cái hay, - kể gì những cái cặn bã thối nát này!

Vũ lánh ra chỗ khác, liếc mắt nhìn họa sĩ. Anh không khỏi cảm phục nghệ sĩ khi đó vẫn ngồi như cũ, nghĩa là vẫn bình tĩnh như một kẻ tu hành tĩnh tọa trong làn hương khói.

Cặp tình nhân đã đi lại góc phòng. Họ cười nói rất tự nhiên, bình phẩm rất tự nhiên. Tiếng người con gái:

- Thôi ta lên vườn Bách thú chơi đi, ở đây mất cả thời giờ. Tưởng có gì lạ, chứ vẽ con trâu, con bò, người gặt lúa, sàng gạo như thế này thì hồi còn ở nhà quê chưa ra tỉnh hát, lúc nào mà em chả thấy.

Tiếng cười càng to hơn. Những bước giầy còn vụng về ngượng nghịu lê xuống thang thình thịch. Khi cái tiếng ầm ĩ ấy tắt hẳn rồi, lòng anh mới nhẹ đi, và không khí trong phòng như dễ chịu.

Anh đã bỏ nghệ sĩ một mình ở lại lầu cao kia với những bức tranh lạnh lẽo, bây giờ anh lủi thủi đi trên con đường sỏi quanh hồ. Vũ lại trở về gian lều nho nhỏ bên một đầm sen ở ngoại ô, ở đấy, bà mẹ già đang gập người để kéo cái vó lên trên mặt nước, nhặt vài con cá, con tôm. Mấy hòn sỏi nhọn theo chỗ đế giầy cao su thủng đâm vào da chân, Vũ đứng lại nhăn nhó móc ra, rồi lại rảo bước. Vũ băn khoăn về cuốn tiểu thuyết mà anh công phu viết gần xong, chỉ ngày mai hay ngày kia là có thể đem đổi lấy một món tiền về trang trải nợ nần cho mẹ và may thêm quần áo cho lũ em thơ.

Cảnh nghèo túng, tối tăm của cuộc đời mình tuy vậy vẫn chưa một lần nào khiến anh quằn quại, đau khổ bằng khi nghĩ đến những tác phẩm của mình chưa hề được ai nhắc đến. Anh chua xót nhận ra những người đọc anh cũng chỉ như những người đã lơ đãng xem tranh, - những người đã hờ hững bước qua những tấm lòng, những linh hồn bơ vơ giá lạnh mà không bao giờ họ biết.

Tiểu thuyết thứ Bẩy số 278/1939