Đạn cối rơi thành hình rẻ quạt và nổ ầm ầm trong rừng. Sau mấy bụi cây, cách Lopakhin không xa, có ai đó nói hững hờ qua một tiếng ngáp dài:

- Bắn điều chỉnh đấy, đồ ăn hại! Nào, bây giờ nó sẽ bắn vung vãi, trộn đạn cối với đất cát cho đến khi cào bằng hết cả khu rừng. Bọn chúng là như thế đấy, quân súc sinh, vãi đạn không tiếc tay...

Nhưng chẳng mấy chốc, hỏa lực dịu đi, chỉ còn xa xa đì đoành mấy loạt liên thanh ngắn khô khốc dữ tợn; và phía bên kia sông Don, đối diện với cái cầu đã bị bom phá sập, một khẩu súng máy Đức nổ dòn, ngắt quãng đều đặn, dường như muốn thăm dò cái im lặng lừa dối của khu rừng.

Rồi súng máy im tiếng, và trong cái im ắng vừa mới trở lại, nghe vang lên rõ hơn những thứ tiếng khác của chiến tranh: tiếng đạn pháo nổ ầm ầm kéo dài qua khoảng cách nghe đã dịu bớt đi, tiếng ù ù đứt quãng, âm vang ầm ì liên tục đâu đó xa xa về phía đông của máy bay trinh sát cự ly xa, cứ rì rì ở trên cao ngoài tầm nhìn mắt thường; tiếng rầm rầm đều đặn, trầm trầm của rất nhiều xe tăng và ô tô Đức đang vận động dọc hữu ngạn sông Don nhấp nhô đồi núi, hướng về trấn Kletskaya.

Trên ngọn những cây phong xa xôi, rập rờn một màn sương mờ mong manh tím ngắt lung linh trước gió, với bao nhiêu tia sáng mặt trời xuyên chéo suốt qua. Những giọt sương long lanh lóe sáng rực rỡ trên những chùm hoa trắng đang gục đầu ngái ngủ, trên những đóa tầm xuân hồng hồng, nom cứ như những hạt cầu vồng li ti tung tóe khắp nơi.

Ngắm khu rừng non trẻ lại sau trận mưa đậm, Streltsov mơ màng nói:

- Chao ôi, đẹp tuyệt vời nhỉ?

Lopakhin liếc nhìn bạn nhưng không trả lời gì cả. Cắn chặt hai hàm răng, mắt trừng trừng không chớp hướng về đằng xa, phía sau đồi đá phấn bên hữu ngạn, nơi bụi mù bốc lên thành một đám mây màu nâu đất, báo điềm dữ, anh im lặng lắng nghe từ xa những tiếng động quen thuộc đầy đe dọa của một cuộc tiến công lớn.

Lopakhin cũng rất yêu thiên nhiên, và chỉ có người nào cứ phải lao động nặng nhọc trong đồng đất đằng đẵng nhiều năm dài mới có thể yêu như thế được. Đôi lúc, ngay trong công sự, trong những khoảnh khắc im ắng ngắn ngủi, anh cũng kịp ngắm khi thì đám mây trắng xóa như con thiên nga đường bệ bay trên bầu trời tiền duyên ám khói, khi thì một đóa hoa dại nào đó, tin cậy nép mình bên bờ của một hố đạn cũ, có vẻ như trường sinh bất tử trong cái đẹp nguyên thủy của mình, bên cạnh những đồng đất bị thui trụi chết cứng...

Nhưng giờ Lopakhin không nhìn thấy vẻ kiều diễm mê hồn của khu rừng vừa tắm mưa, cũng không nhìn thấy cái duyên dáng buồn buồn của đóa tầm xuân gần đó đã sắp mãn đời hoa. Anh không nhìn thấy gì hết, ngoài đám bụi mù bị đoàn xe địch xốc đứng lên đang từ từ cuốn dài về phía tây.

Đằng ấy, về phía tây, trong các thảo nguyên xanh xanh, các đồng chí hy sinh trong chiến đấu đã nằm lại đó, xa xa về phía tây còn có thành phố quê hương, gia đình, ngôi nhà nhỏ xinh xắn của cha mẹ, và mấy cây phong còi cọc do chính tay bố anh trồng, quanh năm phủ đầy bụi than, nom thì thảm hại, nhưng bao giờ cũng làm vui mắt hai cha con những buổi sáng họ ra đi làm ở hầm mỏ. Tất cả những gì của cuộc đời vốn thắm thiết thân thương với trái tim, tất cả đều ở lại đó dưới quyền thống trị của bọn Đức... Và một lần nữa, cũng như bao nhiêu lần trong thời gian chiến tranh, Lopakhin bỗng cảm thấy dậy lên đến ngạt thở lòng căm thù thầm lặng đối với kẻ thù, tới mức cả lời nguyền rủa cũng không đủ sức vọt ra khỏi cái cuống họng đột nhiên ráo hoảnh đi. Đôi khi anh cũng đã cảm thấy như thế trong chiến đấu. Nhưng trong chiến đấu, anh còn nhìn thấy thằng lính địch và những chiếc xe tăng khốn kiếp với những chữ thập trên vỏ thép và không phải chỉ nhìn thấy mà còn được tiêu diệt chúng bằng hỏa lực của mình. Lúc ấy thì lòng căm thù cứ bám riết ở cuống họng, anh còn tìm thấy lối thoát trong chiến đấu. Chứ giờ đây thì sao? Giờ đây anh chỉ là một kẻ vô tích sự đứng nhìn, một chiến sĩ của đơn vị đã bị đánh tan tác, trong cơn phẫn nộ bất lực đứng ngắm quân thù kiêu hãnh tung bụi trên quê phương mình, tiến mãi, tiến mãi về phía đông không gì chặn lại được...

Lopakhin giật lấy cuốn sổ trong tay Streltsov, viết vội vã: “Nikolai ạ, mình không về hậu phương đâu. Về mọi mặt, xem ra thì tình hình chúng mình nát bét rồi. Giờ đây mình không thể rút khỏi nơi này. Mình muốn ở lại tiền tuyến, chiến đấu trong đơn vị nào cũng được. Ở lại với mình, Mikola nhé!”

Streltsov đọc xong, và hầu như không nói lắp, nói luôn một hơi:

- Chính mình cũng nghĩ thế. Mình đến đây là vì thế đấy. Nhưng còn ý chuẩn úy thế nào? Đồng chí ấy có thể cho cậu ở đây không? Điều đó mình nghi lắm... Mình thì đơn giản hơn: tạm thời mình thuộc danh sách nằm quân y.

- Thế còn mình thì sao, mình có xin về phép thăm vợ đâu? Sao đồng chí ấy lại không cho mình ở lại? Mình muốn xem đoạn phim về cảnh ông ấy không cho mình ở lại, xem nó ra sao! - Lopakhin phẫn nộ nói, trong giây phút anh quên mất là Streltsov không nghe được, nhưng nhìn vào khuôn mặt của bạn đang chăm chú và lộ vẻ chờ đợi muốn biết, căng thẳng giống như ở người câm và điếc, anh thất vọng nín bặt, viết ngoáy mấy chữ: “Sẽ cho đi” và tiếp theo là một loạt dấu chấm than to tướng đầy ý nghĩa, tưởng chừng chỉ hình thù của chúng cũng đủ đánh tan mọi nghi ngờ của Streltsov.

Trên ngọn một cây tần bì cành lá lòa xòa, một con tu hú cất tiếng gáy rụt rè, lưỡng lự. Nó gáy vài tiếng rồi im bặt, hình như cảm thấy tiếng gáy buồn buồn và mơ màng của nó lạc điệu trong khu rừng này, đang đầy rẫy những con người vũ trang và với những tiếng nổ dậy đất của hỏa lực pháo binh từ xa vẳng lại. Và gần như ngay lúc ấy Lopakhin nghe giọng nói quá tự tin, khó chịu đến buồn nôn của Kopytovsky:

- Con chim tu hú thông minh đáo để! Trước ngày lễ thánh Pyotr, nó gù gù rủ rỉ nghe cứ êm như tiếng mỡ reo dòn trong chảo, còn sau ngày lễ ấy thì trời ơi cứ như tiếng dao băm. Mình vừa nghe nó gáy để bói xem mình sống được mấy năm nữa? thế mà cái con quỷ ấy chỉ mới kêu lên có hai tiếng đã tắc họng rồi. Thế mà cũng rửng mỡ lên, đồ bẩn thỉu dài đuôi! Nhưng tuy thế mình cũng chẳng oán thán gì nó; như vậy có nghĩa là mình có thể dũng cảm chiến đấu trong hai năm, không lo bị toi mạng phải không? Thế cũng đã tuyệt diệu lắm rồi! Mà mình cũng chẳng cần thêm làm gì nữa. Hai năm nữa thì chiến tranh phải kết thúc chứ? Nhất định thế rồi. Ờ mà sau chiến tranh thì mình chẳng thèm nhìn ngó tới con tu hú bẩn thỉu này làm gì, và mình muốn sống bao nhiêu năm mặc sức mình. Đơn giản quá đi chứ lỵ!

- Cậu cũng ranh đấy anh bạn ạ! - Chiến sĩ tiểu liên Pavel Nekrasov trầm trồ thán phục, giọng khàn khàn như bị cảm. - Nghĩa là bây giờ thì cậu tin ở con tu hú, còn sau chiến tranh cậu không cần đếm xỉa đến sự tiên đoán của nó nữa hả?

- Thế cậu muốn sao? - Kopytovsky trả lời giọng lý sự. - Anh bạn thân mến ạ, chỉ có giờ đây mình mới cần có một sự an ủi, chứ còn sau chiến tranh, cóc cần an ủi mình cũng sống được bằng sức của mình...

Kopytovsky từ phía sau một bụi cây bước tới, nhìn thấy Streltsov, anh ta kinh ngạc trợn tròn hai con mắt. Trên gương mặt tròn xoe, nung núc thịt của anh nở ra một nụ cười ngớ ngẩn, nghi nghi hoặc hoặc. Anh vỗ đánh đét vào bên đùi hở thịt, đúng vào chỗ cái quần cách toạc thật kỳ quặc từ thắt lưng đến đầu gối, hét ầm lên:

- Streltsov? Thật là một tiết mục bất ngờ!

Nekrasov, một anh chàng đã khá tuổi, bản tính vốn điềm đạm, vẫn không rời tay khỏi khẩu tiểu liên đeo ở cổ, nói cứ như chỉ mới vừa chia tay Streltsov cách đây nửa tiếng:

- Cậu về rồi à, Nikolai? Thế là tốt. Nếu không thì đơn vị mình còn lại quá ít. Mấy ngày gần đây bọn Đức nó sàng bọn mình cứ như là trên một cái sàng thưa, rơi rụng hết.

Streltsov đang mải trầm tư về một điều gì đó, đầu cúi gục, mắt dán xuống đất, bàn tay trái chụm mấy ngón vuốt vuốt bộ ria, không nhìn thấy các bạn bè đang bước tới.

Lopakhin nhìn thoáng qua cái đầu hơi giật giật nhè nhẹ, nhìn bàn tay run run kiểu như người già của anh ta, rồi gần như là căm hờn ngoảnh nhìn vào khuôn mặt béo quay của Kopytovsky, nói:

- Đừng có gào lên! Chẳng ăn thua gì đầu, cậu ấy không nghe thấy. Điếc đặc rồi.

- Hoàn toàn không nghe được à? - Kopytovsky lại càng kinh ngạc hơn và lại vỗ đánh đét vào đùi mình.

- Không nghe được. Thế rồi sao nữa? - Lopakhin mặt cứ dần dần đỏ dừ lên, cất cao giọng nói. - Việc gì mà cứ vỗ đen đét vào chỗ thịt trần trụi của cậu, cứ như là ở nhà hát thế hả? Mà mình cũng khéo vớ được một nghệ sĩ như cậu! Cậu ấy bị dập thương, chuyện đó có gì là đáng ngạc nhiên mà cứ múa ba lê đủ kiểu lên thế! Thôi tốt nhất là cậu hãy vá quần đi đã, anh chàng thích phô trương ơi, chứ lại cứ đi rong phô bày cái của xấu hổ kia, kiểu như là ông thánh trên thiên đường ấy...

- Cái quần của mình đã ám ảnh đầu óc cậu đến thế cơ à! - Kopytovsky bực dọc nói. - Đây là lần thứ mấy cậu nhận xét với mình về nó hả? Mình ngấy lắm rồi! Còn có gì đâu nữa mà bảo vá với víu? Cậu cứ nhìn cho kỹ xem, cái quần này còn gì nữa nào! Nguyên vẹn thì đằng trước có cái cửa quần và đằng sau có cái đai lưng, còn lại thì đã bục ra hết, chạm tay vào là nát ngay. Có làm ông thánh thì cũng là chuyện cực chẳng đã, thậm chí sợ còn tệ hơn nữa ấy... Có sợi chỉ nào đâu. Cậu có biết kim chỉ cùng với căng tin quân đội ở đâu không? Có khi đã vù đến quá Saratov rồi đấy thế mà cậu cứ một mực lải nhải: vá lại, vá lại!

Nekrasov đặt tay lên vai Streltsov nói to:

- Nikolai, chào cậu.

Streltsov giật nẩy người, ngẩng đầu, cau mặt, nhưng lập tức dưới hàng ria đen nở ra một nụ cười lấp lánh hàm răng trắng khấp khểnh. Cố vươn lên căng thẳng, cái đầu giật giật, anh ta há mồm muốn nói gì đó. Cục hầu có những sợi lông đen mọc lún phún chốc chốc lại rung mạnh; những âm thanh khàn khàn không rõ cứ ọc ọc mắc trong họng.

Tim Lopakhin thắt lại xót xa. Bao giờ cũng thế, vào những giây phút lòng xúc động mạnh thì hai cánh mũi anh tái nhợt, và bất thần anh điên tiết trợn tròn mắt lên nhìn vào mặt Kopytovsky, gào to:

- Dẹp cặp mắt thô lố của cậu đi! Sao cậu cứ trố mắt ra nhìn hắn như thế? Hắn điếc và nói lắp đấy! Đừng có nhìn hắn! Hắn khổ tâm lắm, biết không? Quay mặt đi, đồ dẻ rách!...

Kopytovsky ngơ ngác nhún vai:

- Mình biết đâu chuyện ấy... Còn cậu, sao lại oang oác lên thế hả Lopakhin? Với cái cổ họng ấy thì tốt nhất là cậu nên ra chợ bán hạt hướng dương, tha hồ mà rao hàng... Cậu thô lỗ lắm, đúng là một thằng lấc cấc, thế mà cũng làm ở hầm mỏ, cũng đi học lớp bổ túc công nhân ban đêm đấy. Văn hóa của cậu quá ít ỏi, chỉ bằng từng này này!

Kopytovsky giận dữ lấy móng tay bấm vào đầu ngón tay út nói rằng, theo anh ta thì văn hóa của Lopakhin chỉ ngần ấy thôi. Nhưng Lopakhin chẳng thèm để ý gì đến anh. Cậu ta cứ bấu chặt hai tay xuống cỏ, sốt ruột cựa quậy trên cỏ, day dứt chờ đợt Streltsov bật ra được tiếng nói đầu tiên. Anh xúc động tới mức mặt chớm đỏ bừng lên.

Streltsov, hai con mắt nhắm lại với hàng mi rung rung vì ráng sức, nói lên được đại khái đôi lời chào hỏi, lúc đó Lopakhin mới lau mồ hôi trán, thở dài nhẹ nhõm nói:

- Đối với cậu ấy thì khó nhất là tiếng đầu, chứ khi đã bật được ra tiếng rồi thì cũng nói được; tuy không rành rọt lắm, nhưng cũng rõ được là muốn nói gì. Trong cuộc họp có diễn giả nói còn tồi hơn thế cơ, mình nói đứng đắn đấy!

Streltsov vất vả mãi mới nói được. Anh mỉm cười như xin lỗi, vừa bắt tay các bạn vừa nói:

- Mình điếc mất rồi, các cậu ạ, còn cái lưỡi của mình cũng có chuyện gì không ổn đấy... Nó không nghe theo mình nữa... Nhưng bác sĩ bảo đó chỉ là tạm thời... Được trở lại với các cậu mình thích quá. Chỉ có điều muốn nói chuyện với mình các cậu phải viết ra kia. Mình với Lopakhin mới trao đổi công văn linh tinh với nhau đấy, - và cặp mắt nheo nheo đau đớn, nhưng vẫn tươi cười của anh chỉ vào những tờ giấy đầy chữ của cuốn sổ tay.

Nekrasov thương bạn quá cứ è è nhăn nhó, anh ta hạ khẩu tiểu liên, ngồi xuống bên cạnh Streltsov, thông cảm vỗ vỗ vào lưng bạn:

- À… à… à ra thế, anh kéo dài giọng. - chúng nó đã ghè cậu đến nông nỗi này à… quân chó đẻ nó đã làm cho cậu tàn phế hả?

Chỗ bãi trống giữa rừng, một làn gió hiu hiu lay động những ngọn cỏ, thổi khô những giọt mưa cuối cùng trên lá cây, phảng phất mùi tầm xuân được mặt trời sưởi nóng, mùi nhạt nhẽo của cỏ muộn chưa cái hơi đất bốc lên sau trận mưa mang theo cái mùi hăng hắc của lá mục từ năm trước, như mùi thùng gỗ sồi.

Bên hữu ngạn sông Don vang rền những tiếng nổ ầm ầm, những cột khói đen bốc cao lên trời, vượt khỏi những cây dương dọc bờ sông, từ từ tan dần theo gió.

- Ô tô chở đạn dược và nhiên liệu nổ đấy. Thế là bao nhiêu tài sản của chúng ta bị hủy hoại thật uổng phí! - Kopytovsky buồn rầu lẩm bẩm, chẳng nói riêng với ai.

Mọi người lặng thinh một lát, rồi sau đó Nekrasov hỏi Lopakhin.

- Cậu nghĩ sao, người ta sẽ đưa mình đi phiên chế lại phải không, hả?

Lopakhin lặng lẽ nhún vai.

- Chuẩn úy đã đi hỏi xem chúng mình sẽ về đâu, cũng có thể về nơi nào đó gần đây, chỗ những đơn vị cùng sư đoàn. Một cậu nào đó trong anh em mình đã nói rằng hình như có gặp tham mưu trưởng của Ba mươi tư trong khu rừng này. Đã đến lúc chúng mình nên cuốn gói đi khỏi đây rồi đó - Nekrasov đủng đỉnh nói. - Thiên hạ thì lo phòng ngự, xây dựng công sự, đào giao thông hào, người nào việc nấy; còn chúng mình thì đóng vai trốn việc, đi chơi rông trong rừng, chỉ tổ làm vướng chân người khác.

Lopakhin vẫn cố ý lặng thinh, Nekrasov quay sang nhìn Streltsov và lắc đầu.

- Mà Nikolai bỏ quân y về là không nên. Cậu hãy viết bảo là anh ta phải chữa chạy đã, chứ không thì sẽ suốt đời nói lắp và cứ lắc lư cái đầu như con dê đực này cho đến khi chết đấy.

- Mình đã viết rồi, - Lopakhin trả lời khô khốc.

- Thế cậu ta bảo sao?

- Ở lại đây.

- Thế ra tự ý cậu ấy tới đây đấy à?

- Thế cậu tưởng là thế nào?

- Chao ôi, thật vô ích! Cậu phải thuyết phục hắn mới được. Cậu là bạn thân của hắn cơ mà.

- Mình cũng đã thử rồi.

- Thế sao?

- Cậu ấy không đồng ý. Về tình thế hiện nay thì hắn hiểu không giống như một số thằng chó đẻ khác đâu, - Lopakhin nói giọng bao hàm nhiều ý nghĩa.

- Thế cơ đấy! - Nekrasov lí nhí qua kẽ răng nhìn Streltsov với vẻ vừa khâm phục vừa chế riễu.

Lopakhin biết Nekrasov đã lâu. Họ cùng phục vụ trong một đơn vị vào những ngày mùa đông chiến đấu gian khổ ở khu vực Kharkov, rồi cùng ở trong bộ phận bổ sung vào trung đoàn này. Họ cũng chưa hề kết bạn cũng chưa thân thiết gần gũi; có lẽ vì Nekrasov vốn không phải là tay xởi lởi chan hòa, nhưng trong chiến đấu thì bao giờ cũng có thể tin cậy vào anh. Lopakhin hiểu rõ điều đó, vì vậy anh vừa nói vừa thăm dò nhìn vào cặp mắt xanh nhạt, như bạc màu đi vì mệt mỏi của Nekrasov:

- Mình và Streltsov đã quyết định như thế này; Chúng mình ở lại đây. Bây giờ đâu phải là lúc ngồi làm đáng ở hậu phương. Bọn Đức đã dồn mình lùi đến tận đây... Thật là xấu hổ và khủng khiếp khi nghĩ tới cảnh chúng dồn mình lùi đến tận đây, lũ chó đẻ! Cậu thấy thế nào. Nekrasov, vì tình bạn cũ, cậu nhập bọn với chúng mình chứ? Một cựu chiến binh ở lại, người thứ hai, rồi người thứ ba - thế là đã có một lực lượng rồi đấy! Góp gió thành bão! Ở đây cần chúng ta hơn bất cứ ở nơi nào khác có đúng không nào?

Kopytovsky ngạc nhiên thầm nhận thấy âm hưởng van lơn trong giọng nói của Lopakhin. Nhưng Nekrasov không do dự, không cần suy nghĩ, trả lời dứt khoát:

- Không, mình không ở lại. Tha hồ cho bọn lính mới đánh đấm, cái bọn chưa được ngửi mùi thuốc súng ấy, cứ để cho chúng nếm vài mồi gian khổ; còn mình thì không phản đối việc về hậu phương đâu. Trong khi trung đoàn đang được biên chế lại, trong khi chờ đợi này nọ mình nghỉ ngơi cho đáng đời mình, ít nhất được ngủ no mắt để bù lại những ngày khổ sai này chứ! Cậu có biết không, dạo này người mình nhung nhúc chấy rận lạ. Vì buồn phiền, hay vì sao nhỉ?

- Vì ở bẩn đấy. Mỗi năm tắm một lượt. - Lopakhin vừa nói nho nhỏ, vừa ngắm một cách quá chăm chú vào những móng tay lồi lên, cứng như bọc sắt ở đầu hai bàn tay uể oải buông thõng trên hai đầu gối của mình.

- Cũng có thể là vì bẩn đấy, - Nekrasov vui vẻ đồng ý... - Còn chuyện tắm táp thì chính cậu cũng biết đấy, có lúc nào hở đâu, có phải là chúng ta đang nghĩ mát đâu, hơn nữa mình sốt rét không tắm được. Đấy, vì thế mà mình muốn về hậu phương gửi bớt một ít rận, bám vào một ả nào đó ăn ở một thời gian... Một ả xấu xí nhất cũng cứ được, mình sẽ bám, miễn là nhà nó có một con bò cái! Ôi, mình sẽ sống khoái chí xiết bao bên cạnh liễn sữa - kem, sẽ chén mằn thắn nhân phó mát! mình sẽ nghỉ ngơi thỏa thuê, rồi sau đó... rồi sau đó trở lại mặt trận, mình sẽ không phản đối...

Nekrasov mơ màng lim dim hai hàng mi trăng trắng bạc màu vì phơi nắng, cặp mắt nheo nheo, vừa nói vừa bập bập ngon lành đôi môi dày và trề ra. Còn Lopakhin lắng nghe lời nói chậm rãi của anh, lông mày bên trái cong xếch cứ giương cao dần lên; và cuối cùng không nén được, giả vờ vui vẻ kêu lên:

- Chà, Nekrasov ạ, cậu thật là một tay kỳ quặc!

- Không phải mình kỳ quặc, mà cái con cừu đực ấy mới kỳ quặc: nó bú mẹ nó cho đến kiệt sức, mắt cứ trợn tròn xoe... Còn mình thì có gì mà kỳ quặc? Không, cậu lầm rồi đấy...

- Ừ, nếu thế thì cậu không phải là thằng kỳ quặc, mà là một cái gì còn tồi tệ hơn nữa, - Lopakhin nói, giọng rành rọt với một vẻ điềm tĩnh đầy ác ý thường báo trước cơn khùng của anh.

- Mình như thế nào thì cậu cũng không cải tạo được nữa đâu, khá muộn rồi, - Nekrasov khẽ thở dài trả lời, - Mà ở đây thì có gì kì quặc đâu chứ! Một cậu trong sư đoàn phòng ngự tại đây kể cho mình nghe rằng chúng nó được thành lập ở thành phố Volsk, tại đó hắn kiếm được một mụ; mụ này chồng đi bộ đội; trong nhà còn có ba con dê sữa, theo hắn nói thì không phải hắn chỉ được nuôi sống mà còn được sung sướng nhàn hạ! Không biết vì sữa dê hay vì lý do khác nào đó, chỉ biết là sau có một tháng mà hắn lên được sáu cân. Chà, mình thấy thằng ấy quả là có tài đào mỏ! Dù sao đi nữa thì cũng cứ như là đi an dưỡng!

- Này, mà hình như cậu hoàn toàn lú lấp rồi phải không? - Lopakhin nói giọng cay độc. - Anh chàng bị dập thương ơi, cậu có nghe thấy cuộc chiến đấu đang diễn ra ở đâu không?

- Mình chưa điếc, vẫn nghe thấy.

- Thế thì cậu nói chuyện gì thế? Kiếm những ả nào? nghĩ ngợi cái gì?

Lopakhin độp luôn, chửi liền một thôi không nghỉ với những lời lẽ man rợ chưa từng thấy ai dùng và lâu tới mức Nekrasov chưa nghe hết đã bất thần mỉm cười khoan khoái nhắm mắt ngoẹo đầu sang bên vai phải như đang uống lấy những âm thanh của một khúc nhạc ngọt ngào.

- Ái chà, cậu chửi hay thật! Cậu nói năng khúc chiết lạ lùng! - anh thán phục nói, giọng không giấu vẻ hân hoan, khi Lopakhin đã trút xong phẫn nộ, nhẹ nhõm người, đang thở dốc lấy hơi.

Như có một bàn tay đã gạt hết cái mệt mỏi, buồn ngủ vừa mới đây trong Nekrasov, anh vội vã nói, chốc chốc lại mỉm cười liếc nhìn Lopakhin:

- Chà, cậu cừ thật đấy, người anh em ạ. Ngay ở trong đại đội mình, năm bốn mốt, có chính trị viên phó Astakhov vốn lành nghề về cái khoa nói này, tài hùng biện của ông ấy cũng ra trò đấy, nhưng chưa thấm vào đâu với cậu! thật không bì được với cậu. Mồ ma ông ấy cũng không tài nào tìm được những lời văn hoa nghe cứ như nhảy múa trong tai như thế! Nhưng quả là một tay hùng biện; thao thao bất tuyệt, - không gì ngăn được! Có một lần ông ấy hô chúng mình xông lên tấn công, nhưng chúng mình cứ nằm. Và thế là ông quay nghiêng người hét lên: “Các đồng chí, tiến lên, xông vào quân thù khốn kiếp! Giết lũ phát xít đê tiện!” Chúng tôi lại nằm trở lại, vì hỏa lực bọn Fritz khiếp lắm, - chà, không thở nổi kia! Bọn thối thây ấy không biết rằng mình cách chúng khoảng một trăm xa gian không phải là chúng mình, mà là cái chết của chúng. Chúng không linh cảm được rằng, chỉ tí nữa thôi là chúng mình phải xông lên... và ông Astakhov đang bò tới cạnh mình hoặc tới một chiến sĩ nào đó, nghiến răng giận dữ bảo: “Có đứng lên không hay lại mọc rễ xuống đất rồi? Là người, hay là củ cải đường đấy hả?” Rồi ông ấy cứ nằm bên cạnh tuôn ra tầng tầng lớp lớp, dọc ngang đủ thứ! Giọng ông ấy thì tuyệt, nghe trầm trầm và vang rền. Thế là chúng mình chồm lên, bọn Đức được thấy ông bà ông vải, chúng mình xông tới nơi, biến chúng thành những đống thịt!... Ông Astakhov bao giờ cũng có sẵn một kho từ ngữ đủ tất cả các loại. Nằm trong bùn bên dưới hỏa lực địch, mà nghe những lời phát biểu văn hoa ấy thì thấy kiến bò ngứa ngáy như bọ chét nhảy múa khắp lưng, rồi thì chồm lên, và cứ như vừa nốc xong bốn trăm gam rượu, chạy ào tới chiến hào bọn Fritz, không phải chạy nữa mà là mọc cánh dưới chân! Chẳng thấy lạnh, chẳng thấy sợ, mọi sự đều vứt lại phía sau. Còn Astakhov của chúng mình thì đã hút bóng ở phía trước, hò hét ầm ĩ như sấm động lưng trời: “Giết, anh em ơi, giết sạch chúng nó đi!”. Với một chính trị viên phó như thế thì không chiến đấu làm sao được chứ? Bản thân ông ấy, trong chiến đấu thì lưỡi lê và lựu đạn sử dụng tuyệt vời, còn nói năng lại càng tuyệt diệu hơn, nói năng đầy sáng tạo và hoa mỹ! Một khi ông đã nói thế, nếu muốn, ông sẽ làm cho cả đại đội rơi nước mắt vì những lời thống thiết và khi muốn động viên tinh thần, ông sẽ làm cho tất cả cứ bò lăn bò càng ra mà cười. Thật là một con Người hùng biện kinh khủng!

- Hượm đã nào, nói chuyện hùng biện để làm gì ở đây chứ? - Lopakhin hỏi rồi cố ngắt lời Nekrasov, nhưng cậu này bị những hồi ức lôi cuốn, bực bội xua tay.

- Đừng ngắt lời, nghe nốt đã nào! ông Astakhov này, cậu phải biết, anh em các dân tộc đều hiểu và tôn trọng ông ta là người như thế đấy! Mặc kệ, tuy không phải là sĩ quan chuyên nghiệp, chữ nghĩa ít và bản thân đã luống tuổi, nhưng trong chiến đấu thật dễ sợ! Từ thời nội chiến ông ấy đã có huân chương Cờ đỏ, thế đấy, người anh em ạ! Trong đại đội, mọi người đều yêu mến ông Astakhov - yêu mến đến say mê lên ấy! Yêu mến vì tinh thần dũng cảm, vì tình thân đối với anh em chiến sĩ, và cái chính là vì ông ấy nói năng bộc trực tuyệt vời. Hôm an táng ông ấy ở gần làng Krasnyy Kut, toàn đại đội khóc sướt mướt. Cả những chiến sĩ luống tuổi cũng khóc như con nít. Tất cả anh em các dân tộc trong đại đội đều khóc, chứ nói gì đến chúng mình là những người Nga, mỗi người kể lể thương tiếc ông ấy bằng tiếng của dân tộc mình. Thế mà cậu, Lopakhin ạ, cậu lại bảo rằng nói chuyện hùng biện để làm gì ở đây. Không, người anh em ạ đối với con người thì hùng biện là một chuyện rất vĩ đại. Lời lẽ cần thiết, được nói đúng lúc thì bao giờ cũng tìm được lối lọt vào tim gan người ta, mình hiểu như thế đấy.

Hoàn toàn bị rối trí, Lopakhin vừa nghe bạn vừa nhún vai ngạc nhiên, chốc chốc lại ngơ ngác liếc nhìn khi thì Kopytovsky khi thì Streltsov đang lim dim mơ màng nhưng mặt lại lộ rõ vẻ hoang mang vốn không thuộc bản tính của anh. Anh không thể nào ngờ được rằng lời chửi bới của mình lại có thể tạo nên một ấn tượng lạ lùng đến thế, và anh không hề chờ đợi một sự tiếp thu khoái trá đến thế của Nekrasov, một anh chàng từ xưa đến nay anh vốn cho là lạnh nhạt thờ ơ trước những lời hoa mỹ.

Chìm đắm trong những hồi ức cũ, Nekrasov vẫn cứ mỉm cười trầm mặc và dịu dàng, còn Lopakhin thì vừa bối rối xoa xoa cái má với những lỗ chân lông thấm đầy bụi than, và cất tiếng nói:

- Nghe này, anh bạn ơi, mình có nói chuyện ấy đâu! vấn đề đâu có phải chuyện hùng biện, quăng mẹ nó cái hùng biện đi, vấn đề là bọn Đức đã vượt qua chúng ta, rõ ràng là đã chọc thẳng tới sông Volga. Và đằng kia là Stalingrad... Cậu có hiểu điều đó không?

- Hiểu quá đi chứ lỵ. Quân khốn kiếp, chúng đang chăm chăm nhằm tới đó. Quân ăn hại đang muốn chọc thẳng tới đó đấy.

- Thế đấy! Còn cậu đang mơ cái gì? Có thằng quỷ nào mà giờ đây lại đi kiếm lấy một cô ả để nương thân, lại nghĩ tới chuyện nghỉ ngơi? Nekrasov ơi, đầu óc cậu phải từ bỏ cái trò gàn dở ấy đi thôi. Trí não cậu mê lú đi, chắc hẳn vì hôm nay cậu ngủ trên đất ẩm đấy...

- Còn cậu thì sao? ngủ trên đệm lông chim à? Hôm nay ai mà không ngủ trên đất ẩm?

- Nhưng chỉ riêng có mỗi một mình cậu bị ám ảnh với các ý nghĩ kiếm đàn bà. Không, muốn gì thì muốn, chứ sở dĩ cậu như thế là vì ẩm ướt đó thôi...

- Sao lại có chuyện quỷ quái vì ẩm iếc gì ở đây nhỉ! - Nekrasov bực bội nói. - Đây chỉ là vì qua một năm chiến tranh, mình mệt mỏi rã rời rồi đấy, nếu cậu muốn biết thì nguyên nhân là như thế đấy. Chứ sao, mình đâu phải là duy nhất trên đời? Nếu cậu muốn, thì cậu cứ ở lại đừng tuyên truyền mình làm gì; từ bé mình đã học xong môn chính trị rồi. Chà, hai đứa mình ở lại, được, nhưng rồi làm nên tích sự gì? Sẽ giữ vững mặt trận chăng? Không thể như thế được! Lopakhin ạ, ngay từ ngày đầu chiến tranh mình đã rước ngay cái của nợ xám xịt này rồi - Nekrasov vỗ bàn tay to bè lên áo kapote cuộn tròn, cặp mắt đờ đẫn của anh đột nhiên linh hoạt, ngời sáng long lanh và dữ tợn, - Mình có quyền nghỉ ngơi hay không?

- Cái đó còn tùy. - Lopakhin trả lời loanh quanh.

- Không, đừng quanh co, cậu cứ nói đi.

- Hiện nay thì không.

Lopakhin nói chắc nịch, rồi không chớp mắt nhìn thẳng vào mắt Nekrasov, Nekrasov hơi nhếch mép cười, và như muốn tìm sự thông cảm và sự ủng hộ, anh nháy mắt với Kopytovsky đang chăm chú theo dõi cuộc đối thoại.

- Ái chà, hiện nay thì không? Thế thì đến bao giờ hả? Sau lần bị thương thứ nhất, mình chưa kịp lại hồn, đã lập tức từ trạm quân y mặt trận trở về ngay đơn vị; sau lần bị thương thứ hai, mình đã qua ủy ban doanh trại ở hậu phương, đinh ninh rằng thế nào chuyến này họ cũng thả về phép một tuần. Nhưng có được thế đâu! Số đoạn trường không thoát được. Từ trạm tạm trú lại rơi tõm vào mặt trận. Sau lần thứ ba bị thương, mình về nằm ít lâu ở viện quân y quân đoàn, rồi lại trở về đơn vị. Thế là quanh năm mình cứ chơi trò đu quay không mất tiền ấy... Một người luống tuổi như mình phải nhởn nhơ như vậy cho tới bao giờ hả? Mà cậu xem mình còn trẻ trung gì cho cam.

- Có nghĩa là đi chiến đấu thì già, mà đi léng phéng thì vẫn còn xuân phải không?

- Cậu tưởng mình muốn kiếm một mụ đàn bà vì tuổi xuân đó hả? Đó là vì cần cái ăn, ngốc ạ! Cái cháo lúa mạch khốn kiếp nấu với đồ hộp ấy đã phá hoại hết ruột gan mình rồi! - Nekrasov hét to lên giọng càng bực bội hơn. - Sau ba lần bị thương sức khỏe của mình rệu rã hết rồi.

- Có nghĩa là đi chiến đấu thì không đủ sức khỏe, còn đi ở rể thì dù sức phải không? - Lopakhin lại hỏi, vẻ mặt vẫn nghiêm nghị như trước.

Kopytovsky cứ phì phì lên, như ngựa ngửi thấy mùi kiều mạch, lấy tay che miệng Còn Nekrasov nhìn chằm chằm vào mặt Lopakhin, nói:

- Ở bệnh viện mình có nghe nói đến một cái bệnh ghê tởm, gọi là ung thư dạ dày...

Lopakhin ranh mãnh nheo mắt.

- Hay cậu bị ung thư?

- Mình thì không bị rồi, mà Lopakhin ạ, cậu chính là cái bệnh ấy đấy! Chà, làm sao mà có thể nói chuyện, với cậu như với con người được? Lúc nào cậu cũng đủ trò khích bác, xỏ xiên, bông phèng lố bịch... Cậu chính là cái ung thư dạ dày có hai chân, chứ không phải con người!

- Đừng nói về mình làm gì, chả cần, thôi tốt nhất là hãy nói về cậu đi. Sức khỏe cậu rệu rã vì cái gì nào? Cậu kêu ca về nỗi gì hả cậu binh nhất dũng cảm?

- Đừng có ám nữa, xéo đi cho rảnh!

- Không, thật ra thì sức khỏe cậu thế nào?

- Cậu không phải là bác sĩ, mình nói gì với cậu bây giờ?

Nekrasov rõ ràng là đã dao động, giọng không còn kiên quyết nữa.

Lopakhin vấn lấy một điếu thật tươm tất rồi chuyển túi thuốc lá cho Nekrasov; và tình cờ nhìn sang cậu ta, anh lặng người, hoảng lên: Nekrasov xé ở tờ báo một mảnh bằng cả một phần tư chiều dài, dốc thoải mái thuốc lá ra và cuốn một điếu to tổ bố.

- Thôi! - Lopakhin hốt hoảng kêu lên, chộp lấy túi thuốc - Không xong rồi! Sao cậu lại cuộn điếu thuốc to quá thế, bằng cả ngón chân cái ấy.

- Nhưng thuốc của người khác thì mình lại không biết cuốn những điếu nhỏ, - Nekrasov bình thản đáp.

- Thế thì để mình cuốn cho cậu vậy, nghe không?

- Chớ, chớ, đừng chạm vào, kẻo rơi vãi hết, để tự mình cuốn lấy. - Nekrasov vội vàng hất tay sang một bên và bắt đầu cẩn thận liếm nước bọt vào rìa mép xơ của tờ giấy, lườm lườm liếc nhìn Lopakhin.

- Cậu quả là một kiện tướng về khoa cuốn thuốc lá của người khác - Lopakhin vừa đau khổ è è lắc đầu, vừa nhìn và nhấc nhấc trong tay cái túi thuốc đã hóa ra lép kẹp.

- Thuốc mình thì mình cuốn có nhỏ hơn chút ít, - Nekrasov nói, vẫn với cái giọng thản nhiên điềm đạm và chẩu môi xin lửa.

Họ châm thuốc cùng một que diêm, cả hai đều im lặng, chốc chốc lại đưa mắt nhìn nhau, vẻ ác cảm hiện rõ ra mặt.

Khi bắt đầu cuộc đối đáp thì Streltsov còn chăm chú theo dõi vẻ mặt biến đổi của Lopakhin và Nekrasov, nhưng chẳng mấy chốc anh ta chán cái trò ấy. Anh ngả lưng, đặt cái áo bạt cuộn trên gối đầu, và cảm thấy cái mệt mỏi bệnh hoạn quen thuộc trong khắp cả cơ thể và cơn buồn nôn lờm lợm ở cuống họng. Anh biết rằng những cuộc nói chuyện của con nhà lính vào lúc vô công rồi nghề bất đắc dĩ này sẽ dai dẳng, và anh muốn chợp mắt một lúc, nhưng không sao ngủ được. Trong tai anh cứ vang lên tiếng leng keng liên hồi không ngớt, hai thái dương như muốn vỡ ra. Không khí lặng ngắt, chết chóc, âm thầm bao phủ cả xung quanh làm cho mọi thứ bốn bề đều có vẻ hư hư thực thực gần như là kì ảo.

Streltsov vẫn không sao quen được với tình trạng mới của mình, vẫn không thể quen được với việc đột nhiên hóa ra điếc đặc. Anh nhìn những đám lá dày, được trận mưa đêm qua rửa sạch bóng nhoáng, đang rung rinh trên đầu mình, nhìn những con ong đất và ong rừng bay từng đàn, lặng lẽ, trên bụi tầm xuân, và có lẽ vì tất cả những thứ ấy diễn ra trước mắt mà lại không kèm theo cái âm vang sinh động của các loại âm thanh, nên anh hơi váng đầu; rồi anh nhắm mắt và bắt đầu theo thói quen hồi tưởng về quá khứ về cuộc sống thanh bình bỗng nhiên bị gián đoạn vào ngày hai mươi hai tháng sáu năm ngoái... Nhưng vừa nhớ tới hai con thì nỗi lo lắng cho số phận chúng, cứ day dứt lòng anh trong thời gian gần đây, lại làm cho tim anh quặn đau; và đột nhiên, ngoài ý muốn của mình, anh rên dài một tiếng và hốt hoảng mở mắt ra.

Lopakhin vẫn ngồi nguyên như cũ, lưng hơi gù xuống, hai bàn tay to bè, như đúc bằng gang đặt trên hai góc nhọn của đầu gối, nhưng gương mặt không còn cái vẻ cáu tiết và căng thẳng cố nén như vừa rồi nữa. Cặp mắt long lanh táo tợn của anh láu lỉnh và giễu cợt nheo nheo, một nét cười còn ẩn ở hai bên mép đôi môi mỏng dính.

Streltsov vốn quen với nét mặt ấy của Lopakhin anh bất giác mỉm cười, thầm nghĩ: “Chắc là cậu Nekrasov rù rờ này lại bị hắn xỏ một vố rồi”.

Chỉ một lát sau Streltsov thiếp đi trong một giấc ngủ nặng nề, rầu rĩ, nhưng trong giấc ngủ, cái đầu ngửa ra vẫn cứ giật giật đột ngột, và hai bàn tay đan trên ngực vẫn khẽ run run như đang cơn sốt.

Nekrasov nhìn anh rất lâu, lặng lẽ nuốt khói thuốc lá, cục hầu lên xuống một cách khó khăn; rồi anh vứt xuống chân cái đầu mẩu thuốc đã cháy đến ngón tay, nói: - Hắn thì còn đánh đấm gì được nữa? Tội vạ đắng cay, chứ không phải là chiến sĩ nữa! Dập thương đã làm cho hắn cứ rung lên như thế kia, hắn không giữ nổi khẩu tiểu liên trong tay, thế mà cậu dụ dỗ hắn ở lại tiền tuyến. Máu bốc đồng của cậu khá nhiều đấy, nhưng trí tuệ thì lại ít ỏi quá...

- Cậu đừng nói về người khác, tốt nhất hãy kể về căn bệnh bí mật của cậu, - Lopakhin cười mỉa mai và nhìn vào khuôn mặt rám nắng với hai gò má đã tróc da của Nekrasov vẻ chờ đợi.

- Ở đây chẳng có gì đáng cười cả, - Nekrasov bực mình nói, - chuyện này mà cười thì tệ quá. Nếu cậu muốn biết, thì đây, mình mắc bệnh chiến hào đấy.

- Lần đầu mình mới được nghe! Cái của ấy nó như thế nào? - Lopakhin thành thật ngạc nhiên hỏi. - Đau cái gì ở... chỗ ấy phải không?

Nekrasov bực bội nhăn mặt.

- Không phải, cái đó hoàn toàn không phải như cái đầu óc ngu xuẩn của cậu nghĩ đâu. Bệnh của mình không phải là bệnh thể xác, mà là bệnh trí não.

- Bệnh t...r...í n...ã...o? - Lopakhin thất vọng dài giọng ra - Vớ vẩn! Cậu không thể mắc loại bệnh ấy được, bệnh ấy nó dựa vào đâu chứ, bệnh ấy nó dựa vào đâu chứ, không có, hoàn toàn không có cơ sở... cho bệnh ấy!

- Cái bệnh ấy nó như thế nào? Nói đi, sao lại chần chừ! - Kopytovsky sốt ruột vì tò mò, hỏi.

Nekrasov bỏ ngoài tai lời nhận xét cay độc của Lopakhin, cầm một cành gãy vẽ lăng nhăng trên cát, trên ống đôi ủng bằng vải giả da đã cũ rồi miễn cưỡng nói:

- Đấy, bệnh ấy nó phát ra như thế này này... Hồi đang mùa chúng mình bắt đầu nhận thấy trong tình tình mình có cái gì thay đổi. Mình bắt đầu không thích chuyện trò với anh em nữa: rửa mặt, cạo râu, và mọi thứ vệ sinh cá nhân khác cũng vậy. Về vũ khí, thì nói thật là mình vẫn giữ gìn nghiêm túc, còn về bản thân thì cứ bỏ liều. Không phải chỉ là việc khâu miếng lót cổ, hay làm gì đó để cho mình tươm tất một chút, mà thậm chí mình chây lười tới mức có đến hai tháng không thay đồ lót, không tắm rửa cho sạch sẽ lấy một lần. Mình nghĩ sạch hay bẩn thì cũng sắp ra ma rồi. Tóm lại mình đâm ra sống cứ như trong mộng, đi đứng như một con người đã hỏng kiểu. Trung úy Zhmykhov đem tiểu đoàn cải tạo ra đe mình, và cũng không phạt mình; còn mình chỉ có một suy nghĩ: không ai đưa mình đi đâu xa hơn tiền tuyến nữa; cũng không còn cấp nào dưới binh nhỉ để hạ bệ nữa! Thế là mình hóa thành man rợ, mình tránh bạn bè, mình cũng không hiểu mình nữa; mình chẳng biết thương ai: đồng chí, bạn bè, ngay cả bản thân. Hồi sang xuân, lúc tiến hành phiên chế lại, chúng ta vận động dọc mặt trận và nghỉ đêm ở Semyonovka. Lopakhin còn nhớ không? Đấy, chính lúc ấy lần đầu tiên, cái trò đó đã xẩy ra với mình... Nửa đại đội bị lèn vào một ngôi nhà gỗ, nằm ngủ như cá hộp, ngủ ngồi, ngủ đứng la liệt đủ kiểu. Trong nhà ngột ngạt, oi bức, nồng nặc hơi người - mệt lả đi! Mình thức giấc, buồn đi tiểu, đứng dậy, nhưng cứ nghĩ là đang ở dưới hầm, và muốn đi ra ngoài thì phải leo lên các bậc thang. Mình còn nhớ, nhớ đúng như in, là mình đã leo lên bếp lò... Mà trên bếp lò thì có một bà cụ già khú đế đang ngủ. Bà cụ ấy tuổi cũng đã đến chín mươi hay một trăm, già đến nỗi rêu mọc đầy người...

Chẳng hiểu thế nào, đột nhiên Kopytovsky nấc lên một cách kỳ quặc, mặt đỏ bừng rồi tái xanh, thở hổn hển, hai bàn tay che lấy mặt. Một con mắt ràn rụa nước mắt của anh ta nhìn Nekrasov qua kẽ các ngón tay, im lặng, cả người rung lên vì cố nín cười.

Nekrasov tắc giọng nửa chừng, cắn môi, Lopakhin mấp máy đôi môi dữ tợn; không cho Nekrasov thấy, anh giơ cho Kopytovsky nắm đấm gân guốc với các khớp xương trắng bệch cả ra, nói:

- Kể nốt đi, Nekrasov, đừng ngại, kể đi, ở đây, trừ thằng ngu xuẩn này ra thì ai cũng là người hiểu biết cả đấy.

Cậu Kopytovsky khỏe cười quay đi chỗ khác, phát ra những âm thanh gừ gừ, khò khè, rít lên, ráng hết sức mình để nén một trận cười điên dại, rồi giả vờ ho Nekrasov chờ cho Kopytovsky ho xong, anh vẫn giữ nguyên và nghiêm nghị trên khuôn mặt sa sầm, kể tiếp:

- Bà cụ này đã ngốc nghếch lên mặt, tất nhiên điều đó thì cũng dễ hiểu thôi... Mình đứng trên thành bếp lò, còn bà cụ đáng kính ấy, cổ lỗ sĩ, da mồi tróc vẩy ấy, đang trong cơn ngái ngủ hoảng hốt, tất nhiên là đã xúc động mạnh và nói giọng thảm hại: “Lạy Chúa tôi, mày định giở trò gì đấy, hả thằng khốn kiếp”. Rồi tự bà ta cứ lấy ủng đập vào mặt mình. Vì tuổi già nên mụ đầm rô này nằm trên lò sưởi ấm vẫn để nguyên ủng và mặc nguyên áo choàng, vừa tức vừa buồn cười, nói có trời chứng giám! Chà, đến khi bà cụ nện cho mình vào mũi vài ba lượt, mình mới tỉnh lại và vội vàng nói với bà cụ: “Bà cụ ơi đứng ầm ĩ lên, lạy Chúa, bà đừng đạp choi choi nữa, nhỡ ra tuổi già lạo làm cho nó long khớp hết bây giờ! Đây chính là vì tôi ngủ mê, vô tình cứ ngỡ đang trèo lên miệng hầm, vì vậy mới ngã vào bà đấy. Xin lỗi, là tôi đã quấy nhiễu bà. - mình nói, - còn về cái tiết trinh của bà thì bà không lo, bà chết dịch ạ!” Thế rồi mình lại xuống thang, còn ngái ngủ nên lảo đảo như say rượu, hai tai cứ như lửa đốt, “Mẹ ơi, không hiểu sao mình lại thế này? Trong anh em có cậu nào nghe được câu chuyện giữa mình với bà cụ thì sẽ ra sao nhỉ?”. Cái mụ già ngớ ngẩn này đến làm họ chôn sống mình với những lời chế nhạo của họ mất!”. Mình chưa kịp dứt dòng suy nghĩ thì đã có ai đó túm lấy chân mình. Một thiếu tá thông tin ngủ ngay bên cạnh bếp lò, - đồng chí ấy thức giấc, bật đèn pin nghiêm khắc hỏi: “Cậu làm gì thế? Có chuyện gì thế?” Mình bèn báo cáo rất đúng quy cách là mình mơ mơ màng màng tưởng đang nằm dưới hầm và vô tình làm cho bà cụ hoảng lên. Và đồng chí ấy bảo: “Đồng chí chiến sĩ ạ, thế là đồng chí bị bệnh chiến hào rồi. Hồi ở mặt trận phía Tây, tôi cũng đã bị chuyện như thế. Cửa ở bên phải ấy, bước ra đi, coi chừng kẻo lại leo lên mái nhà tiểu tiện mà ngã xuống gãy cổ đấy”.

Cũng may mà anh em chẳng cậu nào nghe được câu chuyện trao đổi của mình với thiếu tá, tất cả đều mệt rã rời ngủ như chết, nên mọi chuyện đều trót lọt êm thấm. Nhưng từ đó, rất hiếm có đêm nào mà mình lại không tưởng là đang nằm dưới hầm, trong lô cốt, hay trong một công sự nào đó. Và tai họa là thế này: “có báo động chiến đấu là mình biết ngay lập tức là phải làm gì; nhưng còn hễ thức giấc để đi tiểu tiện hay đại tiện là bao giờ mình cũng giở những trò kỳ quặc...

Tuần trước, hôm ngủ đêm ở Stukachevo, mình lại bầy ra chuyện rúc vào trong lò. Đấy, cậu thử nghĩ xem: chui vào lò! Ngay một thằng điên chính cống có lẽ cũng không nghĩ ra được một tiết mục như thế... Suýt nữa thì mình chết ngạt trong đó. Rúc đầu vào đâu cũng không thấy lối ra, thế là tắc tị!... Mình không nghĩ tới chuyện tháo lui mà cứ tựa đầu vào gạch nằm đó. Xung quanh nóng hầm hập... Mình nghĩ: “Chao ôi, thế là toi mạng rồi, chắc là đạn pháo bắn sập hầm”. Đã có một lần mình bị lấp như thế trong lô cốt hồi tháng một năm ngoái. Giá hồi ấy anh em không nhanh chóng bới ra được, thì giờ đây bồ công anh đã mọc trên xương mình rồi... Và thế là mình lấy móng tay cào gạch trong lò, vứt củi lung tung, lục đục một hồi, rồi gào lên như điên: “Các đồng chí ơi, anh em thân mến ơi! Có cậu nào còn sống không? Chúng mình phải tự lực bới ra thôi!”. Chẳng có ai đáp lại. Mình chỉ nghe có tiếng trái tim đập kinh hoàng ở tận ngay cuống họng. Mình đưa tay mò ở thắt lưng không thấy xẻng. Mình nghĩ bụng: “Thế là mọi anh em khác hy sinh hết rồi, chỉ còn có một mình mình phải đào bới bằng tay không”. Chao ôi, thú thật, lúc ấy mình òa lên khóc... Mình thầm nghĩ: “Thế là lần thứ hai mình phải chịu một cái chết vô tích sự thế này, cái chiến tranh chết tử chết tiệt!”.

Chợt thấy có ai đó túm chân mình lôi. Hóa ra là chuẩn úy. Đồng chí ấy lôi mình xềnh xệch, còn mình thì trong bóng tối, tất nhiên không đoán ra được là ai. Mình tỉnh lại, mừng quá chừng! Mình ôm chầm lấy ông ta, cám ơn: “Cám ơn, trời, cám ơn đồng chí lắm lắm, đồng chí đã cứu tôi thoát chết. Chúng ta mau mau cứu các anh em khác ra, nếu không thì hỏng mất, chết ngạt cả mất”. Chuẩn úy đang ngái ngủ, chẳng hiểu đầu cua tai nheo gì cả lắc lắc vai mình, thì thầm khẽ hỏi: “Các cậu có bao nhiêu đứa chui vào cái lò ấy và làm trò quỷ quái gì trong đó?” Và sau đó, khi tưởng là đoán ra sự việc, ông ta lôi mình ra phòng ngoài, văng tục chửi cho một trận đến nơi đến chốn rồi nói: “Mình đã trải qua ba cuộc chiến tranh, đã thấy đủ mọi điều, nhưng cái loại mộng du không leo lên mái nhà mà lại chui vào bếp lò thì đây là lần đầu mới thấy. - Ông ấy nói, - chính cậu đã thấy, khi trời còn sáng, bà chủ đã lôi tất cả mọi thứ ăn được ra khỏi lò và chất củi vào đó để sáng đun, vậy thì ma quỷ nào xui cậu rúc vào đó?”.

Mình đã tỉnh táo lại rồi và bắt đầu giải thích cho ông ấy về cái bệnh chiến hào của mình, nhưng ông ta không thèm nghe, cứ gãi gãi cái đầu, ngáp dài và chậm rãi nói giọng Ukraine ngọt xới: “Thằng ba trợn, nói dối! Mai cậu sẽ được hai ngày phạt về tội mò vào ăn sương trong bếp lò, xúc phạm tới nhân dân, và còn thêm hai ngày phạt nữa về tội không mò vào đúng chỗ đáng mò. Sữa nóng và xúp bắp cải còn thừa sau bữa tối, hôm qua bà chủ đã mang cất vào nhà kho. Năng lực quan sát nhà binh của cậu không đáng một xu nhỏ”...

Kopytovsky phá ra cười hô hố rồi quên khuấy đi, lại vỗ đánh đét vào chỗ bắp đùi hở hang:

- Chuẩn úy quyết định thật chí lý! ông ta không phải gã chuẩn úy mà đúng là Tòa án Tối cao!

Nekrasov lườm anh ta một cái tỏ ý phản đối, và vẫn tiếp tục kể, giọng đều đều bình thản, cứ như là kể chuyện ai khác:

- Và mình đã dùng đủ mọi phương kế để ban đêm khỏi phải thức dậy, - nhưng đều vô hiệu! Nhiều ngày mình không uống nước, không ăn thức ăn nóng, vô ích! Cứ gần sáng là chồm dậy, kiểu như là theo khẩu lệnh hô “nghiêm” - và bắt đầu dò dẫm đi. Ngay đêm vừa rồi đấy... Mình thức giấc trước lúc rạng đông, trời mưa, chân ướt mèm. Trong cơn mơ màng và đang cơn bệnh chiến hào tai hại này mình nghĩ bụng: “Nước chảy vào hầm rồi. Đáng lẽ từ hôm qua đã phải đào rãnh thoát nước”. Mình đứng dậy đưa tay sờ soạng chạm phải một gốc cây. Cũng không ngờ là mình với cậu Mayboroda lại cùng ngủ dưới gốc cây dương... Mình sờ vào cây và tưởng rằng đó là thành chiến hào, và đi tìm bậc tam cấp để leo lên. Vô tình trong lúc đi vòng quanh cây dương, mình lại giẫm vào đầu Mayboroda. Ái chà thế là hắn làm um lên, khiếp thật! Hắn nhảy chồm lên, hất phăng cái áo bạt nhổ toẹt, và chửi cho lút mày lút mặt. Hắn nói: “Mày là thằng loạn thần kinh tồi tệ. Nếu rốt cục, mày đã phát rồ, đang đêm muốn leo lên cây như con khỉ hạng bét nhất, thì ít ra mày cũng đừng dẫm lên những người sống, đừng bước lên đầu người ta chứ; nếu không thì tao sẽ cầm súng dùng lưỡi lê đóng mày vào cây đấy. Thế là mày sẽ chết khô trên cành, giống như một quả táo sâu vậy!”

Mà cái thằng ngu ngốc đần độn ấy có hiểu đâu được rằng mình dẫm lên hắn không phải trong lúc tỉnh táo, mà là do cái bệnh chiến hào chết tiệt ấy! Hắn cứ chửi rủa cho đến khi khản đặc đi vì giận dữ. Còn mình thì lặng thinh, không nói không rằng gì với hắn, vì mình có lỗi, bản thân biết rõ điều ấy. Nhưng hắn thu dọn hết đồ lề, cuộn vào áo bạt, và trước khi đi vào rừng tìm một chỗ mát mẻ, hắn còn chào mình như sau: “Thế đấy, số phận chó má như thế đấy, những thằng tử tế thì lại chết hết, còn mày, Nekrasov lại vẫn cứ sống mãi.” Đến thế thì tất nhiên là không nhịn được nữa; mình bảo hắn: “Cút đi cho rảnh mắt, đừng có thối thây lên ở đây nữa! Chỉ tiếc là tao mới xéo có một chân lên cái đầu ngốc nghếch của mày, đáng lẽ tao phải nện cả hai chân lên đó, và lấy đà cẩn thận nữa...” Thế là hắn vung hai nắm đấm lên xông tới mình. Mà hắn là một thằng khỏe, vạm vỡ như con bò mộng. Mình chặn lấy khẩu tiểu liên, nhanh nhẹn lùi về sau hai tuyến và quát lên từ xa: “Đừng tới gần, nếu không tao sẽ xóa tên mày trong danh sách loài người đấy! Tao sẽ sang cho mấy cái tên “Mayboroda-đất”. Suýt nữa thì hai đứa xông vào giáp lá cà...

- Đêm qua mình có nghe hai cậu tán tỉnh nhau, - Lopakhin nói, - nhưng mà cậu nói tất cả những chuyện ấy ra để làm gì cơ chứ, mình không hiểu nổi.

- Chỉ để nói lên cái điều ấy thôi, là mình cần nghỉ ngơi.

- Thế còn anh em khác thì sao?

- Về anh em khác thì mình không biết. Cũng có thể mình không phải là sắt thép như họ, - Nekrasov chán nản nói.

Hắn ngồi doạng rộng hai chân dận trong đôi ủng trăng trắng đã bị cỏ dại thảo nguyên bào mòn, tay cầm que tiếp tục vẽ lên cát những hình lằng nhằng vô nghĩa, đầu vẫn cúi gục không ngẩng lên.

Đâu đó về bên trái trên nền trời không gợn một bóng mây, xanh biếc, từ dưới đất nhìn lên nom cứ như đặc quánh chắc nịch, đang diễn ra một cuộc không chiến ngắn ngủi. Không một ai ngồi trong khoảnh rừng thưa này nhìn thấy được máy bay, chỉ nghe trên cao những loạt súng máy ngắn, dài đan nhau, âm vang rất đặc biệt, xen lẫn những tiếng đại bác trầm trầm, rất nhặt.

Giữa những tiếng động cơ đủ loại gầm rú xen lẫn nhau, trong vài giây bỗng nghe rõ tiếng của một chiếc khu trục: ban đầu nghe chối tai và thanh mảnh rồi dần dần dường như nở to ra, chuyển thành tiếng gầm phẫn nộ trầm và thấp, rồi đội nhiên câm bặt. Chỉ nghe những tiếng súng bắn ùng ục xa xa, không đều, và tiếng réo rất căng; rung lên cứ như là ở phía xa ấy người ta đang xé vụn một tấm vải.

Trên trời bên trái bỗng hiện ra một vệt khói đen kéo dài, chênh chếch và đầu vệt khói là bóng dáng một chiếc máy bay lấp loáng đùng đục trong nắng đang vun vút lao thẳng xuống đất. Một lát sau bên kia bờ sông Don vẳng lại một tiếng rụp răng rắc, ngắn ngủi, khô khốc...

Kopytovsky thốt nhiên tái mặt đi, thì thầm nói:

- Một chiếc xong rồi... Mẹ ơi là mẹ, cầu mong sao cho đó không phải là của ta! Nhìn thấy máy bay ta mà rơi ngay trước mắt mình như thế thì mình thấy tức ở dưới ức và trong mồm cứ nghe mằn mặn...

Anh ta lặng im một lúc; rồi khi cái cảm xúc mãnh liệt ban đầu đã có phần bớt gay gắt, anh nghi ngờ liếc nhìn Nekrasov và hỏi, giọng khác đi, có vẻ thực tế và lo lắng:

- Nghe đây, cậu này, thế cái bệnh chiến hào của cậu có... lây không đấy? Nếu lây mà cứ yên trí ngồi gần cậu thế này, rồi có thể lại đêm đêm mò tới những chỗ không nên tới đấy nhỉ?

Nekrasov cau mày nói, khinh bỉ và cáu kỉnh:

- Đồ ngu!

- Hay đấy, nhưng tại sao lại bảo là mình ngu cơ chứ? - Kopytovsky hết sức ngạc nhiên hỏi.

- Tại vì với một sức khỏe như của cậu thì đến bệnh loét Siberia cũng chẳng làm gì nổi, nữa là cái thứ bệnh tinh thần.

Kopytovsky, rõ ràng là nở gan nở ruột, hiên ngang ưỡn bộ ngực đồ sộ ra và kiêu hãnh nói:

- Cậu nói đúng đấy, sức vóc của mình chơi được.

- Đấy cậu trẻ và khỏe như thế, có thể cứ chiến đấu không cần nghỉ ngơi, còn mình thì không thể như thế được, - Nekrasov buồn rầu nói. - Mình không còn ở lứa tuổi của các cậu nữa, mình muốn về qua nhà một tí... Mình đã có bốn con, đã một năm rồi không thấy mặt, nên đã quên không còn nhớ chúng nó như thế nào nữa... Quên cả mặt mũi chúng rồi... Hai con mắt thì còn mang máng hình dung được, ngoài ra thì chịu, cứ như nhìn qua sương mù... Có đêm không đánh nhau, mình xót xa quá, muốn nhớ lại chúng cho rõ, - nhưng chịu không làm sao được! Thậm chí toát cả mồ hôi mà vẫn không tài nào tưởng tượng cho đúng, thật là tắc tị! Nhất là con Mashutka, con bé lớn ấy, mình cũng không nhớ rõ, mà cháu đã sang tuổi mười lăm rồi... Cháu rất sáng dạ, học sinh ưu tú nhất ở trường đấy...

Nekrasov nói, giọng mỗi lúc một trầm xuống và về sau càng líu nhíu khó nghe. Những tiếng cuối cùng anh nói hơi run run và giọng khàn khàn, - rồi anh im bặt, bẻ gẫy cái que nhỏ từ nãy đến giờ vẫn ve vẩy trong tay; rồi đột nhiên anh ngẩng đôi mắt long lanh ươn ướt nhìn Lopakhin qua nước mắt - những giọt nước mắt đàn ông hiếm hoi, - mỉm cười ngượng nghịu.

- Đó là mình chưa nói đến vợ... Về chuyện này thì dễ gì tìm ngay được lời thích hợp để nói... Thực ra thì mình cũng thú nhận là lâu lắm mình đã quên mất cả cái mùi hôi nách của mụ ta rồi...

Tái mặt, suýt nữa thì khong tự chủ được mình, Lopakhin đưa cặp mắt phẫn nộ đục ngầu nhìn Nekrasov, lặng lẽ lắng nghe; rồi bất ngờ hỏi giọng khò khè, tức nghẹn:

- Cậu quê ở đâu hả, Nekrasov? Người Kursk à?

Cũng khe khẽ như thế và húng hắng ho, Nekrasov trả lời:

- Mình vốn là người Kursk ở gần Lebedyan.

Lopakhin bóp chặt những ngón tay đan chéo vào nhau, và vẫn cứ như trước, hai con mắt không rời khuôn mặt đờ đẫn của Nekrasov, anh cất giọng trầm trầm.

- Đồ hèn mạt, cậu kể chuyện con cái nghe thê thảm nhỉ! Chao ôi là thê thảm! Thật quả là một người cha và một người chồng thương con thương vợ. Quân Đức đã tới chiếm lấy nhà, nhạo báng gia đình, còn ông ta như cậu thấy đấy, lại nghĩ tới chuyện đi kiếm một mụ đàn bà để hú hí, muốn về hậu phương đi hóng mát: thật khéo chọn thời gian thích hợp Thôi được, cậu cứ nghỉ ngơi, cứ nốc cho đẫy diều, cứ đi mà đú đởn với vợ người khác, mặc vợ cậu làm đất cho bọn Đức cày. Còn bọn con thì mặc cho chúng chết đói như lũ chó hoang... Thật là phải đạo! Thế mà cậu còn nói rằng lũ con của cậu, cậu không nhớ mặt mũi ra sao nữa! Quên thì cũng có gì là khó hiểu, nếu như cậu chỉ bo bo lo cho cái thần xác của mình. Này, đừng có quay mõm đi, nghe đây! Cậu bảo là muốn về qua nhà, nhưng cậu thử nghĩ xem về như thế nào mới được chứ? Đàng hoàng bước đi, lương tâm thanh thản như một chiến sĩ, hay là theo cái kiểu bò sát đất tìm đến xin làm tù binh của bọn Đức? Thế rồi bò về tới ngưỡng cửa nhà mình ve vẩy đuôi cho gia đình vui mừng: đây, người anh hùng nhà ta đánh đấm đã mệt nhoài rồi, bây giờ tôi tính chuyện về ngồi như chó tiền rưỡi trước mặt bọn Fritz, xin cúc cung tận tụy phục vụ chúng nó thế đấy, phải không? Nekrasov ạ, mình ngờ rằng cậu là người Nga kia đấy, không ngờ cậu chỉ là cục phân của một dân tộc vô danh nào đó. Cút đi khỏi chỗ này, đồ cóc nhái nhầy nhụa, đừng để cho mình ngứa mắt mà phạm tội đấy!

Lopakhin càng nói càng phẫn nộ; cuối cùng anh im lặng, thở hổn hển phì phò rất mạnh, cứ như là có cả một bễ lò rèn trong ngực.

- Thôi cậu ra chỗ khác, Nekrasov ạ, kẻo hắn lại bất thình lình nện cho cậu một trận, - Kopytovsky khuyên; quả thực anh ta cũng phát hoảng lên trước thái độ cố nén cơn giận dữ chưa từng thấy của Lopakhin.

Nekrasov vẫn không động đậy. Ban đầu anh ngồi nghe, mặt dần dần đỏ lên và cứ chằm chằm nhìn vào đôi mắt xanh lè của Lopakhin đang lóe lên một ánh thép đùng đục; rồi anh ngoảnh nhìn ra hướng khác, và bỗng nhiên một màu tái xám lan trùm lên má, lên cằm; thậm chí trên hai gò má đã bợt ra vì dãi nắng cũng hiện lên một màu xanh bệch như da xác chết.

Anh lặng lẽ, cúi đầu, mười ngón tay run rẩy cứ sờ sờ nắn nắn cái dây da nhem nhuốc dầu mỡ của khẩu tiểu liên. Sự im lặng kéo dài hóa ra nặng nề tới mức Lopakhin là người đầu tiên không chịu nổi, anh vẫn thở dồn dập khò khè, quay sang Kopytovsky nói:

- Nào, còn Sasha, thế nào? ở lại chứ?

Kopytovsky xé chéo tờ giấy đánh roạt một cái để cuốn thuốc lá, giận dữ nhướng đôi lông mày màu hạt dẻ:

- Lại một câu hỏi dớ dẩn, nghe lạ tai thật? Còn sao nữa, mình với cậu đem chia đôi khẩu súng ra à? Cậu ở lại thì mình ở lại. Chúng mình như cá với nước. Chúng mình sẽ cùng chọi ra trò cho đến thắng lợi hoàn toàn. Mà mình cũng không thể bỏ cậu được; không có mình thì cậu sẽ buồn mà chết mất: Lấy ai để cậu chửi rủa. Tính mình vốn tốt nhịn, chứ thằng khác thì nó không chịu ngậm miệng đâu, - lại chạm trán nảy lửa thôi.

Mắt Lopakhin trở nên ấm áp hơn, và có một cái gì đó khác lạ thoáng hiện lên trong cái nhìn, khi anh liếc sang pháo thủ số hai của mình.

- Như thế mới đúng - anh tán thành nói. - Đó là tình đồng chí. Thế này nhé, Sashenka thân mến ạ, cậu ở lại đây với Streltsov, còn mình đi tìm chuẩn úy. Phải báo cáo với thủ trưởng là chúng ta ở lại, một việc như thế này không nên làm lén lút.

Lát sau, Nekrasov đã đuổi kịp anh, gọi to:

- Nào, cậu còn muốn gì nữa, hả cái thằng bám váy đàn bà? - không thèm ngoảnh lại, - Lopakhin thô bạo hỏi.

Đuổi kịp Lopakhin rồi. Nekrasov nói rời rạc:

- Mình đã quyết định... là chính mình... mình quyết định sẽ ở lại với các cậu, thế đấy. Mình đã nghĩ lại rồi! Mệt mỏi và bực tức thế này thì làm gì mà không nghĩ vớ vẩn, đầu óc mụ đi thì cứ nói bậy... Nhưng Lopakhin ạ, không phải lỗi lầm nào cũng ghép tội cả đâu cậu ạ... Chúng mình đã cùng nhau trải qua bao nhiêu dặm đường, mình có phải là người xa lạ với cậu đâu, sự thật là thế... Có gì đáng giận đâu. Petya, cậu nghe rõ chứ? Thôi cậu hãy thết mình đi, nào cùng hút chung điếu thuốc làm lành chứ?

Với anh em mình, Lopakhin vốn không hay để bụng để dạ... anh rảo bước nhanh hơn, vừa đi vừa móc túi thuốc, giọng đã hơi dịu xuống, lầu bầu:

- Với một thằng ngốc như cậu thì nên thết một báng súng mới phải! Thở ra toàn chuyện quỷ quái, để mình phải khuyên bảo, dỗ dành mãi, còn mấy sợi thần kinh cuối cùng cũng căng đứt nốt... Mà này, đừng quên rằng thuốc lá người khác thì cuộn điếu nho nhỏ thôi nhé.

- Xin thề là mình không cuốn được những điếu nhỏ đâu, - Nekrasov đã trở lại vui vẻ, kêu lên.

Lopakhin đứng lại, cuốn một điếu thuốc bé tẹo, lặng lẽ nhét vào tay Nekrasov. Cậu này nhẹ nhàng đưa mấy ngón tay thẳng đuột đen đủi cầm lấy dè bỉu ngắm ngược ngắm xuôi, rồi thở dài, và cũng lặng lẽ châm hút.