Trong một mệnh-đề, trật-tự thông-thường của các thành-phần như sau đây : Chủ-ngữ động-từ hay tĩnh - từ Các túc-ngữ cần thiết
Các túc-ngữ cần-thiết là những túc-ngữ không thể thiếu như : sự-vật túc-ngữ, phát-phó túc-ngữ, túc-ngữ riêng của tĩnh-từ…
Trong trường-hợp có nhiều túc-ngữ cần-thiết, thì túc-ngữ ngắn đứng trước túc-ngữ dài :
- Tôi gởi sách cho anh.
- Tôi gởi cho anh mấy quyển sách.
Các trường-hợp túc-ngữ, không thuộc về số túc-ngữ cần-thiết, có thể đặt ở đầu hay cuối mệnh-đề tùy nơi ý-nghĩa và âm-điệu.
II. CÂU CÓ MỆNH-ĐỀ CHÁNH VÀ MỆNH-ĐỀ PHỤ
Các mệnh-đề chỉ-định và bổ-túc có một vị-trí nhất-định.
Mệnh-đề chỉ-định đứng liền sau tiếng được chỉ-định.
Mệnh-đề phụ bổ-túc cũng đứng sau tiếng mà nó thêm nghĩa (động-từ khuyết-ý, tĩnh-từ, danh-từ).
Riêng về các mệnh-đề phụ chỉ trường-hợp, vị-trí của chúng thay-đổi tùy trường-hợp hành-văn. Nếu muốn nhấn mạnh ý phụ, ta để mệnh-đề phụ đứng trước mệnh-đề chánh, khi muốn nhấn mạnh ý chánh, ta để mệnh đề chánh đứng trước :
- Hôm nay tạm nghỉ bước gian-nan,
Trong lúc gần xa pháo nổ ran…
(Thế-Lữ)
Mệnh-đề chánh đứng trước.
- Lầu mai vừa rúc còi sương,
Mã sinh giục-giã vội-vàng ra đi.
(Đoạn-Trường Tân-Thanh)
Mệnh-đề phụ chỉ thời-gian đứng trước.
III. CÁC MỆNH-ĐỀ CÓ GIÁ-TRỊ NGANG NHAU
Trong một câu, có khi nhiều mệnh-đề có giá-trị ngang nhau chứ không phải mệnh-đề nầy tùy-thuộc mệnh-đề khác. Nếu các mệnh-đề ấy được nối lại bởi một tập-hợp liên-từ, ta gọi đó là những mệnh-đề tập-hợp . Nếu các mệnh-đề ấy chỉ đứng kề nhau mà không được một tiếng nào nối lại, ta gọi đó là những mệnh-đề tịnh-trí. Những mệnh-đề có thể tịnh-trí hay tập-hợp với nhau là :
1 ) NHỮNG MỆNH-ĐỀ CÙNG MỘT LOẠI
Cả hai mệnh-đề đều là mệnh-đề độc lập, đều là mệnh-đề chánh hay cùng là một thứ mệnh-đề phụ.
- MỆNH-ĐỀ ĐỘC-LẬP VÀ MỆNH-ĐỀ ĐỘC-LẬP : « Nước đi, đi mãi, không về cùng non ». (Nguyễn-khắc-Hiếu). Câu gồm có ba mệnh-đề độc-lập tịnh-trí.
- MỆNH-ĐỀ CHÁNH VÀ MỆNH-ĐỀ CHÁNH : « Ông chỉ nghe thông reo và nhìn sóng cuốn ». ( Ông chỉ nghe : mệnh-đề chánh ; Và nhìn : mệnh-đề chánh tập-hợp với mệnh-đề trước).
- HAI MỆNH-ĐỀ CÙNG MỘT LOẠI : « Người mà tôi đã tìm và anh đã gặp chính là người đủ khả-năng làm việc ấy » . ( Mà tôi đã tìm : mệnh-đề phụ chỉ-định làm rõ nghĩa danh-từ người ; Và anh đã gặp : mệnh-đề phụ chỉ định, tập-hợp với mệnh-đề trước, đồng nhiệm-vụ với mệnh-đề ấy).
2 ) MỘT MỆNH-ĐỀ ĐỘC-LẬP VÀ MỘT MỆNH-ĐỀ CHÁNH
Về phương-diện ý-nghĩa, mệnh-đề độc lập có giá-trị tương-đương với một mệnh-đề chánh hợp cùng những mệnh-đề phụ thêm nghĩa cho nó.
Do đó, một mệnh-đề chánh và một mệnh-đề độc-lập có thể tịnh-trí hay tập-hợp với nhau :
- « Anh do-dự, anh không muốn làm cái việc mà mọi người đều phản-đối » . ( Anh do-dự : mệnh-đề độc-lập ; Anh không muốn làm : mệnh-đề chánh, tịnh-trí với mệnh-đề trước).
- « Tôi hy-vọng rằng công việc sẽ thành-tựu và chỉ đợi-chờ kết quả » . ( Tôi hy-vọng : mệnh-đề chánh ; Và chỉ đợi-chờ kết-quả : mệnh-đề độc-lập, tập-hợp với mệnh-đề trước).
IV. NHỮNG CÂU CÓ TƯƠNG QUAN Ý NGHĨA
Thường trong một đoạn văn, ý chánh của mỗi câu đều liên-hệ với ý chánh của câu sau và câu trước. Sự liên-hệ ấy thường biểu-hiện một trong hai trật-tự : thứ-tự thời-gian và thứ-tự luận-lý.
1) THỨ-TỰ THỜI-GIAN
Hàn-huyên chưa kịp giãi-giề,
Sai-nha bỗng thấy bốn bề xôn-xao.
Người nách thước, kẻ tay dao,
Đầu trâu mặt ngựa ào-ào như sôi.
Già giang một lão một trai,
Một dây vô-loại buộc hai thâm-tình…
(Đoạn-Trường Tân-Thanh)
Các việc đã được trình-bày theo thứ-tự trước sau đúng như trong thực-tế.
2) THỨ-TỰ LUẬN-LÝ
« Các thiên-tính của người là phải ăn-ở trong xã-hội, trong xã-hội những kẻ đồng-loại với mình. Cái xã-hội thứ nhất sau khi lọt lòng mẹ ra là gia-đình, căn-cứ ở máu mủ. Xã-hội này là thuộc một xã-hội lớn hơn căn-cứ ở đất nước gọi là tổ-quốc. Tưởng rằng cá-nhân có một địa-vị là tưởng lầm : cá-nhân không là gì cả, cá-nhân chỉ có địa-vị là ở trong phạm-vi gia-đình, ở trong phạm-vi tổ-quốc mà thôi » . (Phạm-Quỳnh)
Có thể thấy rõ trật-tự sau đây : « Con người ở trong xã-hội… gia-đình… tổ quốc… cá-nhân không thể sống riêng-rẽ » .
Thường, sự liên-hệ giữa các câu, theo một trong hai trật-tự kể trên, biểu-hiện một cách rõ-ràng. Nhưng trong vài trường-hợp, ta cần vạch rõ sự liên-hệ giữa hai câu kế-tiếp bằng một tập-hợp liên-từ thích-ứng.
3) THỨ-TỰ THỜI-GIAN
« Dải mây hồng dần-dần lan rộng và mỗi lúc một đổi màu, từ màu hồng đến màu đỏ, màu da cam. Rồi, bỗng vụt hiện, sau những đám mây tím viền vàng chói, những tia sáng rực-rỡ tỏa ra thành hình rẻ quạt » . (Trần-Tiêu)
4) THỨ-TỰ LUẬN-LÝ
« Giả-sử ngay khi trước Liêu-dương cách-trở, duyên chàng Kim đừng dở việc ma-chay, quan-lại công-bằng, án viên-ngoại tỏ ngay tình oan-uổng, thì đâu đến nỗi son-phấn mấy năm lưu-lạc, đem thân cho thiên-hạ mua cười. Mà chắc chốn biên-thùy một cõi nghênh-ngang, ai xui được anh-hùng cởi giáp ? Thì sao còn tỏ được là người thục-nữ mà đủ đường hiếu-nghĩa, tay đàn bà mà lại có cơ quyền ? Thế mới biết người khôn thì hay gặp gian-truân… » (Bài tựa Truyện Kiều của Chu-mạnh-Trinh do Đoàn-Tư-Thuật dịch)
*
TÓM-TẮT :
Trật-tự thông-thường của các thành-phần mệnh-đề là : chủ-ngữ, động-từ (hay tĩnh-từ), túc-ngữ.
Trong câu một mệnh-đề cũng như trong câu nhiều mệnh-đề, ta nhận-thấy rằng :
- Về ý-nghĩa, các ý-kiến được trình-bày đi từ chỗ tổng-quát đến chỗ chỉ-định càng ngày càng rõ hơn.
- Về hình-thức, thành-phần ngắn ở trước thành-phần dài.
Các mệnh-đề có giá-trị ngang nhau về ý-nghĩa có thể được tịnh-trí hay tập-hợp.
Các câu được liên-kết với nhau theo một trong hai trật-tự : thứ-tự thời-gian và thứ-tự luận-lý.
Để vạch rõ sự liên-hệ giữa hai câu, ta có thể dùng một tập-hợp liên-từ thích-ứng.