Câu xác-định là câu trình-bày một việc đã xảy ra hay có thể xảy ra. Ví-dụ :
- Bước tới Đèo-Ngang bóng xế tà.
(Bà Huyện Thanh-Quan)
- Có lẽ đoàn người đi đã xa rồi.
- Sẽ rót vơi lần-lần từng chén,
Sẽ ca dần ren-rén từng thiên.
(Chinh-Phụ Ngâm-Khúc)
II. CÂU PHỦ-ĐỊNH
Ta dùng câu phủ-định để phủ-nhận một điều gì hay một việc xảy ra. Thường câu phủ-định là những câu có trạng-từ phủ-định, hạn-định một động-từ, một trạng-từ, một tĩnh-từ hay cả mệnh-đề. Ví-dụ :
- Dầu ai gieo tiếng ngọc,
Dầu ai đọc lời vàng,
Trớ-trêu khúc phụng khúc hoàng,
Lòng em không giống như nàng Văn-Quân.
(Ca-dao)
(Trạng-từ không hạn-định tĩnh-từ giống trong câu chót).
- Diệc viết : Càn khôn định hĩ,
Thi-vân : cầm sắt vi chi,
Xuân-xanh được có một thì,
Đào yêu em không sớm vịn e kỳ bện mai.
(Ca-dao)
(Trạng-từ không hạn-định trạng-từ chỉ thời-gian sớm )
- Đừng ham nón tốt dột mưa,
- Đừng ham người tốt mà thưa việc làm.
(Ca-dao)
(Trạng-từ đừng hạn-định cả hai mệnh-đề).
Đôi khi, để cho ý phủ-định mạnh hơn, ta dùng những câu hỏi để phủ-nhận :
- Chinh-phu, tử-sĩ mấy người,
Nào ai mạc mặt, nào ai gọi hồn ?
(Câu thơ sau có nghĩa là : chẳng bao giờ được ai mạc mặt, chẳng bao giờ được ai gọi hồn).
III. CÂU NGHI VẤN
Ta dùng câu nghi-vấn để tỏ ý muốn biết một vật gì hay một điều gì. Ta thường dùng các nghi-vấn chỉ-định-từ và nghi-vấn đại-danh-từ để tỏ sự nghi-vấn. Ví-dụ :
- Ai bày trò bãi bể nương dâu ? ( Ai : nghi-vấn đại-danh-từ, chủ-ngữ của động-từ « bày »)
- Một thân cù-mộc biết chen cành nào ? (Cung-Oán Ngâm-Khúc) ( Nào : nghi-vấn chỉ-định-từ, chỉ-định danh-từ « cành »).
Khi hỏi, ta cũng thường dùng các trạng-từ chỉ sự nghi-vấn để hạn-định một động-từ, một trạng-từ, một tĩnh-từ, một mệnh-đề hay cả câu.
- Mặt phàm kia dễ đến Thiên-thai ? (Cung-Oán Ngâm-Khúc)
- Hồng-nhan phải giống ở đời mãi ru ? (Đoạn-Trường Tân-Thanh) (Trạng-từ dễ hạn-định toàn mệnh-đề thứ nhất ; ru hạn-định toàn mệnh-đề thứ nhì).
*
ĐỂ Ý :
1) Trạng-từ chỉ sự nghi-vấn hạn-định mệnh-đề thường đứng đầu câu hoặc cuối câu. Nhưng đôi khi cũng có thể xen vào giữa mệnh-đề. Ví-dụ : (Trường-hợp của trạng-từ dễ đã kể trên).
- Cành kia chẳng phải cội nầy mà ra ? (Đoạn-Trường Tân-Thanh) (Trạng-từ chẳng phải hạn-định toàn mệnh-đề « cành kia (do) cội này mà ra »).
2) Đôi khi, một mệnh-đề không có các từ-loại dùng để hỏi, nhưng vẫn diễn-giải một sự nghi-vấn nhờ thừa-tiếp ý của mệnh-đề trước. Ví-dụ :
- Hẳn túc-trái làm sao đó tá ?
Hay tiền-nhân hậu-quả xưa kia ?
Hay thiên-cung có điều gì
Xuống trần mà trả nợ đi cho rồi ?
(Cung-Oán Ngâm-Khúc)
Câu hỏi thứ nhứt dùng trạng-từ tá để chỉ sự nghi-vấn. Hai câu sau nhờ liên-từ hay thừa-tiếp ý của câu trước nên cũng tỏ sự nghi-vấn.
*
ĐỂ Ý :
- Khi đặt một câu hỏi mà muốn cho thấy mình không tin rằng việc muốn hỏi là có thật, thì ta chỉ để dấu hỏi sau một câu xác-định. Ví-dụ : Cô ấy đã trốn đi ?
- Khi đặt một câu hỏi mà muốn cho thấy mình tin rằng việc đang hỏi là có thật, thì ta dùng hình-thức phủ-định nghi-vấn, đặt sự nghi-vấn vào một câu phủ-định. Ví-dụ : Anh không có làm việc ấy à ?
Để đặt sự nghi-vấn, ta đã hạn-định động-từ « làm » bằng trạng-từ phủ-định « không có » và nhấn mạnh bằng ngữ-khí thán-từ « à » : « Phải rằng nắng quáng đèn lòa, Rõ-ràng ngồi đó chẳng là Thúc sinh ? » (Đoạn-Trường Tân Thanh)
Theo ý nghĩa thì câu sau cũng như câu trước đều tỏ sự nghi-vấn (không cần trạng-từ nghi-vấn). Nhưng để diễn-giải ý tin chắc rằng người đó là Thúc-sinh, tác-giả đã dùng thêm trạng-từ phủ-định chẳng để hạn-định động-từ « là ».
- Ta cũng có thể đặt câu hỏi một cách gián-tiếp, nghĩa là vẫn dùng các tiếng chỉ sự nghi-vấn nhưng câu không có hình-thức một câu hỏi. Ví-dụ :
- « Chúng tôi muốn biết các anh có bao nhiêu người » . ( Bao nhiêu : trạng-từ nghi-vấn, trong câu này đã biến-thành nghi-vấn chỉ-định-từ).
- Cười cười nói nói ngọt-ngào,
Hỏi chàng mới ở chốn nào lại chơi.
(Đoạn-Trường Tân-Thanh)
( Nào : nghi-vấn chỉ-định-từ chỉ-định danh-từ « chốn »).
ĐỂ Ý : Ở cuối những câu nghi-vấn gián-tiếp, không có chấm hỏi.
IV. KHUYẾN-LỆNH
Câu khuyến-lệnh là những câu dùng để khuyên-mời hoặc ra mệnh-lệnh. Muốn đặt những câu khuyến-lệnh, ta dùng các trợ-động-từ hãy, nên, xin, cứ, phải (đặt trước động-từ) hoặc trợ-động-từ đi (đặt sau động-từ). Ví-dụ :
- Hãy giữ vững lòng tin-tưởng.
- Ăn đi .
- Cứ thẳng-thắn phê-bình.
- Cứ làm bừa đi.
Có khi, ta không dùng những trợ-động-từ mà vẫn diễn-giải được ý khuyên-mời hay một mệnh-lệnh. Ví-dụ :
- Bấy lâu mới được một ngày,
Dừng chân, gạn chút niềm tây gọi là.
(Đoạn-Trường Tân-Thanh)
Động-từ dừng chân trong câu thứ nhì tỏ ý khuyên-mời.
- Đỗ lại, đỗ lại !
- Hãm lại, hãm lại ngay !
Các động-từ đỗ và hãm diễn-giải một mệnh-lệnh mà không cần trợ-động-từ.
ĐỂ Ý : Các động-từ giải ý khuyên-mời và mệnh-lệnh thường không có chủ-ngữ. Nhưng, đôi khi, các động-từ ấy cũng được dùng chung với chủ-ngữ. Ví-dụ : « Tôi không biết : Một là mười giờ đêm nay anh phải có mặt ở ga, hai là từ giờ này trở đi anh đừng bước chân đến đây nữa. Thôi anh ra ! » (Nhất-Linh và Khái-Hưng). (Câu « Thôi anh ra » diễn-giải một mệnh-lệnh, nhưng động-từ ra vẫn có chủ-ngữ ( anh ).
V. CÂU TỎ SỰ MONG-ƯỚC HAY HỐI-TIẾC
Để tỏ sự mong-ước, ta thường dùng các trợ-động-từ mong sao, ước gì … ở đầu câu. Để tỏ sự hối-tiếc, ta dùng các trạng-từ phải, phải chi… Ví-dụ :
- Ước gì anh lấy được nàng,
Để anh mua gạch Bát-tràng về xây…
(Ca-dao)
- Phải chi anh chưa vợ,
Hãy còn nợ còn duyên,
Em cũng cậy yên như thuyền cậy lái…
(Ca-dao)
- Phải em gặp ông Tơ hỏi sơ cho biết,
Gặp bà Nguyệt hỏi thiệt cho rành…
(Ca-dao)