Đến lúc mặt trời sắp lặn, bọn Đức đã kiệt sức vì những cố gắng vô hiệu hòng chiếm điểm vượt sông; chúng ngừng tấn công, cố thủ trên những cao điểm và không có hoạt động gì tích cực, chúng bắt đầu dùng hỏa lực pháo binh và súng cối bắn phá có hệ thống điểm vượt sông và những con đường vắng ngắt ngoài bãi sông.
Chiều tối, binh đoàn phòng ngự nhận được lệnh của ban chỉ huy rút lui sang tả ngạn sống Đông. Chờ cho trời tối, các đơn vị lặng lẽ rời vị trí, vòng tránh những đống hoang tàn của thôn xóm bị thiêu cháy, không theo đường cái mà băng rừng rút ra sông Don.
Chuẩn úy Poprishchenko chỉ huy những bộ phận còn lại của đại đội. Trung úy Goloshchekov bị thương nặng được anh em thay phiên nhau cáng trên một cái áo mưa vải bạt. Lopakhin đi sau cùng u sầu dữ tợn như một con quỷ, và gần bên cạnh anh Kopytovsky còng lưng dưới sức nặng túi đạn và khẩu súng của chiến sĩ chống tăng Borzykh đã hy sinh.
Mọi người đi qua chỗ vừa mới sáng nay còn là khu vườn lấp loáng lá cây xanh tốt, rộn ràng tiếng chim hót ngân vang, giờ đây chỉ thấy những gốc cây đen sì bị cháy thành than và ngổn ngang hỗn độn nhưng cây cối bị bật rễ, gẫy nát, cành lá bị băm vụn xác xơ; giống như vừa trải qua một cơn bão lớn ghê gớm lạ lùng Lúc ấy Lopakhin đứng dừng lại bên một miệng giếng toang hoác chăm chú nhìn hình dáng ảm đạm đen ngòm trong bóng tối của chiếc xe tăng Đức bị cháy. Chiếc xe tăng đứng đó, lệch nghiêng một bên, nghiến nát dưới xích của nó mấy bụi mâm xôi và cái vành gỗ nát vụn của bánh xe guồng nước đã từng giúp cho cây cối được tưới sống, lớn lên và đâm hoa kết quả. Trong bầu không khí hầm hập, đang lơ lửng bất động một mùi hỗn hợp của sắt thép cháy, dầu máy cháy, thịt người bị thui, những cái mùi hôi thối của xác chết vẫn không đủ sức lấn át mùi hương non dịu dàng của lá cây héo quá sớm và quả cây chưa kịp chín. Ngay cả khi đã chết rồi, khu vườn, trong đêm cuối đời của nó, vẫn còn tỏa ra hơi thở mê người và ngọt ngào của sự sống.
Kéo lệt sệt đôi ủng trên bờ giậu mâm xôi bị xéo nát rối tung. Kopytovsky bước lại gần thở dài, nói khẽ:
- Chao ôi, đời chúng mình cũng như cái vỏ đồ hộp! Giá mà được hút thuốc...
- Thèm đạn cối hả? Không được hút, thèm cũng phải cố mà chịu, - Lopakhin trả lời khô khan và cũng khẽ như thế:
- Cố mà chịu, cố mà chịu, - Kopytovsky bực bội càu nhàu -Tất nhiên là người lính Nga lúc nào cũng phải chịu đựng; nhưng sức chịu đựng của nó có phải được làm bằng sắt thép đâu. Như mình hôm nay phải chịu đựng trăm thứ bà giằn, đến nỗi mọi đường khâu của cái túi chịu đựng của mình đã bục cả rồi...
Lopakhin không nói, vẫn cứ chăm chú nhìn cái hình thù khổng lồ đen ngòm của chiếc xe tăng. Kopytovsky sửa lại cái bị trên lưng, nói giọng cố nén lại:
- Chà, mình thèm thuốc quá chừng, - còn thèm ăn thì không phải nói nữa! Ấy mỗi thằng một tạng mà, có thằng thì sợ quá bĩnh ra hết, còn mình thì cứ càng sợ lại càng đói ghê gớm. Mà hôm nay thật là một ngày đáng sợ, chao ôi, thật là đáng sợ! Cái bọn Đức khốn kiếp này choảng chúng mình hôm nay cũng ghê đấy chứ hả? Mình đã tự đăng ký là liệt sĩ rồi đấy, cứ ngỡ là vĩnh viễn quên đi không còn biết thở nữa, thế mà không, chẳng việc gì cả!
Lopakhin không nghe Kopytovsky nói; im lặng chỉ vào chiếc xe tăng, anh bảo:
- Đấy, thành tích của Kochetygov đấy, thế mà bản thân cậu ấy không còn sống với chúng ta nữa, đã hy sinh anh dũng rồi... thật là một chàng trai đáng nên trai!
Khi không thật cần thiết thì không nói tới cái chết của các đồng chí, - đó là một giao ước ngầm trong đơn vị, - nhưng lần này thì Lopakhin dường như phá vỡ điều giao ước: và thường rất không thích thổ lộ tâm tình kiểu ấy. Anh bỗng cất giọng xúc động nhiệt tình thì thầm nói:
- Là một ngọn lửa, chứ không phải một chàng trai nữa! Một bí thư chi đoàn, chân chính! Những cậu như thế này tìm khắp trung đoàn cũng chẳng thấy. Mà mình nói gì nhỉ - khắp trung đoàn à! - Khắp cả tập đoàn quân ấy! Mà nó đốt xe tăng như thế nào? Chiếc xe tăng đã đè lên nó, đất lấp mất nửa người, ngực đã dập nát. Máu ộc ra như suối ở mồm, chính bản thân mình trông thấy, thế mà cậu ta còn nhổm lên trong công sự, - chết rồi còn nhổm dậy, lúc trút hơi thở cuối cùng! - và ném cái chai... Và đã đốt được! Bây giờ mà bà mẹ biết được tin thì thế nào? Cậu có hiểu không? bà cụ sẽ sống như thế nào sau khi được tin này?! Mình cũng bắn chiếc xe tăng khốn kiếp này. Bắn trượt! Đã bắn trượt cái của chết tiệt. Đáng lẽ phải diệt nó sớm hơn giữa lúc nó đang tiến, bắn vào sườn chứ không phải bắn chính diện... Mình là một thằng ngu xuẩn! Già mà gấp ba lần ngu xuẩn! Mình hấp tấp, thế là chết mất thằng bé. Hẳn chưa được biết cuộc đời, chỉ vừa mới đủ lông đủ cánh, thế mà trái tim hắn đã là trái tim đại bàng! Cậu xem, còn có thể làm nên được bao nhiêu chuyện, còn có thể anh hùng đến như thế nào? Còn mình... hễ mình cứ nhìn thấy những chàng trai lứa tuổi mười tám, mười chín bị giết ngay trước mắt mình, thì người anh em ạ, mình chỉ muốn khóc.. Khóc và giết không thương tiếc cái bọn Đức chó đẻ ấy đi! Không, người anh em ạ, mình mà chết thì đó là chuyện hoàn toàn khác: mình là một con chó dại nhiều tuổi, đã nếm đủ mùi đời; chứ còn khi những người như Kochetygov mà hy sinh thì tim mình không chịu nổi, cậu có hiểu không? Bọn Đức sẽ lấy gì trả món nợ này? Lấy gì trả, hả? Đấy, xác bọn Đức chó má nằm đấy, thối ra đấy, mà trái tim mình vẫn còn khao khát: mình muốn trả thù! Chúng nó lấy gì mà trả món nợ nước mắt của các bà mẹ? Dù cho mình có lội trong bể máu bẩn thỉu của bọn Đức đến tận đầu gối; tận cuống họng, đến lỗ mũi, thì mình cứ thấy là chúng vẫn chưa bắt đầu trả nợ! Chưa phải đã bắt đầu đâu, hiểu chưa?
Lời lẽ líu ríu, không ra đầu ra đũa như say rượu của Lopakhin đã làm cho Kopytovsky ngạc nhiên và xúc động vô cùng. Ban đầu anh ta nghe một cách hờ hững, và để bớt thèm thuốc, anh bỏ vào mồm một dúm thuốc lá núi nát vụn. Anh nhai nhai dúm thuốc lá cay xè, nhổ đi cái nước bọt cay xè hàm ếch và chân răng và lấy làm lạ sao lại có thể xẩy ra chuyện ấy với Lopakhin, một con người rất dè xẻn trong mọi biểu lộ tình cảm? Điều đó hoàn toàn không giống với Lopakhin, không, không giống chút nào cả! Cuối cùng Kopytovsky, nuốt lấy nuốt để cái nước bọt cay xè vì chất thuốc lá và cố tìm mọi cách nén nỗi xúc động ngoài ý muốn, cố nhiên cho rõ vẻ mặt của Lopakhin trong đêm tối, nhưng vô hiệu. Lopakhin đứng hơi quay lưng về phía anh, đầu cúi gục xuống, và trong âm điệu của tiếng nói có một cái gì đó khiến cho Kopytovsky vô cùng áy náy. Tất cả những điều suy nghĩ và hồi ức về Kochetygov đã hy sinh rõ ràng là không đúng chỗ đúng lúc, Kopytovsky tin chắc như vậy. Anh cố cưỡng lại cơn xúc động, nói giọng dứt khoát và gay gắt:
- Cậu than vãn đủ rồi đấy! Giờ đây cậu cứ như một mụ đàn bà sướt mướt... Phải, cậu ấy bị chúng nó giết, nhưng số anh em hy sinh hôm nay có phải ít đâu? Làm sao khóc cho hết được, và đó hoàn toàn không phải là việc của chúng mình, và giờ đây đâu phải là lúc nói chuyện ấy. Thôi bước lên đi, kẻo anh em đã đi xa rồi, chúng mình lạc mất đấy.
Lopakhin quay ngoắt lại, không nói gì nữa, bước lên phía trước. Họ lặng lẽ đi qua những đống đổ nát của trại bò sữa đang chìm trong bóng đêm tím ngắt. Bước chân bộ binh đều đều dẫm lên những gạch ngói vỡ kêu răng rắc; và mãi đến khi vào tới rừng, ngồi lại nghỉ một phút, Lopakhin mới phá vỡ cái im lặng kéo dài đã lâu:
- Thế Zvyagintsev cũng... bị giết rồi ư?
- Mình làm thế nào mà biết được?
- Cậu bảo là chính cậu thấy hắn ngã xuống mà.
- Đúng mình có thấy, nhưng bị thương hay chết thì mình không biết. Mình có bắt mạch hắn đâu.
- Cũng có thể đó không phải là hắn chứ? Có thể không phải là hắn ngã nhỉ? Trong cảnh nháo nhào ấy, cậu thấy không rõ đâu... - Lopakhin lại hỏi, giọng thoáng chút hy vọng rụt rè.
Và trong tiếng nói run run của Lopakhin có thấm đượm một âm hưởng xót xa rất lạ đối với Kopytovsky anh này bất giác dịu đi và nói với một giọng khác hẳn:
- Không, hắn. Zvyagintsev ngã đấy, mình thấy rõ ràng như vậy. Một quả đạn cối nổ sau lưng hắn, thế là hắn ngã gục xuống, còn chết hay không thì mình không biết.
- Cậu thì biết gì? Cậu thì còn biết cái gì? Cậu biết chẳng được cái quái gì cả! Mà làm sao cậu lại có thể biết, cậu làm gì có đầu óc để biết. - Lopakhin nói giọng tức giận, cáu kỉnh - Đứng dậy, đi. Ngồi ì ra cứ như là nghỉ mát, thế mà cũng lên mặt với mình…
Đấy lại là lời nói thường ngày của anh chàng Lopakhin trước đó; lời anh lại vang lên như cũ, thô bạo, khàn khàn vì khản tiếng... Kopytovsky bực mình nhưng anh lặng im: sống với gã Lopakhin trước kia vẫn đơn giản hơn..
Họ lại lặng lẽ đi trong bóng tối đen kịt, vấp phải những rễ sồi trồi lên trên mặt đất, vịn vào những cành xòe ra của các bụi cây nhỏ, chỉ theo tiếng động bước chân mà đoán được hướng đi của anh em phía trước. Đến một chỗ trũng ở gần ngã tư đường, một khẩu đội cối của địch đã nã súng vào họ. Trong mấy phút, họ phải nằm rạp xuống, áp sát người vào cái đất cát đã mát lạnh, rồi theo lệnh của chuẩn úy, chồm dậy, chạy băng qua đường cái. Địch chỉ bắn mò nên họ không bị tổn thất gì. Một lần nữa, gần tới chỗ đê bị bắn hỏng gần hết, nơi bọn Đức đã chỉnh tầm bắn từ lúc trời còn sáng, họ lại bị rơi vào bãi lửa và lần này phải nằm trong các bụi cây gần nửa tiếng đồng hồ.
Bóng tối đen kịt, lóe sáng lên những phát đạn nổ, luồng đạn đi vạch thành những đường chỉ khâu loang loáng. Chốc chốc, đằng xa, trên các cao điểm có quân Đức lại bừng lên ánh sáng trắng chói lòa của pháo sáng, ánh phản chiếu nằm trên các ngọn cây, bò ngoằn ngoèo kỳ dị theo các cành lá và như miễn cưỡng, từ từ tắt ngấm. Ban đêm trong rừng những tiếng nổ của đạn pháo nghe đặc biệt vang rền, và cứ mỗi lần Kopytovsky lại ngạc nhiên kêu lên:
- Chà kê… ê… êu ra kêu, giống như trong một cái thùng sắt!
Phía sau đê có người gọi họ; ánh sáng của một đèn pin che sau vạt áo kapote[3] loáng lên đùng đục rồi tắt, một giọng trầm, hồn hậu, dịu dàng của ai đó ồm ồm:
[3] Áo đi mưa.
- Kìa, đi đâu thế, các cậu bộ binh? Đi đâu thế? Như bầy cừu đi không quan sát gì cả, đằng kia có đặt mìn đấy. Đi sang bên trái đê, sang bên trái chừng trăm thước... Sao lại chưa đánh dấu? Đánh dấu quá rõ đi chứ lại, đấy, thấy chưa, cọc đóng đấy, lại bố trí cả người canh nữa. Đường ranh giới ở đâu hả? Đằng kia gần chỗ trũng ấy, đằng ấy sẽ có người đón và chỉ đường cho các cậu, đằng ấy có anh em công binh dẫn các cậu đi. Công binh thì việc gì cũng làm được tốt: chúng mình sẽ dẫn các cậu đi khắp thế giới, và còn xa hơn nữa ấy chứ... Gì thế các cậu, thương binh hả? Trung úy à? Chà tội nghiệp! Các cậu đưa đi đường này xóc lắm. Lẽ ra các cậu nên đi tránh về phía bên trái chút nữa, đằng ấy bằng phẳng hơn.
Những mẩu chuyện nghe được làm cho Kopytovsky buồn bực.
- Cậu có nghe không, Lopakhin bọn buôn da mèo này chẳng còn ra cái gì cả - anh nói giọng bực bội. - Chúng bảo cánh mình là bộ binh, thế còn chúng nó là cái thớ gì? Là kỵ binh đấy chắc! Suốt đời cưỡi rìu, chăn xẻng, thế mà còn dám khích bác thiên hạ... Đặt mìn rồi rào cọc ỏm tỏi. Thế nào, đây là bãi thí nghiệm hả? tối mịt thế này thì còn ma quỷ nào thấy được những cái cọc của chúng nó? Đến cột dây thép cũng còn đâm đầu vào nữa là, chưa đập trán vào cột thì còn chưa thấy gì hết. Đấy, bọn ăn cắp gà, bọn múa xẻng, giống nòi chuột chũi khốn khổ! Sát trước mắt còn chưa nom thấy được, thế mà chúng lại đóng cọc... Cái thằng ngựa giống công binh giọng trầm ấy, nó mà ngái ngủ thì nó có thể gia ơn chỉ cho chúng ta lạc vào bãi mìn cũng nên! Vui đấy nhỉ! Rời bỏ bọn Đức để được tan xác trên bãi mìn của chính quân mình... Đấy, chỉ cần vượt qua được cái sông Don tệ hại này là có thể coi như thoát, thế mà, xin chào anh, suýt nữa thì sa ngay vào bãi mìn thân yêu của chính mình. Những chuyện như thế vẫn xẩy ra đấy, mà cũng không phải là ít. Con người hầu như sắp đạt tới mục đích của mình, thế mà rồi đi đời nhà ma hết! Trong nông trang chúng mình, - đó là hồi trước chiến tranh kia, - có anh chàng kế toán nông trang ve vãn một cô gái ba năm liền, cô ta coi điện thoại ở ủy ban Soviet. Cậu ta theo đuổi, nhưng cô nàng không ưng vì không thích nó, và cũng chẳng yêu nó chút nào. Nhưng nó, cái thằng chó đẻ ấy vẫn cứ đạt tới đích: vì tuyệt vọng cô bé nhận lời lấy nó - cô ta đã quá ngán cái trò đeo đẳng của hắn. Người ta thường nói nước chảy đá mòn, thằng này cũng thế, nó bám riết ba năm và đạt được mục đích. Còn nàng, cô gái ấy, thì khóc với bạn bầu và nói: “Các bạn thân yêu ơi, mình lấy nó bởi vì nó không chịu để cho mình yên, chứ hoàn toàn chẳng phải vì một tình yêu nồng thắm đâu”. Chà, tóm lại, thế là công việc kết thúc và họ đăng ký kết hôn. Tối đến anh kế toán mời khách. Hắn ngồi vào bàn, nom như một cái bánh xèo phết bơ, tự mãn, cực kỳ hãnh diện: còn phải nói, ba năm đeo đuổi và cuối cùng đã lấy được! thế là hắn vênh váo, vênh váo, rồi chỉ nửa giờ sau nằm thẳng cẳng ngay cạnh bàn. Mà cậu có hiểu vì sao không? Thằng đê tiện chết nghẹn vì một miếng bánh mằn thắn nhân phó mát. Vì sướng quá hay vì tham ăn, mình không nói được, chỉ biết là hắn nuốt chửng nguyên cả cái, không nhai, và cái bánh đã chui luôn vào ống thở của nó. Thôi thế là xong! thằng rể hụt ấy, người ta dốc ngược lên, lấy nắm tay đấm, lấy ghế nện vào lưng, phải nói thẳng là vớ được cái gì thì nện cái ấy rất tận tình, không còn thiếu cái gì người ta không làm! Nhưng vô hiệu thế là cô điện thoại viên, phấn khởi trở thành gái góa ngay giữa tiệc cưới. Ở nông trang chúng mình còn có chuyện như thế này nữa…
- Xếp ngay chuyện của cậu lại! - Lopakhin nghiêm khắc ra lệnh.
Kopytovsky ngoan ngoãn lặng im. Một phút sau, anh vấp phải một gốc cây, ngã sóng soài, cà mèng loảng xoảng.
- Cậu thì chỉ có đem làm vồ nện cọc cầu mà thôi! - Lopakhin rít giọng giận dữ nói.
- Nhưng trời tối mịt thế này. - Kopytovsky xoa xoa đầu gối bị dập thương, ân hận tự bào chữa.
Hình như sau cả một ngày với bao nhiêu xúc cảm, anh không thể nào nín lặng được, và bước được mấy bước, anh lại hỏi:
- Lopakhin, cậu có biết chuẩn úy dẫn chúng mình đi đâu không?
- Ra sông Don.
- Mình không hỏi điều đó: đồng chí ấy dẫn ra cầu hay đi đâu?
- Đi về bên trái.
- Thế ở đó mình lấy gì sang sông?
- Xì mũi ra, ngồi, lên mà sang, - Lopakhin xẵng giọng nói.
Kopytovsky lê bước đi, im lặng mấy phút rồi đấu dịu nói:
- Cậu đừng gắt gỏng như thế, Lopakhin ạ. Đấy, cậu cứ luôn luôn gắt gỏng, bao giờ cũng gắt gỏng... mình hỏi cậu chứ vì sao cậu cứ gắt gỏng? có phải chỉ riêng một mình cậu khó chịu đâu, phải không nào? Mọi người đều như thế cả đấy.
- Mình cáu gắt vì cậu ba hoa toàn những chuyện ngu xuẩn.
- Những chuyện ngu xuẩn nào? Hình như mình không hề nói chuyện gì đặc biệt như thế cả.
- Không hề nói chuyện gì? Cái “không hề” mới hay làm sao! Cậu thấy bọn Đức đang trùm đạn pháo lên cầu không?
- Ừ, có thấy.
- Cậu thấy mà cậu lại hỏi qua cầu hay đi lối nào. Với cái đầu óc ngu như bò ấy thì rõ ràng là cậu sẽ dẫn anh em qua cái cầu bị bắn nát ấy để ăn đạn... Nói chung thì thôi đi, đừng có ám mình với những câu hỏi ngu xuẩn ấy nữa, không có cậu mình cũng đã lợm rồi. Và đừng có dẫm vào gót mình, không thì mình cho một khuỷu tay là hộc máu mũi ra đấy!
- Cậu hãy treo đèn vào gót chân đi, kẻo tối không ai thấy được đâu. Làm cứ như là gót chân các bà các cô ấy... - Kopytovsky hậm hực trả lời.
- Đèn thì, nếu cần, mình sẽ treo cho cậu. Nhưng đừng có áp người vào mình, mình không phải là bò mẹ của cậu, mà cậu cũng không phải là bê non của mình, có hiểu không?
- Mình có áp người vào cậu đâu?
- Phải giữ đúng cự ly, hiểu không?
- Thì mình vẫn giữ đúng cự ly?
- Cự ly gì mà cậu cứ luôn luôn dẫm vào gót mình ấy? Sao cậu lại cứ cọ người vào mình thế?
- Mình không cọ vào người cậu, mình cần quái gì đến cậu cơ chứ!
- Không, cậu có cọ! Sao thế, cậu sợ lạc phải không?
- Đấy, cậu lại cáu gắt rồi, - Kopytovsky chán nản nói.
- Mình không sợ lạc, nhưng qua sông mà không có cậu thì, biết nói với cậu thế nào đấy... Ừ, thì mình sợ đấy, biết làm sao được! Cậu lý luận thì dễ lắm, cậu biết bơi, còn mình không biết bơi, hoàn toàn không biết, thế thôi! Chúng ta đi về phía bên trái cậu, ở đó không có đò mình biết chắc như thế. Một khi không có đò thì bắt buộc phải qua sông bằng mọi phương tiện sẵn có của mình, mà mình thì đã được nếm cái mùi ấy rồi: đã qua sông Donets bằng mọi phương tiện sẵn có của mình, và mình đã biết cái trò ấy là như thế nào rồi...
- Có lẽ đã đến lúc cậu chấm dứt những chuyện trò vớ vẩn của cậu được rồi đấy chứ? - Lopakhin hỏi trong bóng tối với giọng cố nén và với một vẻ lịch sự đầy hăm dọa.
Và cái giọng nam cao chán chường nhưng lại đầy vẻ kiên quyết bướng bỉnh từ đâu đó phía sau, trong một bụi cây đen ngòm đã đáp lại anh:
- Không, mình không chấm dứt, vì mình còn sống được mấy nỗi nữa đâu, chỉ sống tới bờ sông Don thôi, vì vậy trước khi chết mình phải phát biểu... Ngay ở pháp luật cũng có điều quy định là được phát biểu trước khi chết cơ mà. Các phương tiện sẵn có là như thế này này: biết bơi - thì bơi; còn không biết bơi thì lấy ngón tay bịt mũi thật chặt vào và bước xuống đáy sông chăn tôm... Chúng tôi được lệnh vượt qua sông Donets, thế là đồng chí đại đội trưởng ra lệnh “Sử dụng mọi phương tiện vượt sông sẵn có của mình, anh em theo tôi, chạy”. Mình lăn xuống nước một cái thùng xăng rỗng cỡ nhỏ của Đức, ôm chặt lấy rồi vùng vẫy đôi chân, vượt qua con sông Donets khốn khổ hiện thân của đường ranh giới bằng nước. Vất vả mãi rồi cũng ra được giữa sông, nhất định là nhờ giòng nước hay gió đẩy mình đi đó thôi: nhưng rồi đến khi áo quần ướt hết, thế là mình bắt đầu bị tuột khỏi cái thùng. Cái thùng, khốn kiếp ấy cứ quay tròn trong nước, mình cũng quay với nó, đầu mình khi thì lộn ngược khi thì lộn xuôi dưới nước. Một lần mình mở mắt ra thì, mẹ ơi là mẹ cảnh đẹp tuyệt vời: mặt trời, bầu trời xanh, cây cối bên bờ; lần thứ hai mình mở mắt rạ, thì ối cha ơi là cha, nước xanh bao bọc, không thấy đáy, mấy cái bong bóng sáng loáng lướt qua mặt mình nổi lên trên. Thôi thế là mình bỏ cái thùng ra, đi bộ xuống đáy sông... May quá, một đồng chí đã lặn xuống, lôi mình lên.
- Cậu ấy làm như thế thật phí công. Lẽ ra, không nên lôi cậu lên làm gì! - Lopakhin nói có vẻ tiếc rẻ.
- Phí công hay không phí công thì cũng đã lôi lên rồi. Cậu thì tất nhiên là chả lôi mình lên đâu, đừng hòng trông mong vào lòng tốt của cậu. Chính vì thế mà giờ đây mình cố tránh cho xa những phương tiện sẵn có ấy. Tiến dưới hỏa lực vẫn còn hơn, miễn là được qua cầu. Vì thế mà cứ lợm đến tận cổ mỗi khi nhớ lại ngày ấy mình đã uống biết bao nhiêu nước sông Donets... Nốc một mạch tới hai xô, và phải vất vả lắm mới thổ ra được hết cái nước ấy...
- Thôi đừng có ăng ẳng rền rĩ nữa, nín đi một lát, lần này rồi sẽ có cách qua sông thôi, - Lopakhin dỗ cho anh ta yên tâm.
- Mình qua bằng cách nào mới được chứ? - Kopytovsky tuyệt vọng kêu lên. - Cậu nặng tai hay sao thế? Từ bấy tới giờ mình đã giải thích cho cậu rõ là mình hoàn toàn không biết bơi, đấy, thế thì mình làm sao qua sông hả? Mà còn thêm nhưng thứ quỉ quái này nữa, những viên đạn mà cậu nhét vào bị mình dễ đến vài pood, ừ mà còn khẩu súng của Borzykh trên vai mình, cái áo kapote, khẩu súng máy với những băng đạn, và công cụ kiến trúc công sự thể hiện ở cái xẻng, còn đôi ủng dưới chân... Biết bơi mà mang tất cả tài sản ấy rồi cũng phải chìm, còn không biết hơi như mình, chỉ còn cách đơn giản là xin mời lội xuống nước tới đầu gối, rồi lặn xuống đó mà chết ở chỗ cạn gần bờ. Không, nhất định mình sẽ chết đuối thôi, mình biết rồi mà! Chỉ có điều là tại sao mình lại phải mang những viên đạn quỉ quái này, phải mang cả trăm thứ bà giằn này để làm gì, tại sao mình lại bị đầy dọa cho đến cùng, trước khi chết thì mình không hiểu nổi! Khi nào ra tới sông Don, mình sẽ vứt tất mọi thứ quỉ quái này cởi quần ra và mình sẽ chết trần truồng như nhộng. Chết trần chết truồng vẫn thích hơn...
- Thôi, xin cậu im mồm đi cho, cậu không chết chìm đâu! Cứt thì có bao giờ chìm, - Lopakhin điên tiết khẽ nói. Nhưng Kopytovsky lập tức đối đáp ngay:
- Rõ quá rồi, cứt không bao giờ chìm, nên cậu, Lopakhin, mới qua sông được trước nhất, còn mình thì đi đứt, hễ đến bờ sông Don mình sẽ tặng cậu bộ dao cạo an toàn làm kỷ niệm... Mình không phải là thằng hay gây gổ như cậu đâu, mình không thù dai đâu... Cậu hãy dùng dao bào của mình cạo râu cho khỏe và hãy nhớ tới Alexander Kopytovsky đã anh dũng chết đuối…
- Ở đời sao lại nứt ra được cái quái thai này! - Lopakhin càu nhàu rít qua hàm răng, rồi bước dấn lên.
Hai người vừa thì thầm xỉ vả nhau, vừa lội trong cát tới mắt cá, tụt xuống khỏi cồn cát. Và họ nhìn thấy qua kẽ các bụi cây dải sông Don long lanh xám đục mấy chiếc bè đen ngòm đậu ở bến và một đám đông người trên doi cát.
- Đưa bộ dao bào đây, Sashka! Nghe rõ chưa hả, thằng chết trôi? - Lopakhin nói giọng nghiêm khắc.
Nhưng Kopytovsky phá lên cười sung sướng, nghe đến là ngây ngô.
- Không, anh bạn thân mến ơi, bây giờ thì chính bản thân mình lại cần dùng nó! Bây giờ thì mình lại sống rồi! Nhìn thấy bè, cứ như là được mẹ đẻ ra lần thứ hai vậy!
- Cậu đấy ư, Lopakhin? - Từ trong bóng tối có tiếng hỏi của chuẩn úy Poprishchenko.
- Có tôi, - Lopakhin miễn cưỡng đáp lại.
Chuẩn úy tách khỏi đám người đang đứng gần bè, bước tới gặp anh, vỏ sò vỏ hến rạo rạo dưới gót ủng - Đồng chí ấy tới sát bên Lopakhin, nói giọng run run.
- Không đưa được tới nơi... Trung úy đã hy sinh.
Lopakhin đặt súng xuống đất, từ từ cất mũ. Họ đứng lặng im. Một làn gió ấm thổi thẳng vào mặt họ, mang theo mùi nước sông nhạt thếch.
Đêm ấy trời mưa, gió ẩm, buốt thấu xương, cứ giật từng cơn; phía tả ngạn nhiều rừng, những cây dương cao vút trầm trầm rền rĩ. Lopakhin ướt như chuột lột, run cầm cập, áp sát người vào Kopytovsky đang ngáy khò khò vô tội vạ, kéo vạt áo kapote ướt sũng nước lên trùm đầu, mơ màng nghe sấm nổ ầm ầm, - so với những loạt súng pháo binh, tiếng sấm nghe êm ả hiền lành cứ như đang ở nhà.
Hửng sáng thì tạnh mưa. Sương mù tỏa xuống dày đặc, Lopakhin thiếp đi trong một giấc ngủ nặng nề thắc thỏm, nhưng chẳng mấy chốc họ đã dựng anh dậy. Chuẩn úy gọi tất cả đứng lên rồi nói với giọng khàn khàn vì ho:
- Chúng ta phải an táng trung úy cho tử tế rồi đi, không dềnh dàng ở đây làm gì.
Lopakhin và một chiến sĩ nữa là Mayboroda đào một cái huyệt ở chỗ rừng thưa bên cạnh cây táo dại cành lá ủ rũ vì nước mưa đọng đầy nom như những giọt nước mắt. Đào được mấy lớp đất đầu tiên, Mayboroda nói:
- Cậu xem mưa như thế suốt đêm mà đất mới chỉ ướt hơn một gang tay.
- Ừ, - Lopakhin nói.
Và từ đó cho đến khi đào xong, họ không nói thêm một lời nào nữa. Mayboroda hất xẻng đất cuối cùng dưới đáy cái huyệt đã đào xong.
Anh lấy bàn tay lau vầng trán vã mồ hôi thở dài:
- Này, thế là chúng ta đào xong cho trung úy đoạn chiến hào cuối cùng.
- Ừ, - Lopakhin lại đáp.
- Bây giờ hút thuốc được chứ?
Lopakhin lắc đầu không đồng ý. Khuôn mặt võ vàng và nhăn nheo vì mất ngủ của anh bỗng cau lại, anh quay đi nhưng nhanh chóng tự chủ được, nói giọng rắn rỏi:
- Mình đi báo cáo với chuẩn úy, còn cậu thì... trong khi chờ đợi cứ hút đi.
