Trên cao điểm, đất hoang bị mặt trời hun khô khốc, rắn như đá. Cái xẻng con phải vất vả lắm mới cắm xuống được vài phân, nẩy ra được mấy vụn nhỏ, và để lại đó một vệt sáng bóng.
Các chiến sĩ khẩn trương ráo riết đào công sự. Một máy bay trinh sát Đức vừa mới bay qua. Nó lượn một vòng trên cao điểm, không hạ thấp xuống, bắn luôn hai loạt ngắn đạn súng máy, rồi bay về phía Đông.
“Giờ thì sắp được đón khách đấy!” Các chiến sĩ bảo nhau.
Nikolai đào được một hố sâu tới đầu gối, anh rướn thẳng người để lấy hơi. Zvyagintsev đào ở ngay gần đấy. Lưng áo jacket của y ướt đẫm xẫm lại, trên mặt mồ hôi chảy nhỏ giọt như những chuỗi hạt cườm.
- Đây không phải là đất, mà là hung thần chuyên gây thương tật! - Anh nói, vừa thở phì phò, vừa đưa tay áo lau khuôn mặt đỏ như gấc. - Phải phá bằng thuốc nổ, chứ không đào bằng xẻng được. May mà bọn Đức chưa áp tới, chứ không thì nằm dưới lưới lửa, làm sao mà đào được cái thứ đất quỷ quái này.
Nikolai lắng nghe tiếng ì ầm đang yên dần của pháo ở đằng xa, nghỉ ngơi chốc lát, anh lại cầm lấy xẻng.
Bụi bay vào cay xè mắt mũi, tim thì đập thình thịch và ngực nặng nề khó thở. Công sự anh đã đào tới gần ngang thắt lưng, bỗng nhiên anh cảm thấy nếu không nghỉ tay thì không tài nào hất đất mới đào lên khỏi hầm được, và anh điên tiết nhổ những hạt cát lạo xạo ở hàm răng, ngồi ghé lên mép hầm:
- Thế nào? Có được tích sự gì không?
- Được quá đi chứ!
- Đấy, chiến tranh là thế đấy! Với cái xẻng nhỏ này chúng ta đã đào lên biết bao nhiêu là đất, thật là kinh khủng! Chỉ tính riêng mình thôi, ở mặt trận, mình đã đào một khối lượng đất bằng khối lượng của một cái máy kéo đào trong một mùa... Nhưng công sức của chúng mình không thể tính được thành ngày công lao động nào cả!
- Thôi, đừng chuyện gẫu nữa! -trung úy Goloshchekov nghiêm khắc quát lên, và Zvyagintsev nhẩy xuống công sự với một vẻ nhanh nhẹn khác thường.
Chừng ba giờ chiều thì các công sự đã sâu ngang đầu người. Nikolai nhổ một ôm ngải cứu thấp lè tè màu xám biếc, ngụy trang cẩn thận hố của mình: trong một cái hốc đào ở thành hố phía trước, anh đặt các băng đạn tròn và mấy quả lựu đạn; dưới chân anh để chiếc ba lô đã mở sẵn, trong đó những viên đạn nằm xếp đống bên cạnh cái tài sản đơn sơ của con nhà lính; xong rồi mới quan sát cẩn thận xung quanh.
Sườn phía tây của cao điểm dốc thoai thoải xuống một khe hẻm, ở đây một rừng sồi non mọc thưa thớt. Đây đó trên sườn dốc nổi lên màu xanh của những bụi mận gai dại hoặc sơn trà. Hai khe sâu chạy từ hai bên cao điểm tụ lại ở khe hõm, và Nikolai yên tâm nghĩ rằng xe tăng không thể tấn công vào sườn.
Vẫn chưa bớt nóng. Mặt trời vẫn tàn nhẫn nung bỏng mặt đất. Mùi ngải cứu héo hăng hắc gợi một nỗi buồn man mác. Mệt mỏi tựa lưng vào thành công sự, Nikolai nhìn thảo nguyên bị cháy nắng một màu nâu hung, san sát những mô đất vốn là hang ổ cũ của lũ ngân thử nhìn con diều mướp màu trắng bệch như màu cỏ vũ mâu, chao liệng sát trên ngọn cỏ vũ mâu. Qua kẽ những thân ngải cứu hiện lên màu trời xanh sẫm đặc quánh, và trên triền đất cao đằng xa, sau làn khói nhẹ lờ mờ hiện ra đường viền của những cánh rừng non: nhìn từ đây thì những cánh rừng ấy có màu xanh lam và như đang bay lơ lửng bên trên mặt đất.
Cơn khát giầy vò Nikolai, nhưng anh chỉ uống một hớp nhỏ ở bi đông, vì qua kinh nghiệm anh biết khi lâm trận mỗi giọt nước quý giá đến ngần nào. Anh xem đồng hồ. Bốn giờ kém mười lăm. Lại thêm nửa giờ trôi qua trong chờ đợi nặng nề. Nikolai đang sưa hút nốt điếu thuốc lá thứ hai, thì nghe từ xa vọng lại tiếng động cơ ầm ầm. Tiếng ầm ầm cứ to dần và lan rộng ra; tiếng vang râm ran là là sát mặt đất ấy mỗi lúc một rõ và dữ dội hơn. Bụi mù kéo lê thê như cái đuôi áo dài xanh dọc theo con đường làng quanh co uốn éo lượn ven khe hẻm. Xe tăng địch đang tiến. Nikolai đếm được mười bốn chiếc. Chúng ẩn mình trong khe hẻm triển khai và chiếm lĩnh vị trí xuất phát tấn công. Tiếng ầm ầm của động cơ vẫn cứ rền vang. Rồi những ô tô chở bộ binh lao nhanh trên con đường làng. Sau cùng là một chiếc xe chở xăng bọc thép, thấp lè tè bò tới náu mình đằng sau sườn dốc của khe hẻm.
Và đây rồi, đã đến những giây phút trước giờ nổ súng, những giây phút ngắn ngủi nhưng tâm hồn vô cùng căng thẳng, lúc trái tim đập thình thình dồn dập, và mỗi chiến sĩ, dù cho quanh mình có đông đảo bao nhiêu đồng đội đi nữa, vẫn thoáng thấy cái lạnh buốt của nỗi cô độc, và mối ưu phiền thấm thía nhức nhối trong tim. Nikolai đã quen với cảm giác ấy và đã biết những cội nguồn sinh ra nó, có lần anh trò chuyện với Lopakhin về điều ấy, anh chàng này đã nói với một vẻ nghiêm chỉnh khác thường vốn không thuộc bản tính của anh ta: “Chúng ta chiến đấu chung với nhau nhưng sẽ chết riêng lẻ. Mỗi một người chúng ta có cái chết riêng của mình, cũng giống như là có cái ba lô riêng với mấy chữ đầu của tên họ ghi bằng bút chì bi… Mà này Kolya ạ, chạm mặt với cái chết là chuyện quan trọng đấy. Dù cho cuộc tao ngộ ấy có xẩy ra hay không thì tim vẫn cứ đập mạnh như tim của một anh chàng đang yêu, và ngay cả giữa lúc có mặt nhiều người thì anh vẫn cứ cảm thấy như trong thế gian này chỉ có anh với nó... Mỗi người chỉ có một cuộc sống thôi, ai mà chả thế?”.
Nikolai biết rằng hễ trận đánh bắt đầu thì những cảm giác khác sẽ thay thế ngay cho cảm giác ấy: những cảm giác chớp nhoáng, vụt bừng lên, và không phải bao giờ cũng tùy thuộc vào lý trí... Anh hồi hộp thở một hơi dài rồi bắt đầu chăm chú nhìn vào dải xanh lá cây mong manh ngăn cách khe hẻm với sườn cao điểm. Đằng ấy, phía sau dải xanh lá cây ấy, tiếng động cơ vẫn ầm ầm đều đặn. Nikolai nhìn căng đến chảy nước mắt. Toàn bộ cái thân hình to lớn của anh bây giờ không hoàn toàn thuộc về anh nữa, bắt đầu có hàng chục hành động lặt vặt, không cần thiết vì cớ gì đó mà hai bàn tay cứ mân mê băng đạn tròn đặt trong hốc, dường như sợ những băng đạn nặng trịch và ấm hơi nắng ấy có thế biến đi đâu mất, rồi anh sửa lại nếp áo jacket; và cứ như thế, mắt không rời khe hẻm, anh hơi xê dịch khẩu tiểu liên. Khi có vài mẩu đất sét khô ở bờ hầm lở xuống, anh rê mũi ủng tìm, và dận nó xuống; anh vạch những nhánh ngải cứu, mặc dù không cần làm thế anh quan sát cũng đã khá rõ; anh cựa quay đôi vai... Đó là nhưng hành động ngoài ý muốn mà Nikolai không lưu ý tới. Hoàn toàn bị hút vào công việc quan sát, anh nhìn chăm chăm về phía tây không một chút lơ là, không đáp lại tiếng gọi khe khẽ của Zvyagintsev.
Dưới khe hẻm tiếng động cơ gầm lên dữ dội, xe tăng xuất kích. Theo sau tăng là lũ bộ binh không khom lưng cứ thẳng người mà tiến.
Quân khốn kiếp, láo xược quá đáng! Tiến cứ như đi diễu binh... Được, bọn tao sẽ tổ chức nghênh tiếp chúng mày ngay đây. “Tiếc là không có pháo, chứ có thì bọn tao sẽ đón cuộc diễu binh của bay theo đúng nghi thức”. Nikolai thầm nghĩ, và với một mối căm hờn đến tức thở nhìn vào những thân hình lính địch bị thu nhỏ vì cự ly.
Xe tăng tiến với tốc độ chậm, không tách rời khỏi bộ binh, thận trọng tránh những mô ổ ngân thử, và nổ những loạt liên thanh thăm dò những chỗ khả nghi. Nikolai nhìn thấy bụi sơn trà mọc ở phía trước cách chừng hai trăm mét, lay động như bị gió thổi rung; lá và cành của nó bị đạn phạt rơi lả tả.
Xe tăng vừa tiến vừa nã đại bác. Đạn pháo bắn không tới cao điểm phần lớn rơi gần các bụi cây, rồi những cột đất đen bắt đầu di chuyển, dịch dần tới gần các công sự. Nikolai tì sát ngực vào thành công sự, sẵn sàng bất kỳ giây phút nào, cúi gập ngay người xuống.
Khi xe tăng địch vượt được quá nửa khoảng cách giữa đội hình đến tận các bụi cây, và tăng tốc độ thì Nikolai nghe những khẩu lệnh kéo dài. Hầu như cùng lúc ấy các khẩu đội chống tăng và các chiến sĩ tiểu liên cùng khai hỏa; tiếng lặc tặc của tiểu liên, xen lẫn với tiếng đì đoàng khô khốc đặc biệt của súng trường.
Bộ binh Đức tụt lại phía sau xe tăng một lúc, bị thương vong, nhưng vẫn cứ tiến lên phía trước, rồi nằm xuống vì bị hỏa lực ép sát mặt đất.
Nhịp bắn của các chiến sĩ chống tăng nghe đã nhặt hơn. Chiếc xe tăng đi đầu khựng lại, chưa tới được chỗ mấy bụi mận gai, chiếc thứ hai bốc cháy quay ngoắt trở lại, đứng yên, phụt lên trời một ngọn đuốc với cột khói lượn lờ đen như hắc ín. Lại thêm hai chiếc nữa bốc cháy ở sườn. Các chiến sĩ tăng cường hỏa lực nhằm vào những thằng bộ binh đang toan nhổm dậy, nhằm vào các kẽ hở, vào lũ lính xe tăng đang vọt ra khỏi nắp những chiếc xe đang cháy.
Chiếc thứ năm, lợi dụng được lúc khẩu súng chống tăng bảo vệ phần giữa trận địa của Borzov im tiếng, tiến được tới cách tuyến phòng ngự chừng một trăm hai mươi mét nữa nhưng binh nhất Kochetygov đã bò lên đón nó. Áp sát người xuống đất, anh chàng Kochetygov nhỏ bé, nhanh nhẹn trườn lướt thoăn thoắt giữa các mô đất nâu đen vốn là hang ổ ngân thử; chỉ nhờ dáng lay động nhẹ của những bụi vũ mâu mới thoáng nhận ra bước tiến của anh.
Nikolai nhìn thấy Kochetygov vụt chồm lên, vung một cánh tay lệch sang bên, rồi lập tức ngã sấp xuống. Một quả lựu đạn chống tăng vạch một đường vòng cung nặng nề, bay tới trước con quái vật khổng lồ bằng thép mà bánh xích đang rống lên ầm ĩ.
Phía bên trái chiếc xe tăng phụt lên một cột đất rất lớn với một luồng lửa xanh nhợt cắt chéo ngang nom tựa như một con chim khổng lồ kỳ dị chợt vung cánh đen ngòm, và chiếc xe tăng rung lên bần bật, quay ngoặt với một bên xích, và đứng khựng tại chờ, phơi ra trước hỏa lực một bên sườn có kẻ chữ thập ngoặc.
Sau mấy phút im lặng, đến lúc ấy khẩu súng chống tăng của Borzov lại lên tiếng, bắn thẳng vào chiếc xe đã bị hạ đang nằm nghiêng bất lực. Ngay sau phát súng đầu tiên, khói đã tuôn ra từ các kẽ xe tăng. Khẩu liên thanh trên xe tăng sặc sụa một tràng dài rồi im bặt. Bọn lính xe tăng hoặc không muốn, hoặc không thể ra khỏi xe. Vài phút sau đạn dược trong xe bắt đầu nổ, khói được giải phóng trào ra cuồn cuộn dày đặc như bọt từ các lỗ thủng và từ cái tháp câm lặng.
Bị hỏa lực liên thanh khống chế, bộ binh địch đã mấy lần cố chồm lên nhưng lại phải nằm xuống. Cuối cùng chúng nhổm dậy tiến từng chặng ngắn, cố tiếp cận. Vừa lúc đó lũ xe tăng quay ngoắt lại, rút lui, bỏ lại trên sườn dốc sáu chiếc bị hạ đang tiếp tục cháy.
Không biết từ đâu đó, cứ như từ dưới đất vọng lên, Nikolai nghe giọng trầm trầm hoan hỉ của Zvyagintsev:
- Mikola ơi! ta đã giã cho chúng nên thân rồi, mẹ kiếp... Chúng muốn tiện thể bất ngờ chộp luôn cao điểm! Ta giã cho chúng một trận thật nên thân nhé. Cứ cho chúng lên lần nữa, ta lại giã tiếp!
Nikolai lắp đạn vào những băng đã bắn hết, nhấp một tý nước ấm lờm lợm trong bi đông, xem đồng hồ. Anh tưởng chừng như trận đánh chỉ diễn ra có vài ba phút, nhưng thật ra từ lúc bắt đầu cuộc chiến đấu đến bây giờ đã hơn nửa tiếng đồng hồ trôi qua. Mặt trời đã chếch hẳn về tây, những tia nắng của nó đã bắt đầu mất đi cái gay gắt nghiệt ngã trước đó.
Uống thêm một hớp nữa, Nikolai tiếc rẻ rời đôi môi khô khốc khỏi miệng bi đông, thận trọng nhìn ra ngoài công sự. Hai lỗ mũi anh nồng nặc cái mùi khó chịu của sắt thép bị thiêu và mùi xăng, trộn lẫn với mùi nồng hắc của cỏ cháy. Bên chiếc xe tăng gần nhất, cỏ tiếp tục cháy; trên các ngọn vũ mâu lửa cháy lem lém những ngọn lửa hầu như không nhìn thấy được dưới ánh sáng ban ngày. Ngang sườn dốc những bộ khung bị cháy đen sẫm của những chiếc tăng bất động đang tiếp tục tỏa khói ầm ĩ. Hình như những mô đất gần các hang ổ ngân thử cũng hóa ra nhiều hơn lên, chỉ có điều là bây giờ những mô đất ấy không cùng một màu nâu hung; từ đây, từ trên cao điểm nhìn xuống, trong đó nhiều mô hình như bẹt lại và có màu xanh xám. Nikolai nhìn kỹ và hiểu rằng, đó là xác bọn Đức bị giết, và thầm tiếc là số mô xanh xám ấy chưa được nhiều như anh muốn...
Từ khe hẻm chợt dội lên tiếng súng máy. Nikolai cúi đầu nấp sau gờ công sự. Anh tựa cái lưng ướt đẫm mồ hôi vào thành công sự, nghỉ lấy sức, ngẩng mặt nhìn trời. Chỉ có ở trên ấy, trên cái nền xanh lạnh lùng, thờ ơ với mọi sự đời là chẳng có gì đổi khác: vẫn con đại bàng nhỏ của thảo nguyên, uyển chuyển liệng vòng trên cao, thỉnh thoảng mới động đậy đôi cánh rộng, mặt dưới loang loáng ánh mặt trời, vẫn đám mây trắng với đôi mảng tím hoa cà, nom như một vỏ trai long lanh ánh xà cừ óng mượt, đứng nguyên giữa đỉnh trời gần như bất động; vẫn những tiếng ngân rung của mấy con sơn ca từ đâu đó trên cao vẳng xuống; những tiếng ngân rung mộc mạc, nhưng bao giờ cũng tìm được đúng lối lọt sâu vào tim người; chỉ riêng có làn khói nhẹ trên những miền đất cao ở đằng xa tít đã trở nên mỏng manh hơn. Và những cánh rừng non tạo một đường viền ở nơi đó không còn cái vẻ lâng lâng lơ lửng bên trên mặt đất nữa, mà đã hóa ra xanh hơn, có cái vẻ dày đặc phàm tục mắt thường nhìn thấy rõ...
Nikolai chờ đón bọn Đức mở đợt tấn công thứ hai khi xe tăng và tiểu liên của chúng bắt đầu vận động, nhưng hình như chúng nóng ruột muốn chọc thủng phía ngã tư để tiến ra chỗ cái máy san đất nằm ở đằng sau cao điểm: lũ xe tăng có bộ binh theo sau, cũng như lần trước, cứ ngoan cố một cách ngu ngốc tiến thẳng chính diện trên sườn dốc ngổn ngang xác chết.
Rồi bộ binh địch lại bị hỏa lực tách khỏi xe tăng nằm bẹp dí trên sườn dốc trơ trụi; và xe tăng địch lại mở hết tốc lực phóng vọt lên phía trước xông tới tuyến phòng ngự. Lần này, có hai chiếc trong số đó ở sườn bên phải tới được các công sự. Cả hai đầu bị lựu đạn tiêu diệt, nhưng một chiếc còn kịp san phẳng mấy ổ chiến đấu: và mặc dù đã bị cháy nhưng nó cứ cố tiến lên: bên xích duy nhất còn lành lặn vẫn quay ầm ầm hung hãn và bất lực, tháp xe vẫn quay tròn nhả đạn, những đám lửa xanh xanh vàng vàng đã trườn bò trên vỏ thép bị nung đỏ, và trên các thành xe, lớp sơn mầu xám hung dữ đã bong ra và quăn lại loăn xoăn vì nóng bỏng.
Nắng xiên khoai, xói vào dưới mũ sắt, khó nhìn và khó nhằm bắn những hình người đang chạy, đôi lúc bị nhòe đi vì chói nắng. Nikolai bắn từng loạt ngắn, tiết kiệm đạn, chỉ bắn ăn chắc, nhưng cặp mắt vẫn cứ mệt mỏi vì lóa nắng. Và khi đợt tấn công thứ hai bị đẩy lùi, anh thở phào, rồi khoan khoái nhắm mắt trong giây lát.
- Lại giã cho chúng một trận nữa nhé - Ở bên cạnh lại vang lên tiếng nói trầm trầm của Zvyagintsev, nhưng lần này giọng trầm tĩnh hơn. - Cậu còn sống chứ, Mikola? Sống hả? Thế thì hay quá. Không biết ta có đủ đạn để giã cho chúng đến cùng không? đấy tai họa là ở đấy. Ta cứ diệt, chúng thì cứ bò lên như bọ rầy trên ruộng lúa...
Anh ta còn lầu bầu nói thêm gì đó nữa giọng nhỏ đi, nghe không rõ, nhưng Nikolai không nghe nữa. Tiếng ầm ĩ, trầm thấp, đứt quãng của máy bay Đức ở đâu đó trên không đã thu hút toàn bộ sự chú ý của anh.
“Chỉ còn thiếu trò này nữa thôi...” - anh nghĩ bụng và đảo mắt lên trời, thầm rủa ánh mặt trời cản trở nhìn không rõ.
Mười hai chiếc “Junker” bay ở phía tây bắc cao điểm, hình như hướng về phía sông Don. Thoạt đầu Nikolai xác định hướng bay và cho là chúng đi oanh tạc chỗ vượt sông. Thậm chí anh còn thở dài nhẹ nhõm và thoáng nghĩ “bay qua rồi!”. Nhưng gần ngay lúc ấy, bốn chiếc tách khỏi đội hình, triển khai bay thẳng tới cao điểm.
Nikolai ngồi thụt sâu xuống trong công sự chuẩn bị bắn, nhưng cũng chỉ kịp nã một loạt vào chiếc máy bay đang lao chéo vụt xuống đầu anh. Thêm vào tiếng động cơ rú có cả tiếng rít ngắn, to dần của quả bom.
Nikolai không nghe thấy tiếng bom nổ vang ầm lay trời chuyển đất, không trông thấy khối đất khổng lồ dựng đứng lên một cách nặng nề ngay bên cạnh mình. Một luồng không khí nén căng nóng rực gạt quét phăng ụ đất phía trước xuống công sự, hất ngửa rất mạnh đầu anh ra sau. Vành mũ sắt sau gáy đập vào thành công sự mạnh tới mức đứt tung cả đoạn dây dưới cằm; anh choáng váng, ngạt thở và ngất đi...
Nikolai hồi tỉnh lại khi mấy chiếc máy bay, sau hai đợt bổ nhào trút hết bom, đã bay xa từ lâu rồi và bộ binh Đức đã bắt đầu mở đợt tấn công thứ ba áp sát được tới tuyến phòng ngự, chuẩn bị đợt vọt tiến cuối cùng có tính chất quyết định.
Xung quanh Nikolai cuộc chiến đấu đang ầm ầm ác liệt. Đám chiến sĩ còn lại của trung đoàn cố dồn hết sức mình chống lại; hỏa lực của họ yếu dần: còn rất ít người đủ sức kháng cự; ở sườn bên trái đã bắt đầu dùng lựu đạn; những người còn sống sẵn sàng đón bọn Đức bằng đòn đâm lê cuối cùng; thế mà Nikolai cả người bị đất lấp gần hết, vẫn nằm còng queo dưới đáy công sự cứ nấc lên, giật giật, cố hít không khí vào phổi, và cứ thở ra thì má lại cọ vào đám đất lở xuống hầm. Máu từ mũi chảy ra buồn buồn âm ấm. Có lẽ chảy đã lâu nên đọng thành cục trên ria mép và dán hai môi lại. Nikolai đưa tay vuốt mặt và cố nhổm dậy nhưng một cơn nôn thốc tháo đã lại buộc anh nằm xuống. Rồi cơn buồn nôn qua đi. Nikolai nhổm dậy, đưa cặp mắt mờ đục nhìn quanh và đã hiểu tất cả: quân Đức đã sát nách.
Với hai bàn tay yếu ớt anh phải vất vả rất lâu, lâu quá sức, mới lắp được băng đạn mới; phải rất lâu mới nhổm dậy cố lấy tư thế quỳ. Đầu choáng váng, mùi chua của thức ăn bị nôn lại kéo theo cơn buồn nôn khác. Nhưng anh đã nén được cả cơn buồn nôn, cả cái chóng mặt và cả cái yếu đuối đang làm toàn thân bải hoải khó chịu. Rồi anh bắt đầu nổ súng, hoàn toàn lãnh đạm không thèm đếm xỉa gì đến mọi sự xung quanh: hoàn toàn bị sự khống chế của hai nguyện vọng mãnh liệt nhất là: sống và chiến đấu đến viên đạn cuối cùng!
Những phút mà anh thấy như là những giờ, đã trôi qua như thế. Anh không thấy từ phía nam, ở bên kia khe hẻm có ba chiếc “K. V” kèm theo một lữ đoàn bộ binh xạ thủ mô tô đang tập kích dồn dập đoàn xe ô tô của bọn Đức, và cái ý thức u ám của anh không thể hiểu ngay được vì sao những tên Đức nằm thành một tuyến dài cách công sự của anh chừng một trăm mét đột nhiên bắn yếu đi, hấp tấp bò lui rồi nhỏm dậy chạy toán loạn, nhưng không chạy lùi về khe hẻm mà chạy về phía tây bắc, tới cái khe sâu.
Chúng lẻn chếch theo sườn dốc, như những chiếc lá xanh xám bị cơn gió mạnh rứt và xua đi; và cũng giống như những chiếc lá, nhiều tên trong bọn chúng đổ xuống, lẫn với cỏ để chẳng còn bao giờ đứng dậy nữa.
Mãi đến khi thấy Zvyagintsev, trung úy Goloshchekov, cùng vài chiến sĩ nữa, nhẩy qua hố bom trước mặt Nikolai và nhìn khuôn mặt họ tái đi vì căm giận và vì niềm vui chiến thắng, thì anh mới hiểu được chuyện gì đã xẩy ra. Trong cổ họng anh khò khè những tiếng khàn khàn, và cũng giống như những chiến sĩ vừa chạy qua mặt anh, anh hét lên những gì đó, mà chính bản thân anh cũng không nghe được; cũng như mọi khi, anh muốn vọt lên và chạy cùng đồng đội, hai tay anh cố chống để nhảy lên nhưng vô ích, đôi tay đã bất lực như tay người già cứ quờ quạng cào cấu một cách thảm hại lên bờ công sự gồ ghề. Không thể nào vượt lên khỏi công sự được„ Nikolai áp ngực vào gờ công sự bị hư hỏng, anh rên rỉ rồi khóc òa lên vì căm phẫn bực bội trước sự bất lực của mình và vì sung sướng, hóa ra thế, thực hiện được rồi! - giữ được cao điểm, tiếp viện đến kịp thời và quân thù khốn kiếp, ba lần đáng nguyền rủa, đang tháo chạy.
Anh không nhìn thấy Zvyagintsev và các bạn đuổi kịp bọn Đức đang tháo chạy ở bờ khe, đã bắt đầu dùng lưỡi lê; không nhìn thấy trung sĩ Lyubchenko tụt lại rất xa sau các chiến sĩ đang lao nhanh về phía trước chân trái bị thương bước khập khễnh rất khó khăn một tay cầm lá cờ còn cuộn trong bao, tay kia áp chặt vào hông, khẩu tiểu liên nòng chĩa về phía trước, không nhìn thấy đại úy Sumskov, bò ra khỏi công sự đã bị đạn trái phá đánh sập... Chống vào tay trái, đại úy từ trên cao điểm bò xuống theo các chiến sĩ của mình, tay phải đại úy bị mảnh đạn cắt ở ngang cẳng tay, nó bị kéo lê theo một cách khó khăn và kinh khủng trong cái ống tay áo jacket rách bươm ướt đẫm máu; chốc chốc đại úy nằm tựa lên vai trái rồi lại tiếp tục bò nữa. Không còn một hạt máu trên khuôn mặt bạc trắng như vôi, nhưng đồng chí ấy vẫn tiến lên phía trước và vừa ngửa đầu ra sau, vừa hét lên với cái giọng trẻ con mới vỡ tiếng:
- Hỡi các đại bàng thân mến! Các anh em yêu quý ơi, tiến lên!... Cho chúng nó chết!
Nikolai không thấy và không nghe tất cả những điều ấy. Trên nền trời êm dịu, vừa mới hiện lên ngôi sao nhỏ đầu tiên lấp lánh rung rinh, thì đối với anh là đêm đen ập đến: một cơn bất tỉnh dài dằng dặc đã cứu sống anh.
