Chưa bao giờ Lopakhin cảm thấy lòng nặng trĩu và xót xa như trong mấy tiếng đồng hồ ấy. Để được yên một mình, anh vào trong rừng nằm xuống dưới một bụi cây. Kopytovsky và một chiến sĩ nữa chậm rãi đi ngang qua. Lopakhin nghe Kopytovsky nói giọng như tắc nghẹn vì thán phục và ghen tị:

- Một sư đoàn mới toanh, vừa mới tới đấy. Cậu xem, những thằng như thế nào biết không? Chà quần này, áo jacket này, áo khoác này, cái gì của chúng cũng đều mới cắt chỉ, cái gì cũng bóng lộn! Chà, bọn quỷ đó diện cứ như là những chú rể mới ấy! Còn nhìn lại mình thì - ối cha mẹ ơi! - thật cứ như mình vừa đi đám cưới chó về, cứ như là mình đã bị đến hai chục con chó cái xâu xé! Một ống quần toạc đến ba chỗ, lê bộ phơi cả ra ngoài, chẳng lấy gì để khâu vá, hết nhẵn cả chỉ rồi. Cái áo jacket thì lưng đã bục vì mồ hôi, lả tả từng dải bắt đầu hao hao giống một tấm lưới. Còn về giày ủng thì hết chỗ nói, - ủng trái thì há hoác mồm ra không biết muốn đòi gì, đòi dây điện thoại để khâu lại, hay đòi sửa chữa toàn bộ... Còn chuyện ăn uống của chúng thì thế nào? Y như là ở nhà an dưỡng vậy. Chúng tóm những con cá bị bom trên sông Don; ngay trước mắt mình, chúng nấu một nồi cá chép, ái chà chà! Chúng sống cứ như ở nhà nghỉ mát. Tất nhiên là như thế thì chiến đấu được quá đi chứ. Nhưng giá mà chúng được một chầu như ta ngày hôm qua thì lập tức cứ là sạch sành sanh cái mã chú rể mới!

Lopakhin nằm dài, chống khuỷu tay, trên đất xốp, mệt mỏi nghĩ rằng, giờ đây, chắc là người ta chuyển số còn sống sót của trung đoàn về hậu phương để phiên chế lại hay bổ sung cho một đơn vị mới nào đó, như vậy là buộc lòng phải xa mặt trận một thời gian dài: thế nhưng giữa lúc ấy thì bọn Đức đang điên dại tấn công vùng sông Don, và ở mặt trận thì thêm được người nào quý người nấy. Anh đã hình dung bản thân mình với một bọc quần áo lép kẹp trên vai, thẫn thờ lang thang đâu đó ở vùng hậu phương heo hút: rồi anh lại tưởng tượng mọi điều khác: một cuộc sống buồn tẻ, không có những nỗi lo hay niềm vui chiến đấu ở một thị xã tỉnh lẻ, cuộc sống vô vị của một chiến sĩ dự bị, những đợt huấn luyện ở ngoại ô trên thảo nguyên cháy nắng, những loại súng bắn vào mô hình xe tăng bằng gỗ, những lời lên lớp chán ngấy của một trung úy từng trải nào đó, một người sẽ cậy vào chức vụ mà xem anh, một Pyotr Lopakhin đã từng dày dạn khói lửa xông pha trận mạc, như là một tân binh non nớt khờ khạo... Lopakhin phẫn uất lắc đầu quầy quậy, ngọ nguậy tại chỗ không yên. Không, quỷ tha ma bắt nó đi, chứ cuộc sống yên ả ấy thì anh chịu sao nổi! Anh thích bắn vào những xe tăng thật của bọn Đức, chứ thèm vào bắn những cái mô hình ngớ ngẩn ấy. Anh thích tiến về phía Tây chứ không phải về phía Đông, và vạn dĩ tệ nhất, thì cũng là dừng lại ít lâu tại đây, bên sông Don này, chờ một cuộc tấn công mới. Vả lại cái gì có thể giữ anh ở lại với một đơn vị trong đó không còn lấy một mống bạn cũ nào cả. Streltsov cũng không ở đây nữa, không biết ra viện cậu ta sẽ rơi vào đâu, chỉ mới có một ngày hôm qua thôi đã hy sinh mất Zvyagintsev, anh nuôi Lisichenko, Kochetygov, trung sĩ Nikiforov, Borzykh... Biết bao nhiêu chiến sĩ, những người bạn chiến đấu, đã vĩnh viễn nằm lại trên những miền bao la từ Kharkov đến sông Don! Họ nằm đó trên miền đất thân yêu đang bị kẻ thù lăng nhục, âm thầm kêu gọi trả thù; thế mà anh, Lopakhin lại về hậu phương để bắn vào những chiếc xe tăng bằng gỗ dán, và để học những điều hắn đã nắm chắc từ lâu trên chiến trường ư?!

Lopakhin vụt chồm dậy, phủi cát trên đầu gối, bước tới cái hầm cũ, nơi chuẩn úy đóng.

“Mình sẽ xin ở lại một đơn vị chiến đấu. Thế là xong, mình không đi đâu hết!” - Lopakhin quyết định, và xăm xăm lách qua những bụi tầm xuân um tùm.

Anh đi chưa quá hai chục bước chân, bỗng nghe tiếng nói quen thuộc của Streltsov. Lopakhin sững sờ, không tin ở mình nữa, anh rẽ ngoặt sang bên cạnh, bước tới một cánh rừng thưa và nhìn thấy Streltsov đang đứng quay lưng về phía mình cùng với ba chiến sĩ lạ mặt nữa.

- Nikolai! - Lopakhin mừng quýnh lên gào to.

Mấy chiến sĩ nhìn Lopakhin chờ đợi, còn Streltsov vẫn đứng nguyên không quay lại, và đang lớn tiếng nói điều gì đó.

- Nikolai! cậu từ đâu chui ra đấy, hả quỷ sứ?! - Lopakhin lại hét lên, giọng vui vẻ và run lên, vì mừng rỡ.

Một trong các chiến sĩ đứng cạnh Streltsov đẩy vào tay anh ta, và Streltsov ngoảnh lại. Trên mặt anh ta lập tức bừng sáng lên một nụ cười nồng nhiệt và rạng rỡ, và anh bước tới đón Lopakhin.

- Anh bạn quý ơi, cậu từ đâu hiện hình ra đấy? - từ xa, một lần nữa Lopakhin lại hét tướng lên.

Streltsov im lặng mỉm cười và vung vẩy hai cánh tay dài ngoằng, bước những bước dài, nhưng không thật vững qua khoảnh rừng thưa.

Hai người gặp nhau bên cạnh một chiến hào vừa đào xong, với những đống đất pha cát còn mới tinh khôi một màu vàng tươi sáng sủa; họ ôm chặt lấy nhau. Lopakhin nhìn sát đôi mắt đen lánh, sáng ngời niềm vui của Streltsov, và tức thở vì hồi hộp, anh nói:

- Quái quỷ gì lạ thế! Mình gào cậu tới vỡ họng ra thế mà cậu cứ im thin thít, sao thế? Hãy nói nghe nào, cậu ở đâu ra thế, hả? Tại sao cậu lại lọt vào đây?

Streltsov, vẫn với nụ cười bất động như ngưng đọng lại, chăm chú và căng thẳng nhìn đôi môi mấp máy của Lopakhin và cuối cũng anh nói, hơi lắp, tiếng kéo dài ra nghe rất lạ:

- Petka! Mình mừng biết chừng nào, cậu không hiểu nổi đâu. Mình đã tuyệt vọng không còn mong tìm được một người nào trong bọn ta nữa,.. ở đây biết cơ man nào là người...

- Cậu ở đâu hiện ra đấy? Người ta chuyển cậu đi quân y rồi cơ mà? - Lopakhin kêu lên.

- Thế mà bỗng nhiên mình thấy... chính hắn! Lopakhin! Thế còn những anh em khác đâu cả?

- Kìa, cậu sao thế, hơi nặng tai à! - Lopakhin ngạc nhiên hỏi.

- Mình đi tìm các cậu từ tối hôm qua, đi khắp các đơn vị! Mình đã định sang bên kia sông, nhưng một đại úy pháo binh nói rằng tất cả bên ấy đã sang bên này rồi, - anh nói, càng lắp bắp nhiều hơn, cặp mắt đen sáng ngời.

Lopakhin vẫn không hiểu chuyện gì đã xảy đến với bạn mình, bật cười vỗ vai Streltsov.

- Ê, người anh em ạ, cậu không nghe rõ lời mình rồi! Mình với cậu cứ như trong truyện tiếu lâm ấy, “Bà mẹ đỡ đầu khỏe chưa”. - “Lúc ấy tôi đang ở ngoài chợ”. - “Bà điếc à?” - “Mua một con gà”. Này, cậu làm sao thế, cậu nặng tai thật đấy ư? - Lopakhin hỏi giọng đã to hơn hẳn. - Giọng cậu nói không đều và lắp bắp thế nào ấy... Hãy hượm đã... Cậu thành ra như thế sau khi bị dập thương phải không? Phải, đúng như thế rồi!

Lopakhin đỏ dừ mặt vì bực với bản thân mình, và xót xa nhìn vào khuôn mặt đã biến đổi nhưng vẫn tươi cười như trước của Streltsov. Còn anh này lại đặt bàn tay run run lên vai Lopakhin, nói lắp bắp rất cực nhọc và khó khăn:

- Nào ngồi xuống, Petya. Mình nói năng nó chật vật lắm, sau khi bị bom, tai mình không còn nghe được nữa. Và đây... cậu thấy đấy, mình đâm ra nói lắp... Cậu viết đi, mình sẽ trả lời cậu.

Anh ta ngồi xuống bên chiến hào, rút ở túi ngực ra một cuốn sổ tay lấm lem dầu mỡ và cây bút chì. Lopakhin giật lấy mẩu bút chì trong, tay anh ta, liến thoắng viết: “Mình hiểu rồi, cậu trên khối quân y chứ gì?” - Streltsov nhìn qua vai anh, nói:

- Ừ, thì như người ta nói là trên đấy... Mình bỏ đi, nói như vậy hơn. Mình đã nói với bác sĩ rằng khi mình thấy đỡ hơn, là lập tức mình bỏ đi ngay.

“Đi làm quỉ gì? Đồ ngốc, cậu phải điều trị đã chứ!” - Lopakhin viết, cáu tiết ấn bút chì mạnh cái dấu chấm than làm gãy ngọn bút chì.

Streltsov đọc và ngạc nhiên nhún vai.

- Sao lại bảo là đi làm quỉ gì? Máu trong tai mình hết chảy rồi, mình hầu như không buồn nôn nữa. Thế thì mình nằm bẹp ở đó làm gì chứ? - Anh dịu dàng cầm lấy cây bút chì, rút con dao díp ra và gọt bút chì, thổi những vụn gỗ trên đầu gối và nói: - Vả lại, mình hoàn toàn không thể nào ở lại đó được. Trung đoàn đang ở trong một tình thế nguy ngập, anh em còn lại chẳng được mấy người... Làm sao mà mình lại không đến với anh em được? Và đây mình đã tìm đến. Điếc cũng vẫn có thể cùng chiến đấu với anh em được. Đúng thế chứ, Petya.

Lopakhin cảm thấy lòng mình chan chứa yêu thương, cảm phục và kiêu hãnh vì con người. Anh muốn ôm choàng lấy Streltsov mà hôn lấy hôn để, nhưng cuống họng anh bỗng nghẹn thắt lại nóng bỏng, và cảm thấy xấu hổ vì nước mắt của mình, anh quay mặt đi, vội vàng rút túi thuốc lá.

Lopakhin cúi gục đầu xuống vấn thuốc; và khi anh vấn sắp xong thì để rớt trên mảnh giấy một giọt nước mắt rất lớn, long lanh; mảnh giấy bục ra trong mấy ngón tay Lopakhin...

Nhưng Lopakhin là một tay gan lỳ: anh rứt một mảnh giấy khác ở tờ báo cũ mà nếp gấp đã đen sì, cẩn thận rải đều thuốc lá lên, và vẫn vấn được điếu thuốc.