Chị Tư cúi mãi xuống thổi lửa bếp, tro củi bốc lên bám trắng cả chiếc khăn nhung đã cũ bạc. Lửa vừa cháy đượm thì chị mệt, thở dốc mấy hơi liền. Bụng chửa to mà bếp lại là bếp ngồi, củi ẩm cho nên làm xong được bữa cơm, chị thấy đau tức bụng hoa cả mắt.
Hai đứa con nhỏ, cùng gái cả, nghịch những vỏ khoai, cuống rau muống, ríu rít sau lưng mẹ. Đứa bé bỏ rau sống vào miệng nhai. Chị ngoảnh lại, móc miệng con lấy rau ra, rít răng mắng.
- Con ranh này, mày làm khổ mẹ. Những cái nợ mãn kiếp của tôi đây. Xong đứa này, lại sắp đến lượt đứa khác.
Bỗng chị nhăn mặt lại. Chị vội đặt nồi canh nóng xuống, hai tay xoa bụng, khom khom người về phía trước.
Bà mẹ chồng đi đâu về, lẹp kẹp đôi dép, lườm con dâu một cái, nhưng bộ mặt đanh quánh ấy lại hơi dịu:
- Mẹ con đay nghiến nhau đấy hẳn. Đẻ con thì phải nuôi con chứ. Vú em nó xin về rồi, thằng nhỏ thì nó trốn mất, chị chịu khó làm mấy buổi, rồi tôi đi mượn người mà sai. Làm cho chồng, cho con, cho mình ăn, chứ chả nhẽ đi ăn hiệu!
Nói rồi bà xách tay hai cháu kéo vào trong nhà.
- Bố mày sắp về rồi. Khổ, rét mướt thế này mà sang tận bên Gia Lâm làm thì thật cực. Giờ mới phải dạy từ ba giờ sáng. Chao ôi, lương lậu có là bao nhiêu mà gạo vàng, củi quế.
Bà cụ sờ sẫm đi lấy chiếc đèn. Đèn là cái cốc do anh ký Tư chế tạo, thắp bằng dầu lạc, có khi bằng mỡ nước. Ngọn lửa vàng úa hắt sáng gian nhà chật lủng củng hai ba cái giường, một cái bàn, bức tranh phụ bản báo tết treo trên tường vôi bẩn nhem nhuốc.
Bà cụ trèo lên chiếc giường cạnh cửa sổ, ngồi thu hai bàn chân vào vạt áo bông, xuýt xoa rét. Hai đứa cháu cũng trèo lên. Hai đứa ngồi hai bên đùi bà nội, ấm chỗ rồi lại tròng ghẹo nhau.
Bà cụ mắng:
- Xương thịt bà còn gì đâu mà chúng bay cứ nhảy như choi choi thế mãi!
Chị ký Tư đã thấy dịu cơn đau bụng. Chị lau bát đũa, lắng nghe mẹ chồng than thở. Chị nguôi giận dỗi vì lời đay nghiến ban nãy để nghĩ đến những đêm không ngủ, những cơn đau ốm, những miếng cơm ngắc ngứ của bà mẹ chồng già. Mẹ chồng ác, lắm điều, chấp nhặt từng ly từng tí. Trước kia, bị mẹ chồng mắng mỏ chị còn dám cãi, những bây giờ, nhẫn nhục rèn giũa quen mãi đi, chị chỉ bực một mình hoặc uất ức quá thì chị phát vào lưng con vài cái. Trẻ khóc, chị ẵm sốc nó lên, chạy sang hàng xóm, rồi tối ấy nằm bên chồng, chị ngoảnh mặt vào tường khóc.
Anh ký biết vợ dày vò mình bằng nước mắt. Anh không dỗ, chỉ lầu nhầu:
- Người ta đi làm vất vả cả ngày, để cho người ta ngủ.
- Chả ngủ thì đừng. Tôi bụng mang dạ chửa cũng quần quật cả ngày, nào cơm nước, nào giặt giũ, nào hầu con cái. Đầy tớ vào làm, đứa nào cũng chỉ đậu được ba ngày lại cuốn gói đi. Tôi mà không kiên gan thì cũng…
Chị nói đến đây ngừng ngay lại. Tuy nhiên anh ký đã hiểu, anh ngồi nhỏm dậy, giọng gay gắt:
- Thì cũng cuốn gói chứ gì! Giỏi nhỉ! Ừ, giỏi thì cứ đi cho ta xem…
Thế là vợ chồng to tiếng. Bà mẹ ở trong chăn thò đầu ra chửi cả hai bên. Chị nhịn trước. Anh ký nằm xuống, xích xa vợ hơn một tí, rồi ngáy ngay. Được cái anh dễ ngủ. Một ngày hai lần từ ngõ Hàng Khoai qua cầu sông Cái sang tận Gia Lâm, làm sổ sách cho người ta, rồi thì về, còn sức đâu mà không mệt. Chị được cái cũng vô tâm và cũng vì công việc quần quật suốt ngày nên thôi khóc, không trằn trọc nữa, chị ôm hai con mà ngủ ngay sau đó.
Sáng, mới năm giờ, chị đã dậy đun nước nóng pha trà, đun nước rửa mặt, rồi đánh thức anh ký dậy. Nhìn chồng dắt chiếc xe đạp cọc cạch ra đường còn mù mịt bóng tối, chị thương chồng xót xa, hối hận sao đã làm cho chồng đau khổ vì lời qua tiếng lại, vì nước mắt của mình.
Bảy giờ tối. Lũ trẻ kêu đói ầm lên, anh mới về. Chị khệ nệ bưng mâm cơm đặt trước mặt mẹ chồng và hai con. Bữa ăn buồn tẻ. Anh ký thì lầm lì. Anh nghĩ đến ngày mai là ngày Tết Tây.
Ông cụ cai già lại bàn xin cắt anh, ngày mai sẽ thay mặt tất cả, ứng khẩu chúc tết ông giám đốc. Thành ra, việc kinh tế đã làm anh lo, việc này lại khiến anh băn khoăn hơn nữa. Anh tự xét học lực của mình có gì đâu, mới hết lớp nhất, con nhà nghèo đã xoay đi làm, rồi lấy cô vợ nhà quê, rồi ngày nay vợ là chị ký, chồng là anh ký. Làm mãi quen việc. Tiếng Tây đủ dùng trong công việc, vậy mà anh vẫn thấy thiếu thốn, túng bấn. “Rồi mai… mình biết nói gì với chủ đây. Lão ta nói khó nghe gớm đi ấy! Thật là chết mình, mang tiếng ký với kiếc, giá cứ là anh phu, anh thợ lại yên thân”. Anh hối hận đi làm về đã không chịu học thêm chữ nghĩa. Về đến nhà, anh chỉ đọc truyện kiếm hiệp, ngâm thơ cổ. Đi xem chớp bóng thì chỉ chọn phim Tàu để xem giáp mũ và thành trì thời Chiến quốc. Nói chuyện với ai, anh chỉ biết nói về ông Uất Trì Cung cầm giản sắt. Ông Tiết Đinh Sơn lấy bà Phàn Lệ Hoa…
- Bố ơi, ăn xong rồi bố kể Tấm Cám nghe!
Anh ký đang vừa nhai vừa mải nghĩ những câu văn chương dùng ngày mai. Đứa con gái lớn vừa ăn vừa nghịch, làm đổ cả bát nước mắm. Người bố bực mình sẵn, ném đũa đứng dậy, mặt lầm lầm.
Bà mẹ khẽ phát cháu một cái, rồi nhìn con tỏ vẻ ái ngại. Lúc nào bà cũng thương con trai, nhất là dạo này thấy anh gầy sút đi, ăn ít hơn trước. Anh ký ra giường nằm, vắt tay lên trán, miệng ngậm cái tăm. Hai đứa trẻ mon men ở đầu giường sợ bố chưa dám đến gần. Bóng tối lạnh đầy nhà, anh vung tay đập phóng một con muỗi. Bà mẹ khẽ trèo lên giường, buông màn cho con nghỉ.
Ở dưới bếp, tiếng bát đũa chạm lanh canh vào chậu sành. Anh nghĩ đến chậu nước giá buốt xương. Lòng anh thấy nao nao thương vợ. Anh nhắm mắt lại vờ ngủ, đón chờ tiếng guốc của vợ lên. Đứa lớn đã đi nằm với bà nội. Quờ tay sang bên phải, anh ký thấy con bé. Còn một bên giường bỏ trống, nửa manh chiếu chưa có hơi người lạnh như đồng. Vì vậy, anh càng lắng nghe tiếng guốc, sốt sắng như tình nhân đón chờ tình nhân.
Chiều hôm sau, ông cai già đi đầu, anh ký đi thứ hai, rồi đến anh loong toong, anh Chà Và Mohamed đến chúc tuổi ông giám đốc.
Anh ký lúng túng lúc đầu, nhưng khi mỗi người được ngồi một ghế trong gian phòng khách rất lịch sự rồi, anh thấy dạn ra, nhất là khi mỗi người đã được ông giám đốc đãi một cốc rượu Tây thì anh có cảm tưởng tình thế của anh không đáng ngại như anh nghĩ.
Anh không được nói mấy câu anh đã sửa soạn trong đầu. Ông giám đốc nói cướp lời anh, nói luôn luôn, ông hết ngoảnh sang bên ông cai già lại ngoảnh sang anh Mohamed, thở khói xì gà. Bọn anh thì mỗi người phì phèo một điếu thuốc lá thơm, và ai cũng thấy có quyền ngồi bắt chéo chân cho sang trọng. Ông cụ cai già hai tay đặt đầu gối, xòe cả mười ngón ra như chụp ảnh. Anh Mohamed thì nghiêng nghiêng cái đầu quấn vuông khăn vàng, hai bàn tay nắm lấy nhau như khi anh chống ba toong đứng mà ngủ gật ngoài công sở.
Anh ký nháy các bạn xin cáo lui. Ông chủ lại thân ái tiễn ra tận cửa, bắt tay tất cả mọi người. Cái dấu hiệu cảm tình bất thường đó gieo vào tâm trí hoang mang của mọi người một sự kinh ngạc, một sự kính trọng, một sự vui sướng mà họ chưa bao giờ có từ ngày biết đi làm cho Tây.
Ông cụ cai già ra đến đầu phố, đưa tay lên vuốt bộ râu mép, sát đầu vào má anh ký:
- Có phải thế không? Tôi nói có sai đâu! Ở đời không nên ngờ hão. Nhất là bọn trẻ.
Anh ký mặt đỏ gay vì cốc rượu Tây ngon ngọt mà anh yên trí là bổ lắm, nhếch mép cười, không nhìn ông bạn già, anh nhìn lên ngọn cây, khẽ nói:
- Trời đẹp quá. Sao mùa lạnh sáng hơn sao mùa hè. Giá ta đi dạo quanh một tí…
Ông cai già vỗ túi cười ha hả:
- Tôi tính thế này: đi chén thịt chó. Chén xong, tôi lại ứng ra chục bạc, ta sang Gia Quất hát. Rồi cuối tháng, các bác góp trả tôi. Có phải thế không, anh Mohamed? Đi hát ả đầu thú lắm.
Không ai phản đối. Thế là cả bọn yêu đời đi hành lạc, do một ông già vuốt râu đi trước. Họ đi vào bóng tối. Cầu sông Cái lù lù bóng đen, ghê rợn. Tiếng chó sủa dưới cầu váng vất.
Anh ký nói đùa:
- Cầu vồng. Chó ngao cắn oan hồn đấy!
Cụ cai già tắc lưỡi:
- Bậy nào, nói nghe mà ghê! Đi mau lên, tôi thèm rượu lắm. Trời đất này mà không rượu cho say thì sống làm sao được. Rét quá!
Đêm ấy, chị ký trở dạ ở nhà hộ sinh. Chị đau nhiều hơn hai lần đẻ trước. Chị nghiến răng nhịn kêu, mong anh ký về. Bà mẹ chồng điềm đạm như thường, dỗ con dâu:
- Con cứ ngồi yên. Xưa mẹ còn có lần đau hơn thế. Ấy mẹ đẻ thằng bố ký, đau đến hai ngày.
Nghe mẹ nhắc đến chồng, chị lại giận: “Mình khổ thế này, người ta thì vui chơi, sung sướng”. Chị nghiến răng lại. Rét thế mà mồ hôi cũng vã ra.
Đến hai giờ đêm, chị lên bàn đẻ.
Đứa trẻ mắc, xoay ngang, không ra được. Huyết ra nhiều quá. Chị đuối hơi, lả đi, mắt mờ, chân tay rời rã. Bà đỡ bối rối. Bà mẹ chồng niệm Phật, lạy Trời và khuyên con dâu:
- Con cố hơi nữa. Con ơi, con cố…
Chị ù cả hai tai, không nghe thấy gì. Hơi tức đưa lên ngực, lên cổ họng. Da thịt chị xám lại, bắt đầu lạnh giá.
Bà đỡ cuống quýt xe vào nhà thương. Chị tắt hơi ở dọc đường.
- Bác ký, nghe gì nào? “Tỳ bà” nhé!
Anh ký đã say la đà, lại bị ép hút một điếu thuốc phiện thành ra nôn nao, sắp muốn đi tìm chỗ mửa.
Lão cai đập trống với cả hơi sức còn lại trong cơn say, nháy anh Chà Và:
- Thẹn thò cái đếch gì! Anh em ơi, thú quá, cuộc đời nếu cứ tốt đẹp mãi như đêm nay thì mới thực đáng gọi là cuộc đời. Anh em ta cùng làm với nhau, hàng ngày thấy mặt nhau, tại sao lại không nắm tay nhau một cách thân mật, tại sao lại không chè chén với nhau một cách thú vị…. như thế này, hở bác ký? Tôi nói thế có phải không? Hay là các bác bảo tôi là thằng say nói nhảm?
( Đăng Tiểu thuyết thứ bảy số 451/1934)
