Mặt trời đã lên cao ở trên vùng đất bị bom đạn xéo nát. Giữa vòm trời xanh biếc tuyệt đẹp; mùi ngải cứu thảo nguyên được ánh nắng sưởi ấm xông lên nồng nàn hơn, đang hắc hơn và thân thương hơn với trái tim; thì cũng là lúc từ sau những cao điểm vùng sông Don đang chìm trong màn sương mù lại xuất hiện những xe tăng và bộ binh Đức, chúng lại mở đợt tấn công vô hiệu lần thứ ba...

Các chiến sĩ binh đoàn yểm hộ cửa ngõ đi tới điểm vượt sông đã đánh bật sáu đợt tấn công ác liệt; bộ binh và xe tăng Đức đã lùi về phía sau các cao điểm, và gần giữa trưa, trên chiến trường có một khoảng tạm yên ngắn ngủi.

Sau những loạt đạn pháo ầm ầm sấm sét, sau bom nổ vang rền và những tràng liên thanh súng máy ran dậy khắp cả vùng tiền duyên cái im ắng bất ngờ này đối với Zvyagintsev dường như khác thường và kỳ lạ... Với một động tác chậm rãi, anh bỏ mũ sắt ra khỏi đầu, đưa ống tay áo lên quệt bộ mặt bẩn thỉu, lau những giọt mồ hôi ròng ròng, rồi vừa nói vừa khoan khoái lắng nghe âm vang khe khẽ của tiếng mình.

- Chà, thế là im bặt... - Anh tận hưởng cái yên lặng khoan khoái, và chăm chú như trẻ con, anh khẽ nghiêng đầu lắng nghe tiếng đất rơi lạo xạo khô khốc từ trên gờ hầm xuống. Những hạt cát li ti, những vụn đất sét khô rang, như một dòng suối nhỏ màu vàng, cháy dọc mặt ụ đất chênh chếch rồi rơi thẳng đứng xuống đáy hầm, chạm vào những vỏ đạn nằm chất đống dưới chân Zvyagintsev; và những vỏ đạn kêu lanh canh khe khẽ rất êm tai, giống như là có những cái chuông tí hon không nhìn thấy được cất dấu trong lòng đất. Đâu đó rất gần, một con châu chấu cất tiếng kêu ri rỉ. Zvyagintsev lại ngoan ngoãn quay sang lắng nghe cái âm thanh hấp dẫn mới này. Một con ong đất màu da cam bay vo vo nghe như tiếng rung của một dây đàn trầm quá chừng; nó lượn một vòng trên công sự; trên đường bay, nó duỗi những cái chân có lông đen mịn như nhung, rồi đậu lên một cành cúc dại phất phơ trên gờ công sự. Zvyagintsev chớp chớp con mắt chăm chú ngắm đóa cúc dại lấm bụi đang rung rinh nhịp nhàng, và con ong đất trang sức diêm dúa lạ lùng; anh nhìn ngắm tất cả những thứ ấy như mới được thấy lần đầu trong đời; rồi bỗng anh ngạc nhiên ngẩng đầu lên: một ngọn gió thơm thoang thoảng từ đâu đó xa xa đã đưa tới tai anh tiếng kêu lanh lảnh trong veo của một con cun cút...

Tiếng gió xao xác trong đám cỏ cháy nắng, vẻ đẹp giản dị, rụt rè của hoa cúc dại với những cánh trắng rực rỡ, con ong vo vo lượn lờ trong bầu không khí oi bức, và tiếng kêu thân thiết quen thuộc từ thuở bé của con cun cút - tất cả những biểu hiện vô cùng bé nhỏ ấy của sự sống vạn năng làm cho Zvyagintsev vừa sung sướng vừa lấy làm lạ; “Cứ như là không hề có chiến trận, thật kì kỳ quái - anh sững sờ thầm nghĩ. Vừa mới rồi, cái chết gầm thét khắp cả bốn bề, thế mà giờ đây, xin mời cậu cứ phởn phơ đi, chim cun cút vẫn kêu lên nhịp nhàng như trong cảnh thanh bình, và toàn bộ thế giới côn trùng vẫn đâu vào đấy, con nào con nấy cứ làm việc riêng của nó. Kỳ diệu thay.

Zvyagintsev ngơ ngác nhìn quanh, giờ phút này anh như một người vừa sực tỉnh sau cơn ác mộng nặng nề, thở dài nhẹ nhõm chấp nhận cái thực tại giản dị và thân yêu. Anh cần có chút ít thời gian nữa để thấu hiểu và làm quen với cái yên tĩnh. Nhưng sự yên tĩnh này vẫn ngay ngáy, chẳng lành như trước con giông tố, và nếu kéo dài ra nữa thì Zvyagintsev sẽ cảm thấy nặng nề vì nó; nhưng chẳng mấy chốc ở sườn bên trái súng máy đã vang lên từng loạt ngắn, từ đằng sau các cao điểm súng cối hạng nặng của Đức bắt đầu bắn điều chỉnh; và cái im ắng ngắn ngủi đã kết thúc cũng bất ngờ như khi nó bắt đầu.

Chiến sĩ tiếp đạn - một chiến sĩ trẻ măng, Zvyagintsev chưa quen mấy - đã từ phía sau bò tới công sự, nói giọng è è, hổn hển:

- Tiếp đạn đây. Nào, ông râu xồm, có lấy thêm không?

Zvyagintsev đưa lòng bàn tay xoa những sợi râu rễ tre màu đồng đỏ mọc trên má, bực bội hỏi:

- Thế nào, mình mà râu xồm à? Thế cậu thấy mình già à?

- Già thì chưa già, chỉ ngấp nghé thôi! râu cứ mọc lung tung đến là xấu xí. Thôi, lấy phần của ông đi!

- Mọc cũng khá đấy... Rút lui thế này thì còn thì giờ đâu mà trau chuốt nữa, cậu phải hiểu điều đó chứ, còn tuổi tác thì mình chưa già lắm đâu. - Zvyagintsev vừa bực bội nói, vừa sờ soạng nhét những viên đạn nặng trịch, đầy dầu mỡ, còn âm ấm, vào bao đạn.

Không chú ý tới lời đính chính của Zvyagintsev, anh chàng tiếp đạn cởi mở nói tiếp:

- Sao thế bố, sao cứ chịu thối thây dưới hầm như một linh hồn tội lỗi thế? không thấy bọn Đức, cũng chẳng thấy hỏa lực gì cho ra trò, hãy bò ra ngoài trời cho giãn bộ xương già ra chứ!

Nhưng tiếng “bố” “bộ xương già” rõ ràng là không hợp với tỳ vị của Zvyagintsev, anh cau mày và xỏ xiên hỏi:

- Này, nếu không thấy bọn Đức và hỏa lực ít, thì tại sao một thằng trai trẻ như cậu lại bò sát đất làm gì?

- Đó là tôi theo thói quen thôi, - cậu tiếp đạn mỉm cười đáp. - Bố phải hiểu, là do chuyên môn nghề nghiệp mà tôi quen với việc trườn như một con vật bò sát, tôi cứ bò len lỏi tới mức sợ rằng sẽ hoàn toàn quên mất thói quen đi bằng hai chân. Quanh năm suốt tháng lúc nào cũng chỉ áp bụng xuống mà bò...

- Chuyện ngốc nghếch ấy thì cũng dễ hiểu thôi, cậu rất có thể quên được đấy, - Zvyagintsev thích thú tán thành.

Đang buồn nên anh muốn bắt chuyện với chàng trai vui tính này, và anh hỏi; và bao giờ cũng thế trong câu chuyện với chiến sĩ trẻ tự nhiên anh lại lấy cái giọng đàn anh muốn bảo trợ:

- Này, anh bạn trẻ, cậu ở đại đội ba phải không? Hình như mình có biết cậu thì phải.

- Đại đội ba.

- Cậu họ gì thế?

- Utishev.

- Cậu có vợ chưa, Utishev?

Chàng trai mỉm cười lắc đầu ra ý chưa có.

- Tôi còn ít tuổi, trước chiến tranh chưa kịp lấy vợ.

- Thế đấy, à ra là chưa kịp.. Này nhé, nếu cậu cứ tiếp tục làm nhiệm vụ tiếp đạn này và biến mất không biết đi nữa, rồi sau chiến tranh cậu muốn hỏi vợ, đáng lẽ đi bằng hai chân của mình như mọi người tử tế khác, thì cậu lại theo thói quen thời chiến cứ áp sát bụng bò tới nhà gái dạm hỏi. Cô gái đang yêu, thấy một vị hôn phu như thế thì huỵch một cái lăn đùng ra bất tỉnh! Còn ông bố vợ sẽ cho cái gậy vuốt ve khắp lưng cậu và phán - “Thằng khốn kiếp, không được làm nhục một cô gái đứng đắn! Đi cho nó ra hồn xem nào!”.

Utishev kéo dây đai, lôi hộp đạn về phía mình mỉm cười ranh mãnh:

- Không cạo râu mà láu cá khiếp... Bố đừng có hòng đánh lừa qua mắt tôi nhé, tôi nghe thì nghe nhưng vẫn đếm đạn đấy. Bổ sung đủ rồi! Không phải chỉ có một mình bố bắn đâu nhé!

Zvyagintsev còn muốn phản đối gì đó, nhưng Utishev đã bò sang hầm bên cạnh; và không quay đầu lại, anh bất thần nói với giọng dạy lời đạo mạo:

- Mà này, ông râu xồm ạ, phải bắn tiết kiệm vì nhắm cho trúng hơn, cái kiểu ông thì cứ bắn chỉ thiên rồi tốn đạn lắm đấy. Còn về chuyện con gái thì về già rồi bớt nghĩ đến thì hơn, có thế mới khỏi run lên...

Bị đòn xúc phạm bất ngờ Zvyagintsev không tìm ngay được lời trả đũa, và chỉ một lát sau mới gào với theo:

- Về mà dạy bà mày cách bắn như thế nào, đồ vắt mũi chưa sạch!

Utishev mỉm cười, không ngoảnh lại, tiếp tục kéo mấy hòm đạn, trườn đi. Zvyagintsev khinh bỉ nhìn theo cái lưng với những vệt mồ hôi muối thấm trắng bệch ở chỗ xương bả vai, nhìn theo cái dây đai quàng qua vai hằn sâu vào chiếc áo quân phục đã dãi nắng đến bạc phếch và buồn rầu nghĩ: “Cái bọn này thật bờm xơm, chẳng ma quỉ nào biết được chúng ra sao cả, thế đấy, hình như chúng nó đều là đồ đệ của Petka Lopakhin... Chà, tai hại, tai hại thật, không có Mikola Streltsov, còn biết nói chuyện đứng đắn với ai bây giờ”.

Sau giây phút buồn rầu về nỗi vắng hạn, Zvyagintsev bắt tay sắp đặt lại cái gia tài của con nhà lính; vứt những vỏ đạn chất đống dưới chân, và cuốn cái áo khoác, lấy cỏ chùi sạch cà mèn cất vào trong hốc, anh còn muốn đào sâu thêm công sự chút ít, nhưng chỉ mới nghĩ đến chuyện lại cầm xẻng khơi từng mẩu nhỏ cái thứ đất khô và rắn như đá ấy thì cả toàn bộ cơ thể anh trỗi dậy phản đối, rồi anh chợt cảm thấy đôi tay nặng trịch rã rời và lập tức quyết định dứt khoát: “Thế này rồi cũng xong, thực ra thì cũng chẳng cần đào thành cái giếng làm gì. Còn nếu chết, ngồi dưới giếng cũng cứ chết. Vài đám mây thưa thớt, xốp như bông chậm rãi đường bệ trôi về phía đông. Họa hoằn mới có đám mây trắng trong suốt che mặt trời chốc lát, nhưng ngay vào những phút ấy cũng không thấy mát hơn, mặt đất bị nung phả ra hơi nóng; và ngay cả phía thành công sự có bóng râm cũng bị nung nóng tới mức Zvyagintsev chạm tới mà ghê cả người.

Trong công sự không khí ngột ngạt, bất động, chết lặng giống như trong một nhà tắm hơi nước đun quá nóng. Mấy con ruồi không biết từ đâu bay đến vo ve rất khó chịu. Bị cái nóng nực giữa trưa làm cho mệt lử. Zvyagintsev ngồi một lúc trên cái áo khoác cuộn tròn, đứng lên, dụi mu bàn tay vào hai con mắt cứ ríu lại, nhìn những chiếc tăng bị diệt, bị cháy, những xác quân Đức nằm rải ra trên thảo nguyên, nhìn đám mây bụi màu nâu kéo dài như một cái đuôi đang di chuyển đằng xa sau các cao điểm trên con đường đất chạy dọc sông Don về phía Đông. “Bọn Fritz khốn kiếp lại định giở trò gì đây”, - anh theo dõi sự di chuyển của đám bụi, thầm nghĩ. Xem ra quân tiếp viện đang đến với chúng, bụi bốc lên đã ghê. Chúng nó chỉnh đốn lực lượng, phiên chế hàng ngũ, hàn gắn các thiệt hại rồi sẽ lại bò lên. Chúng nó là lũ quỉ ngoan cố, cực kỳ ngoan cố! Nhưng chúng ta đâu phải lũ người nặn bằng đất sét; chúng ta cũng biết sửa cho bọn chúng nó, chỉ cho chúng kịp quệt máu mũi mà chạy. Bây giờ đâu còn là năm bốn mốt của chúng nó! Ban đầu chúng còn bày được vài trò, nhưng xin đủ rồi đó! - Zvyagintsev ngẫm nghĩ tự an ủi, rồi đưa mắt nhìn sang chiếc xe tăng bị Lopakhin diệt.

Chiếc xe xám xịt vừa mới đây thôi còn rất dữ tợn, giờ thì nằm đây bị lật ghếch lên đó vĩnh viễn há hốc cái mồm câm lặng của nòng súng hơi chếch lên. Tên lính xe tăng thứ nhất nhảy ra khỏi nắp xe bị loạt tiểu liên diệt liền tại chỗ, nằm ngay bên cạnh xích, hai tay dang thẳng, gió uể oải lay động tà áo quân phục mở phanh của nó; thằng thứ hai bị Zvyagintsev bắn, trước khi chết còn kịp bò xa ra khỏi chiếc xe tăng. Qua mấy bụi ngải cứu lơ thơ, Zvyagintsev nhìn thấy những món tóc đen trên gáy nó, cánh tay rám nắng xoải ra phía trước, tay áo sơmi xám xắn lên tới khuỷu, mấy cái cá giày nhẵn thín lóe ánh mặt trời, và những đầu đinh tròn tròn, trắng lóa, đã mòn, dưới đế đôi giày cao cổ.

- Nóng bức đến thế này thì chiều tối thằng bé đỡ đầu của mình với những thằng bị giết khác nhất định sẽ trương phình và bắt đầu thối um. Với những ông bạn láng giềng kiểu này thì đừng hòng mà thở” - không hiểu tại sao Zvyagintsev nói to và nhăn mặt kinh tởm.

Ớn lạnh cả xương sống, anh rợn người nhún vai nhớ tới cái mùi ngầy ngậy buồn nôn của xác chết cứ bám riết theo trung đoàn từ đầu xuân đến nay trong các cuộc chiến đấu và trong hành quân.

Đã xa vời lắm rồi, cái thời mà Zvyagintsev đang còn là một anh lính trẻ non nớt, cứ nhất thiết muốn nhìn mặt tên địch bị anh giết; giờ đây anh thờ ơ nhìn tên lính xe tăng đẫy đà bị viên đạn của anh bắn gục đang nằm sóng sượt gần đấy, và chỉ cảm thấy có một điều mong ước là nhanh chóng thoát ra khỏi công sự chật chội đã hành hạ anh chí chết sáu tiếng đồng hồ qua, để ngủ liền tù tì mấy ngày đêm liền đâu đó trong một đống rơm lúa mì đen vừa mới gặt.

Chẳng phải khó khăn gì lắm anh cũng hình dung lại trong trí nhớ hương lúa mì đen vừa mới đập thơm ngát; anh bắt đầu rên rỉ trước nhưng hồi ức đang ập đến làm cho tim anh khoan khoái se lại, và anh lại ngồi thụp xuống đáy hầm, ngửa đầu, nhắm mắt. Cái ngủ đang lấn anh, và bây giờ thì anh vui lòng bắt chuyện ngay cả với Lopakhin nữa để xua cơn buồn ngủ nặng nề; nhưng, sau đợt tấn công thứ tư của quân Đức. Lopakhin đã đi chuyển sang hầm dự bị, và đang ở xa. Trong lúc thiu thiu, ranh giới giữa tỉnh và mê dần dần bị xóa mờ, Zvyagintsev nhìn thấy vợ, mấy đứa con, thằng lính xe tăng mặc sơ mi xám bị giết, giám đốc trạm máy kéo, một con ngòi lạ, ít nước, dòng chảy xiết, với những viên cuội trơn tru đủ màu sắc ở dưới đáy... Con ngòi chảy điên dại giữa hai bờ đất sét dựng đứng; gầm lên mỗi lúc mỗi càng, mỗi mạnh, và Zvyagintsev bất giác chợt tỉnh dậy, mở mắt ra: trên đầu anh, sáu chiếc máy bay khu trục của ta đã bay vượt xa khỏi nhưng tiếng ầm ầm của động cơ để lại phía sau.

Zvyagintsev là một người có đầu óc thực tiễn, vì vậy anh yêu không quân của mình không phải một cách chung chung, lúc nào cũng như lúc nào, mà chí vào những lúc mà nó yểm hộ anh từ trên không hoặc khi nó ném bom hay đánh phá các vị trí địch ngay trước mắt anh. Vì vậy anh dõi theo những chiếc khu trục đã vun vút bay xa với một cái nhìn lãnh đạm dưới đôi mi lim dim buồn ngủ, anh khẽ càu nhàu bực bội.

- Các anh lại vuốt đuôi rồi! Khi máy bay Đức ném bom chúng tôi, bám riết trên đầu chúng tôi một cách sít sao, thì có lẽ các anh đang ngồi uống cà phê, chân xỏ trong ủng lông chó; còn giờ đây khi mọi việc đã xong xuôi, các anh mới chập chờn bay lượn vô bố, đốt nhiên liệu Nhà nước. Các anh chỉ là những tên phá hoại xăng, không hơn không kém!

Nhưng anh chưa kịp trút hết cơn phẫn nộ của mình thì đợt pháo kích dọn đường của địch đã mở màn. Trận địa tiền duyên bỗng bị dập trong một trận bão lửa tàn khốc tới mức trong phút chốc Zvyagintsev quên phứt mất các máy bay khu trục và quên hết mọi thứ khác trên đời.

Từ sau các cao điểm hàng trăm quả đại bác và đạn cối bay tới, rít rú, xé toang bầu không khí nóng bỏng, nổ bên cạnh các công sự; những mảnh đạn hất đất đai và khói tung tóe nom như những vòi phun nước, cầy ngang cầy dọc tuyến phòng ngự ngoằn ngoèo vốn dĩ đã dày đặc hố bom hố đạn. Những tiếng nổ kể tiếp nhau với một tốc độ nhanh không thể tưởng tượng được, và cứ mỗi khi chúng nhập làm một thì trên vùng đất đang rung lên dưới trận bắn phá lại nổi lên một tiếng ầm vang dội lấn át tất cả, kéo dài, rên rỉ nặng nề.

Đã lâu, Zvyagintsev chưa phải nằm dưới một hỏa lực tập trung và dày đặc đến thế, đã lâu anh chưa từng cảm thấy một nỗi kinh hoàng tuyệt vọng xoáy vào tim tới đờ đẫn đi như thế... Đạn cối và đại bác rơi gần anh liên tục và dày đặc quá, xung quanh anh tiếng ầm ầm không ngớt ngày càng tăng tới mức Zvyagintsev ban đầu còn vất vả cố giữ vững tinh thầm nhưng rồi sau thì mất cả dũng khí, cái dũng khí rất ít khi xa rời anh, - mất cả hy vọng sống sót trong cái địa ngục này…

Những đêm mất ngủ, tình trạng mệt mỏi quá độ và sự căng thẳng của sáu giờ liền chiến đấu, rõ ràng là đã ảnh hưởng tới Zvyagintsev; và khi một quả đại bác cỡ lớn nổ gần công sự anh, rồi sau đó nghe tiếng hét thất thanh rùng rợn át cả tiếng ầm ầm chiến trận, của người chiến sĩ bên cạnh bị thương, thì trong người anh bỗng như có cái gì đó rạn vỡ. Anh rùng mình một cái rất mạnh rồi áp sát vào thành trước của công sự, áp cả ngực cả vai, cả cái thân hình hộ pháp của anh; và hai bàn tay nắm chặt tới mức tê dại cả mười đầu ngón tay, hai mắt mở trừng trừng. Anh thấy hình như sấm sét của bom đạn đã làm cho toàn bộ đất dưới chân anh lắc lư và nảy bần bật như đang cơn sốt rét; còn anh, thì bản thân cũng run như cầy sấy, không sao cưỡng lại được; anh lại càng áp chặt người vào thành đất cũng đang rung lên vì những tiếng nổ, cố tìm nhưng không sao thấy được, sự che chở của đất; trong giờ phút ấy anh tuyệt vọng mất hẳn niềm tin vốn có trước kia là: đối với ai thì không biết, chứ còn đối với Zvyagintsev này thì đất thân yêu nhất định che chở và bảo vệ cho anh khỏi chết.

Một ý nghĩ rành rọt chợt hiện ra với anh. Lẽ ra phải đào công sự sâu hơn nữa. Rồi ngay sau đó không còn những ý nghĩ mạch lạc, không còn cảm xúc, không còn có gì nữa, ngoài một nỗi kinh hoàng đau buốt cứ xoáy riết trong tim, ướt đẫm mồ hôi, đinh tai nhức óc vì những tiếng nổ dữ dội, Zvyagintsev nhắm nghiền mắt, bất lực buông thõng hai bàn tay to bè giữa hai đầu gối, cúi thấp đầu xuống và nuốt rất khó khăn cái nước bọt không hiểu vì sao trở thành đắng như mật, đôi môi nhợt nhạt mấp máy không thành tiếng và bắt đầu cầu nguyện.

Thời thơ ấu xa xưa, vào cái thuở anh còn đi học trường nhà thờ xứ trong làng, cứ ngày lễ thì thằng bé Vanya Zvyagintsev theo mẹ đến nhà thờ, học thuộc lòng tất cả các bài kinh; nhưng từ thuở ấy qua bao nhiêu năm ròng rã, anh không hề đem những lời cầu khẩn đến quấy nhiễu Chúa, anh đã quên hết không còn nhớ lấy một bản kinh nào, thế là giờ đây anh cầu nguyện theo kiểu của anh cứ lải nhải cụt ngủn có một điều: “Lạy Chúa, xin cứu tôi! Đừng để tôi phải chết, lạy Chúa tôi!...”

Mấy phút nặng nề vô tận trôi qua. Lửa đạn vẫn không ngớt... Zvyagintsev ngẩng phắt đầu lên; hai tay lại nắm chặt tới mức khớp xương kêu răng rắc, cặp mắt hơi sưng long lên dữ dội nhìn vào thành công sự, cứ mỗi lần có tiếng nổ, từ đó, tuy không thành tiếng, đất lại rơi lả tả rất nhiều; anh bắt đầu gào ầm lên những tiếng chửi rủa. Lần này anh chửi rủa ghê gớm tới mức giá mà Lopakhin nghe được thì chính anh ta cũng phải phát ghen lên. Nhưng chửi rủa cũng chẳng làm cho anh nhẹ nhõm đi được. Anh bèn im lặng. Dần dần anh rơi vào một tình trạng dửng dưng khó chịu... Đẩy cái quai da đẫm mồ hôi trơn nhẫy ra khỏi cằm, Zvyagintsev bỏ mũ sắt xuống, áp một bên má râu ria lởm chởm, xam xám mầu tro vào thành công sự, mệt mỏi, không còn thiết gì nữa, thầm nghĩ “Chúng mày cứ giết nhanh đi, chờ gì nữa...”

Nhưng xung quanh tất cả vẫn ầm ầm sôi sực điên cuồng trong khói, trong bụi, trong những chớp lửa vàng hoe của những tiếng nổ. Cái thôn xóm không còn dân bốc cháy khắp cả. Trên những ngôi nhà đang bốc lửa, một tảng mây khói đồ sộ đen ngòm dang rộng đôi cánh bờm xờm; mùi khét và hăng của cây cối và rơm rạ bị cháy trộn lẫn mùi hắc của thuốc nổ chờn vờn trên các công sự.

Đợt bắn dọn đường của pháo binh kéo dài chừng hơn nửa tiếng đồng hồ một tí, nhưng trong khoảnh khắc thời gian ấy, Zvyagintsev dường như đã sống một cuộc đời khác. Cuối cùng, đã mấy lần trong đầu anh nảy ra cái ý muốn điên rồ: nhảy ra khỏi công sự, lao tới đằng kia, tới những cao điểm, đón bức tường đen kịt và dày đặc của những đám nổ đang tiến tới tuyến công sự; và chỉ với một sức mạnh ý chí rất căng anh mới kìm được hành động ngu xuẩn ấy.

Khi pháo binh Đức chuyển làn vào sâu trong trận địa phòng ngự và những tiếng nổ ầm ầm của đạn phá mỗi lúc một nhặt hơn trong cái thôn đang bốc cháy và xa hơn nữa, trong khu rừng sồi thưa thớt mới mọc ở đồng cỏ ven bãi bồi, hốc hác và già sọm đi trong nửa tiếng đồng hồ bất hạnh ấy, Zvyagintsev chụp mũ lên đầu như một cái máy, lấy ống tay áo chùi quy lát và thước ngắm đầy bụi của khẩu tiểu liên, nhìn ra ngoài công sự.

Đằng xa, bộ binh Đức đã tràn qua các cao điểm, dưới sự yểm hộ của xe tăng tiến theo những hàng dày đặc. Zvyagintsev nghe tiếng rầm rầm của động cơ đã dịu hẳn đi vì cự ly, tiếng gào thét đủ giọng của những tên lính Đức xung phong. Và chẳng rõ bằng cách nào, chỉnh bản thân anh cũng không biết, anh đã khắc phục được cái ngạt thở đã chặn lấy họng mình, hoàn toàn lấy lại tư thế. Tuy tim anh vẫn còn đập dồn dập và không đều, nhưng hoàn toàn không còn dấu vết gì của tâm trạng hoang mang bất lực mới rồi. Những chiếc xe tăng nhẹ nhàng lọt xuống những chỗ trũng, những tên lính Đức la ó ầm ĩ lấy tiếng gào thét để tự động viên, - đó là những nguy hiểm nhìn thấy được và có thể chống lại được, những thứ ấy thì Zvyagintsev đã quen. Xét đến cùng thì ở đây vẫn có cái gì đó tùy thuộc vào anh, vào Ivan Zvyagintsev, ít nhất thì bây giờ anh có thể tự vệ chứ không phải cứ ngồi bó tay, không phải cứ đợi chờ trong một niềm tuyệt vọng bất lực giữa lúc một tên pháo thủ Đức nào đó không trông thấy được đang ngạt thở vì sức nóng, lại giọt vào hầm anh một phát đạn lạc ngớ ngẩn...

Zvyagintsev dốc bi đông tu một ít nước âm ấm, nặc mùi bùn và hoàn toàn trở lại bình tĩnh: đầu tiên anh cảm thấy thèm thuốc lá không chịu được, chỉ tiếc là bây giờ thì không còn quấn kịp thuốc và hít lấy dù chỉ một vài hơi thôi. Nhớ lại cơn khủng khiếp vừa mới trải qua, nhớ lại chuyện cầu nguyện, anh lấy làm tiếc thầm nghĩ, như là nghĩ về một người nào khác: “Đồ khốn kiếp, chúng dồn con người tới nông nỗi thế đấy!” Rồi anh hình dung ra nụ cười cay độc của Lopakhin và lập tức quyết định, phòng xa: “Về chuyện này phải dứt khoát ngậm tăm - chớ dại mồm dại miệng kể lại với Pyotr, thì đừng có hòng thoát với y, y sẽ làm cho đến nhục. Tất nhiên đối với mình, một người ngoài đảng, hình như là cũng không cấm theo tôn giáo; nhưng dù sao... làm như thế thì mình cũng chẳng hay ho gì”.

Nhớ lại cảm xúc ban nãy, anh cảm thấy trong lòng ngượng ngùng và hổ thẹn; nhưng anh cũng không có thời gian và cũng không muốn tìm cho mình những lý lo biện bạch hùng hồn, vì vậy anh thầm gạt những điều ấy đi và xấu hổ đằng hắng, và bực mình tự nhủ: “Ái chà, cầu nguyện một chút có gì là ghê gớm lắm đâu, vả lại chỉ cầu nguyện chút xíu thôi mà... Chưa biết chừng, khi tình thế bắt buộc thì không phải chỉ có quì gối mà thôi đâu! Cái chết đâu có phải là cô dì ruột thịt; cái chết, cái đồ quỉ ấy, thì đối với ai mà chả đáng sợ, - trong đảng, ngoài đảng, ai ai thì cũng thế cả thôi…”

Pháo binh địch lại chuyển làn trở lại trận địa tiền duyên; nhưng giờ đây thì Zvyagintsev cảm thụ mọi điều xẩy ra quanh anh không còn với cái xúc động ghê gớm như trước đây nữa; hỏa lực của địch không đến nỗi có sức tiêu diệt ghê gớm lắm, và những quả đại bác súng cối không phải chỉ đào đất quanh gần công sự anh, như anh vẫn tưởng tượng trước đấy, mà còn viền rất cẩn thận theo kiểu Đức, toàn bộ tuyến phòng ngự chữ chi...

Bám theo hàng rào lửa, bộ binh Đức dịch gần tới các công sự. Bọn lính, thẳng đuột lưng, chạy lúp xúp. Lũ xe tăng địch vừa chạy vừa bắn, chốc chốc lại dừng một tí, nhưng pháo bắn trả của ta, theo Zvyagintsev nhận xét, thì đã bắt đầu yếu đi nhiều. Khi đó, trọng pháo của ta bắn chi viện. Từ xa, phía bên kia sông Don, tiếng ầm ầm vang lên trầm trầm đồng loạt, nhưng quả đạn pháo với tiếng rít rú nặng nề, soàn soạt như xé vải, vẽ những đường vòng cung vô hình giữa trời trên các công sự, và lập tức phía trước tuyến tàn binh quân Đức, những cột đất khổng lồ đen ngòm vọt lên cao và tóe ra tua tủa.

Xe tăng Đức xông lên cố hộc tốc vượt qua khu vực bị bắn phá. Bộ binh Đức chạy theo nhưng không đuổi kịp xe tăng.

Tim ngừng đập; Zvyagintsev theo dõi những toán lính địch bị đạn pháo giúi xuống, giạt ra, chạy vòng các hố đạn, chúng bị đánh tơi bời thưa hẳn đi, và đang tiến sát tới gần. Nhiều tên trong bọn chúng vừa chạy vừa lia tiểu liên... Rồi bỗng trận địa tiền duyên của ta cho đến lúc ấy vẫn kín tiếng im hơi, vụt sôi động lên! Tưởng chừng như toàn bộ sự sống ở đây đã bị hỏa lực của những khẩu đội pháo địch san phẳng, quét sạch khỏi mặt đất; nhưng những hỏa điểm còn nguyên vẹn đã nhất tề hoạt động, một trận mưa đạn súng máy chết người quất cho vào lũ bộ binh Đức. Bọn Đức nằm xuống, nhưng lát sau lại từng chặng ngắn, tiến lên tiếp cận.

Chỉ trong chớp nhoáng, Zvyagintsev ngước cặp mắt từ nãy đến giờ vẫn dán vào mặt đất, nhìn lên - nửa giờ vừa trôi qua trên ấy chẳng có gì thay đổi, bầu trời vẫn như trước, xanh lam, hờ hững một cách thanh bình và đường bệ, cũng vẫn những đám mây thưa thớt cứ như bị mặt trời nung bỏng, đường viền quanh hơi vương khói, lững thững trôi trên nền xanh thăm thẳm; và cũng vẫn làn gió như hơi thở nhẹ hút chúng về phía đông. Zvyagintsev chỉ nhìn thấy một mảnh nhỏ của cái thế giới xanh biếc chói chang ánh nắng, nhưng tất cả những gì anh kịp thu tóm được trong cái nhìn vô cùng khao khát ấy đã nhói thẳng vào tim anh như nụ cười đau xót, nụ cười biệt ly qua nước mắt của người phụ nữ...

Sát kề bên má Zvyagintsev, ngay gần con mắt đang nheo lại của anh, làm cho anh vướng víu khó nhìn, là một cây cúc dại bụi bám nặng trĩu, cứ đu đưa, và mấy nhánh ngải cứu xanh rung rinh: xa hơn một chút qua những cọng cỏ đan chéo vào nhau theo những hình kỳ lạ hiện lên rành rọt và rõ nét hình dáng lom khom của những tên địch, mỗi lúc một to ra và cứ tiến không ngừng. Tám thằng lính Đức tiến thẳng về phía công sự của Zvyagintsev. Dẫn đầu chúng là một thằng sĩ quan, nó bước nhanh, người hơi ngã về đằng trước như cố cưỡng lại một luồng gió mạnh, tên này vừa đi vừa phởn phơ vung vẩy cái gậy nhỏ, rồi quay nửa người lại, có lẽ để ra lệnh gì đó. Bọn lính nặng nề chạy té lên, vượt lên trước nó. Zvyagintsev hướng đầu ruồi nhằm tên sĩ quan, nín thở một giây, bóp cò. Anh chờ tên sĩ quan ngã vật xuống, nhưng nó vẫn tiếp tục tiến như không có gì xẩy ra cả. Vừa ngạc nhiên vì cái táo tợn của tên sĩ quan xông xáo và vừa tự giận mình; Zvyagintsev bắn phát thứ hai, phát thứ ba, nhưng vì hấp tấp và xúc động anh lại phí thêm hai viên đạn nữa... Tên sĩ quan vẫn tiến như được phù hộ, chỉ có điều nó hơi rảo bước hơn, và vẫn cứ như trước, phởn phơ vung vẫy cái gậy kiểu đang dạo chơi, gào thét cái gì đó, theo sau bọn lính.

“Vì đúng là thằng chó này say rồi! - Zvyagintsev chợt đoán ra và những ngón tay run run, anh vừa lắp kẹp đạn vừa nghiến răng vì sốt ruột và tức giận: “Được, chờ đấy, ông sẽ cho mày ăn đất ngay đây! Ông sẽ cho ngay mày chui xuống đất mà nốc tiếp phần của mày...”.

Giữa lúc anh đang nạp đạn cho khẩu súng trường thì trung sĩ Nikiforov đã bình tĩnh và thành thạo, với hai loại đạn ngắn, hạ sát tên sĩ quan táo bạo và ba thằng lính. Năm thằng khác, tỉnh người ra trước những tổn thất ấy, vội vã nằm xuống các hố đạn, bắn thốc bắn tháo mấy băng tiểu liên, dường như muốn trút hết số đạn dự trữ.

Đâu đó ở bên phải, xe tăng địch nổ máy vang rền. Giữa cái ầm ĩ của cuộc chiến đấu, Zvyagintsev thoáng nghe rõ giọng khàn khàn căng thẳng tới cực độ của trung úy Goloshchekov:

- Cho xe tăng qua! Cho xe tăng qua! Nhắm vào bộ binh - bắn!

Trên suốt dọc tuyến phòng ngự do đại đội phụ trách và cũng như ở khu vực bên cạnh, nơi địch chọn làm hướng tấn công chủ yếu, bộ binh Đức bị lưới lửa cắt rời khỏi xe tăng, đã nằm xuống rồi lại bắt đầu vận động theo những chiếc xe tăng đã vượt lên được, chúng bò từ chỗ ẩn nấp này sang chỗ ẩn nấp khác, cứ chậm rãi tiếp cận, chuẩn bị một đợt vọt tiến quyết định.

Quân Đức đã tới gần, Zvyagintsev nghe rõ khẩu lệnh chỉ huy bằng tiếng Đức - những từ ngữ xa lạ của tiếng nói kẻ thù mà anh rất căm ghét và nghe rõ cả tiếng đập thinh thịch của trái tim tràn khắp lồng ngực. Anh vừa bắn vừa da diết lắng nghe xem khẩu súng máy của trung sĩ Nikiforov vừa đột nhiên im tiếng đã nổ tiếp chưa? Nhưng khẩu súng máy vẫn nín lặng! “Đến lúc đấu lê đấy!” Zvyagintsev thầm nghĩ, với tâm trạng thản nhiên vì không còn cách nào khác, bàn tay đẫm mồ hôi mân mê quả lựu đạn. Nỗi hồi hộp làm cho anh tức thở, anh căng phồng hai cánh mũi hít làn không khí hầm hập, nặc mùi khói, mũi ươn ướt khó chịu, giống như một con ngựa kiệt sức sau chặng đường dài phóng nước đại.

Một phút sau bọn Đức gào thét chồm dậy. Như trong sương mù, Zvyagintsev nhìn thấy những bộ quân phục xanh xám, nghe những bước chân chạy nặng nề, tiếng ầm ầm lựu đạn nổ, những tiếng nổ hấp tấp của súng trường, loạt liên thanh tặc tặc ngắn ngủi...Với cái nhìn của kẻ bị săn đuổi, anh liếc nhanh xung quanh; các đồng chí, những người đồng chí thân thiết, sống chết có nhau, từ các công sự đã nhảy ra, họ không đông lắm nhưng những tiếng hô “xung phong” thưa thớt của họ vẫn vang lên đanh và dữ dội như trong những thời tốt đẹp trước đây...

Vụt một cái Zvyagintsev lao ra khỏi công sự, cả cái thân hình hộ pháp của anh bỗng trở nên nhẹ tênh, hầu như không có trọng lượng nữa, anh chộp lấy khẩu súng, lặng lẽ chạy thẳng về phía trước, nghiến chặt hai hàm răng nhe ra, gườm gườm cặp mắt không rời tên lính Đức gần nhất, cảm thấy toàn bộ trọng lượng khẩu súng lập tức dồn cả lên đầu lưỡi lê.

Anh chỉ kịp chạy khỏi công sự vài thước. Sau lưng anh một ngọn lửa lóe lên như ánh chớp, một tiếng nổ đinh tai váng óc, và anh ngã sấp xuống, úp mặt vào một tấm màn đen cuốn xoáy, chợt trải rộng ra trước cặp mắt mở trừng trừng đến điên dại vì một cơn đau khủng khiếp.