Văn học, đôi khi là một công việc rất vô ơn, vì nhiều khi với những mục đích tinh thần trong sáng, nhưng lại phải viết về những người như Stoletov, Tuaev và nhiều kẻ còn tệ hơn thế nữa. Và chẳng phải mất công đi tìm nguyên mẫu lẫn danh từ chung cho họ làm gì, loại người như vậy đầy ra, không đếm xuể… Còn nếu muốn có dẫn chứng cụ thể, thì mới đây tôi gặp Guta Tuaev trong một hoạt động vui vẻ nào đó ở Moskva. Gần như không chờ đến lượt, anh ta đứng lên chào mừng một nhân vật quan trọng. Thật tình, Guta không chìa tay ra, mà cũng chẳng có ai chìa tay cho anh ta cả - hiện nay theo thông lệ ở chỗ chúng tôi, người ta ôm hôn nhau để chào mừng. Trước kia ông tôi vẫn nói, đàn ông với nhau, nếu ngang tuổi và tôn trọng nhau thì nhất thiết phải bắt tay nhau như cả thế giới vẫn thường làm. Còn với những người già đáng kính thì không nên bắt tay mà phải lễ phép ôm hôn để người đó không phải nhận ra tay mình đã yếu thế nào. Đối với người trẻ và phụ nữ cũng vậy. Còn với những người mai mối, không nên bắt tay vì họ không bằng vai phải lứa, cần phải biết rõ vị thế của mình. Còn một việc nữa, không nên chìa tay ra với bà con gần gũi, cùng dòng họ thân thích.

Hiện giờ tất cả chúng ta đều là bà con thân thích. Theo thông lệ, sau khi mỉm cười, tôi rơi ngay vào vòng tay mong ước của Guta Tuaev. Còn Guta là một người danh giá, ngạo mạn, dáng vẻ mệt mỏi, được cả đám đông sẵn sàng ôm hôn vây quanh. Mặc dù Guta lớn tuổi hơn tôi nhiều, nhưng trông trẻ hơn tôi, không hề có một nếp nhăn, một sợi tóc bạc, mặt mày tươi tắn, vóc dáng béo tốt, được chăm sóc kỹ lưỡng. Thật lòng mà nói, tôi rất vui được gặp anh ta, ít ra thì cũng như mọi người, vẻ ngoài tôi cũng tỏ ra thân thiện và lịch thiệp. Giờ đây không thể dễ dàng gặp được Guta vì anh ta, lúc thì ở Mỹ, lúc ở châu Âu, lúc thì trên những hòn đảo xa lắc, hoặc là đi an dưỡng, hoặc là sống ở đấy, mà nói chung, sao anh ta lại không tận hưởng cuộc sống cơ chứ, tôi chẳng hề ganh tị, người ta đồn, tiền anh ta không đếm xuể, nếu vậy thì cần gì phải làm việc nữa?

Tuy nhiên, Guta vẫn làm việc, và không thuần túy là kiếm sống mà là vì lợi ích xã hội, phục hồi thành phố Grozny một lần nữa sau cuộc chiến lần thứ hai[87]. Thật ra là lâu lắm rồi, chính xác là từ dạo ấy, Guta không xuất hiện ở Grozny nữa. Bây giờ, Guta không còn là quan chức như trước, thậm chí tên tuổi cũng không được nhắc tới ở đâu nữa, tên anh ta chỉ xuất hiện trong các công ty giả mạo, và nhờ những khoản hối lộ hậu hĩnh và những cú “lại quả”, mà anh ta đã “thắng thầu” trong cái gọi là đấu thầu toàn Liên bang của dự án “Phục hồi kinh tế và môi trường xã hội nước Cộng hòa Tự trị Chechnya”. Hoan hô!

Nhưng tôi, dẫu chẳng hơn gì những người khác nhưng vẫn có một sự quan tâm nào đó đối với Guta. Guta là một người nổi tiếng, gần như là huyền thoại, và tôi, cũng như mọi người, đều biết cô vợ tiếp theo mà anh ta vừa cưới là một cô gái rất trẻ, có thể là vì tình yêu, nhân đây nói thêm, cô ta còn là người làng của tôi nữa. Nhưng tôi làm ra vẻ như không biết điều đó, đóng giả một thằng ngốc, hỏi thăm về cô vợ Roza của anh ta, dù sao thì tôi và em trai Roza cũng là bạn học.

Guta nhăn mặt như bị đâm vào gót chân, ngạc nhiên nhìn tôi chăm chú, nhưng không cắn lại, cũng chẳng nói gì, chỉ khinh bỉ nhìn tôi từ đầu đến chân rồi kiêu hãnh bỏ đi. Tôi không trông đợi điều gì khác, bù lại, một lần nữa tôi tin chắc, nữ nhân vật chính trong tác phẩm của mình vẫn còn sống. Tôi phải thật lòng thừa nhận, cho đến lúc đó tôi đã bỏ ra rất nhiều công sức để tìm kiếm Roza. Mà tìm làm sao được, họ thời con gái thì không biết, tên thì không khớp với giấy tờ tùy thân và từ dạo ấy Roza không còn làm trong bệnh viện nữa. Ngoài ra, trong đất nước Chechnya này, chiến tranh nổ ra liên miên cùng với mọi sự ly tán và đổ nát. Nói ngắn gọn, tôi không tìm được Roza và cũng không còn tin vào bất cứ điều gì nữa. Thật ra tôi cũng không quên Cậu bé, và sẽ không bao giờ quên. Tôi vẫn muốn viết về cậu ấy nhưng chẳng còn cơ hội nào nữa, tôi lại càng không thể viết về “Thế giới trẻ em”, về công cuộc phục hồi thành phố Grozny, có thể vì tôi đã yếu lắm rồi. Tôi không biết phải bắt đầu lại như thế nào, tôi đã bôi bẩn không ít giấy, nhưng vấn đề không phải ở đấy, không phải về Cậu bé, chẳng qua là tôi không thể, tôi sợ… Còn bây giờ, tôi vừa bay đến sân bay Sleptsovskaya[88] (từng mang tên một vị tướng đã chinh phục Kavkaz), và tôi cũng được nhiều người chào đón. Có một lái xe taxi mỉm cười rất thân thiện với tôi, kiên trì chào mời, sẵn sàng phục vụ. Tôi yếu ớt gạt ra, và chỉ đến khuya, khi đã ngồi trong ngôi làng ruột thịt, chúi mũi vào đống tư liệu cho cuốn sánh này, tôi sực nhớ đến Cậu bé, và hiểu ra ngay tại sao chính người lái xe này đã gọi với theo tôi:

- Khi tôi chở Cậu bé thì anh chưa phải là nhà văn.

Tôi hiểu, người lái xe đã nghĩ đến tôi, bởi lẽ suốt cả cuộc đời, tôi cũng mang tên là Cậu bé[89]. Thật lòng mà nói, tôi không có chủ ý đi tìm người lái xe taxi này, tôi cũng không tin vào sự ngẫu nhiên, song sự việc đã đưa tôi trở lại với anh ta, chắc là do duyên số.

Tôi đã làm việc, nói chính xác hơn là khổ sở tìm mọi cách cố viết thêm gì đó về Cậu bé. Mong muốn thì có, ý tưởng đã hình thành từ lâu, nhưng chẳng có kết quả gì cả, viết không ra, tư liệu khởi đầu không có, viết như vậy chỉ được chăng hay chớ mà thôi.

Có một lần tôi đi xe lửa từ Tuapse về. Dạo đó là mùa hè, đầu tháng Tám. Sáng hôm ấy tôi phải đến Beslan. Tôi đã lớn lên ở nông thôn, cả tuổi thơ sống giữa thiên nhiên, chăn cừu, chăn bò, cắt cỏ, vào rừng đốn củi, thích ngắm cảnh rạng đông. Nhưng quang cảnh như thế này tôi chưa bao giờ nhìn thấy.

Mặt trời vừa nhô lên, một chiếc đĩa khổng lồ, đỏ thắm, sáng bừng, sừng sững ở phía đông, không làm người ta lóa mắt mà như vẫy gọi đến với mình bằng sự tinh khiết. Tôi không nhớ chính xác, nhưng khi đó tôi có cảm giác, đó chính là khuôn mặt tươi sáng của Cậu bé đang đứng lên từ mặt đất, soi sáng cho chúng ta, để cuộc chiến trên vùng đất Kavkaz này nhanh chóng chấm dứt. Tôi không phải là người theo chủ nghĩa tượng trưng, nhưng rõ ràng đó là một tín hiệu, có một điều gì đó sẽ phải xảy ra.

Tôi phải chuyển xe nhiều lần mới đến được bến xe của khu dân cư cũng mang tên Sleptsovskaya. Buổi sáng, cả bến xe chỉ có hai chiếc taxi, vậy mà đột nhiên - vẫn là cái nụ cười niềm nở ấy.

- Tôi là Paizul. - Khi xe đã chuyển bánh, người lái xe nhắc lại tên mình, lát sau, khi chạy trên con đường làng, qua đèo Goragorsk, anh ta nói tiếp: - Vợ tôi đã đọc đi đọc lại tác phẩm của anh, lần nào cũng khóc sướt mướt… Anh làm ơn, trên đường đi, ghé lại nhà tôi một phút, uống cốc trà, anh sẽ không hối tiếc đâu.

Lúc đó, tôi cảm thấy hối tiếc vì đã không từ chối ngay. Chúng tôi chạy vòng qua thành phố Grozny đổ nát, rẽ vào một nơi hẻo lánh, cỏ dại che lấp cả vết bánh xe, không một bóng người, không một ngôi nhà còn nguyên vẹn, chắc gì đã có ai còn sống ở đây. Tôi phải thừa nhận, không chỉ có một ý nghĩ u ám lẩn khuất trong đầu, tôi như ngồi trên đống kim nhọn, nếu lái xe bỗng nở một nụ cười ma quái nào đó, tôi sẵn sàng lao ra bất chấp xe đang chạy - thời ấy, tình hình ở Chechnya là như vậy. Còn người lái xe vẫn không hề giảm tốc độ, điều khiển chiếc xe cũ mèm của mình vượt hết ổ gà này đến ổ gà khác, lại còn nói:

- Nhà tôi bị sập rồi, tôi phải sống tạm trong túp lều xiêu vẹo của người bà con. Điện, ga không có, nước phải chở về, chẳng còn cách nào khác, còn đây là nguồn sống của gia đình. - Vừa nói anh ta vừa vuốt ve vô lăng.

Ngôi nhà nằm riêng biệt lẻ loi. Trong hai cuộc chiến tranh, tôi đã chứng kiến nhiều điều, nhưng cảnh tiêu điều như thế này tôi không thể hình dung nổi. Thật ra, ngôi nhà nhỏ với mảnh vườn giống như một ốc đảo mong ước, tất cả đều được chăm sóc kỹ lưỡng, gọn gàng ngăn nắp, thậm chí dọc theo hàng rào hoa vẫn nở rộ, táo và lê đang độ chín.

- Này, vợ ơi, ra đây! - Paizul mở cổng, hét to. - Nhìn xem, ai đến thăm chúng ta này.

Tôi nhận ngay ra người phụ nữ ấy. Dĩ nhiên, Roza đã trở nên già dặn và đầy đặn hơn, đôi tay giấu sau cái bụng bắt đầu lùm lùm, mấy chiếc răng bằng kim loại lấp lóe… Và vừa nhìn thấy tôi, chị khóc òa lên.

- Thôi, thôi, đừng khóc nữa. - Paizul vuốt ve tay vợ và dịu dàng nói, chẳng phù hợp với phong tục tập quán của chúng tôi. - Không nên khóc, chúng ta có khách. Nào, em có gì hay thì khoe với khách đi, để anh ấy tin vào truyện cổ tích và sẽ viết về nó.

Do hai vợ chồng tỏ ra quá trịnh trọng, thậm chí còn hơi khoa trương, tôi đoán ngay là bây giờ họ sẽ cho tôi biết một điều bí mật gì đó. Ồ, nhưng đó có phải là Cậu bé đâu? Chính là nó! Thằng bé tỏ ra phụng phịu vì vẫn còn ngái ngủ, y như bản sao, chỉ có nước da ngăm ngăm hơn một chút, tóc cũng quăn nhưng màu hạt dẻ sẫm.

- Thượng đế đã thương tôi. - Roza ôm đứa bé vào lòng, vừa nói vừa cười qua hàng nước mắt.

- Anh thử đoán xem, tên nó là gì? - Người cha bế đứa bé lên. - Đúng rồi, dĩ nhiên tên nó cũng là Cậu bé!… Thượng đế đã đổi nó cho cô ấy, trước đó, lúc nào cô ấy cũng dằn vặt, trách móc mình!

Ngày hôm ấy, tôi nghỉ lại nhà họ, chính tôi cũng bị xúc động mạnh. Còn Roza, vì không biết trước nên chẳng có gì đặc biệt để đãi khách, nhưng chị đã thể hiện lòng hiếu khách rất tuyệt vời của người dân vùng Kavkaz:

- Lần đầu tiên anh đến thăm chúng tôi, xin tặng anh bảo vật quý giá nhất. - Một tờ giấy ố vàng, còn nguyên những vết bụi bẩn, bị cháy sém gần hết được lồng trong chiếc khung kính đẹp. Đó là bản nhạc. Bên trên đề: Thế giới trẻ em mới”, bên dưới: “Nhạc sĩ Nokhchi Kjant-Cậu bé, phối khí Anastasya Afanasieva-Gnedina”.

- Khi tôi lần về được đến nhà, - Roza lại ứa nước mắt nói tiếp: - tất cả đã cháy rụi… Còn tờ giấy này, tôi tình cờ nhặt được cạnh đó… Không còn gì nữa, kể cả ảnh.

Tôi cảm thấy phấn chấn hẳn lên. Tôi không quen biết nhạc sĩ nào trong thành phố Grozny cả, mà chắc gì họ đã ở lại. Cách một ngày sau, tôi bay lên Moskva, từ sân bay đến thẳng nhà một nhạc sĩ quen. Nhưng kết quả chỉ có thể đọc được hai dòng nhạc, không một nhạc sĩ nào có thể phục hồi được thêm gì nữa, những gì còn lại rất ít và cũng mờ nhạt. Đến lúc ấy thì tôi hiểu, đó cũng chính là một tín hiệu dành cho tôi: Thế hệ chúng tôi, chẳng những đã không giữ được thành phố Grozny và “Thế giới trẻ em”, mà ngay cả cuộc sống của con cháu mình cũng không giữ nổi. Chúng tôi cần phải làm gì đó, phục hồi cái gì đó, nhưng tôi không biết làm gì cả, bởi vậy mà tôi cần phải vẽ lên bức tranh của mình, để khuyên răn chính bản thân mình.

Nghĩ mình có thể làm được điều đó, tôi thận trọng bắt tay vào việc, nhưng không được. Tôi lại đến gặp Roza, trả lại cho chị cái món quà vô giá - vật kỷ niệm đó. Paizul đi chơi không có nhà, tôi và Roza trò chuyện với nhau suốt cả một ngày, chính xác hơn là tôi đã vẽ được cả đống “ký họa” từ lời kể của chị. Không đủ, tôi lại đến gặp, chị lại giúp tôi tiếp tục “tô trét” bảng màu. Mỗi khi công việc “chạy” hay “dừng”, tôi lại đến gặp chị. Chính Roza đã khích lệ, gợi ý, tạo cảm hứng, thậm chí còn định hướng cho tôi nữa.

Một lần khi tôi đến, hai vợ chồng đều ở nhà, vẻ mặt buồn rầu, lo lắng. Giờ đây họ chẳng còn tâm trí đâu mà nói đến chuyện sáng tạo văn học nghệ thuật nữa, bài tản văn về thành phố Grozny thời chiến vẫn chưa chịu kết thúc.

- Có một cuộc kiểm tra. - Paizul kể. - Chứng minh nhân dân của Roza là mẫu cũ, chúng tôi chờ suốt một năm mà vẫn chưa được cấp mới, họ đòi cả đống tiền. Chiếu cố Roza đang có mang nên thay vì tịch thu chứng minh của cô ấy, họ thu của tôi rồi giam tôi một ngày. Ngay trong đêm tôi về, người ta lại đến nữa, đeo mặt nạ, đe dọa thằng bé, đến giờ nó vẫn chưa hoàn hồn… Họ lấy mất chiếc xe, chẳng còn cách nào để kiếm sống nữa. - Paizul bối rối mỉm cười cứ như chính anh là người có lỗi.

- Tôi không thể chịu đựng hơn được nữa, không thể!

- Roza ôm chặt đứa bé vào lòng, giọng lạc hẳn đi đến mức không nhận ra. - Cho đến giờ tôi vẫn tự trách móc, dằn vặt mình vì lúc đó đã không cương quyết đưa Cậu bé đi… Chẳng lẽ bây giờ, mọi chuyện sẽ lặp lại với thằng bé này?… Xin anh hãy giúp, chúng tôi nghèo lắm.

Ở đất nước chúng ta có một điều tốt đẹp - tiền có thể giải quyết được mọi việc.

Ngay trong ngày hôm ấy, với sự giúp đỡ của bạn bè, tôi đưa cả gia đình Roza đến Sleptsovsk. Họ sống khoảng một tháng ở đó cho đến khi làm xong hộ chiếu xuất cảnh cho cả gia đình. Sứ mệnh của tôi đến đây là kết thúc, và tôi bị mất người nhắc vở.

… Đứa con thứ hai của họ sinh ra ở Ba Lan. Sau đó họ chuyển sang Bỉ, còn bây giờ hình như đã định cư vĩnh viễn ở Na Uy.

Cách đây không lâu, tôi nhận được thư và cả ảnh của Roza: “… Vì ở cái tuổi của tôi như hiện nay, nên đứa con thứ hai của chúng tôi được đặt tên là Dindik[90]. Nhưng đó là trên giấy tờ, còn để cho dễ gọi, chúng tôi gọi nó là Dasho Kjant[91]. Quả thật nó giống y hệt, khuôn mặt sáng sủa, mắt xanh, tóc vàng, không biết nó giống ai vì hai chúng tôi nước da đều hơi ngăm ngăm… Thượng đế đã thương tình. Tôi hạnh phúc quá!… Thằng con trai đầu, tôi gửi vào trường nhạc, lớp violon. Tất nhiên, nó không phải là Cậu bé của chúng ta… Cậu bé là một tài năng hiếm hoi, vừa có năng khiếu đặc biệt trời cho vừa có một tấm lòng nhân ái vô hạn! Chúng ta đã không bảo vệ được nó, có thể vì chúng ta chưa xứng đáng?… Anh biết không, có một điều rất lạ, khi còn ở Grozny, dù có mong ước đến đâu tôi cũng chưa bao giờ gặp lại Cậu bé và bà Anastasya trong giấc mơ. Tôi nghĩ, họ sợ xuất hiện ở đó.

Còn ở đây, thiên đường hạ giới, vậy mà tôi cũng không mơ thấy họ… Khi nào thì điều đó mới kết thúc? Tôi nôn nóng chờ đợi… Thật lòng mà nói, ở đây rất buồn, một nỗi buồn thầm lặng và hiu quạnh, tôi không hiểu ai cả, và tôi cũng không có chỗ nào để khóc cho thật đã - người ta không hiểu, nguyên cớ gì mà khóc, trong khi tâm hồn tôi vẫn phiêu diêu ở nơi ấy. Ở Grozny, mỗi khi buồn chán, tôi thường ra sông Sunzha, quỳ xuống, vốc nước tưới lên mặt đất, nơi Cậu bé từng đặt chân, rồi xoa tay lên, thế là tôi cảm thấy nhẹ nhõm hẳn. Nhân tiện, người ta đã xây ‘Thế giới trẻ em mới’ hay là cây Cầu hoa mới ở đấy chưa? Anh hãy ra đấy, nghiêng mình và gửi lời chào hộ tôi… Dẫu sao thì tôi vẫn buồn nhớ”.

Tôi vẫn thường đến đó, và chốn ấy cũng quyến rũ tôi, hôm nay tôi lại đến. Đang là mùa đông, tháng Giêng sắp hết, khắp nơi ướt át, ảm đạm, bẩn thỉu, vậy mà nơi này từng là “Thế giới trẻ em”, người đời chẳng còn mấy ai nhớ nữa. Một mảnh đất hoang với tấm biển “có mìn” bạc phếch, đám cỏ dại còn sót lại từ năm ngoái, không có cây cầu nào cả, chỉ có dòng Sunzha là vẫn chảy. Đúng mười năm đã trôi qua kể từ ngày Cậu bé cứu tôi ở chỗ này (đó cũng là một dấu hiệu). Nếu còn sống, hẳn bây giờ nó đã là một chàng trai tài năng nổi tiếng khắp thế giới, có thể nó đã viết nên những bản nhạc tươi sáng về dân tộc mình, về hòa bình và về những điều tốt đẹp, và tôi tin, có thể vì thế mà ở đây sẽ không có chiến tranh nữa. Nhưng hồi đó tôi đã quá bạc nhược, nếu không nuốn nói là hèn nhát, tôi đã không dám quay về để kể câu chuyện cổ tích như đã hứa… Mãi đến tận bây giờ tôi mới làm được chút gì đó, truyền đạt được chút gì đó. Nhưng tôi có thể nguệch ngoạc được cái gì?! Tôi biết, toàn những chuyện buồn thảm, thê lương và đau xót. Nhưng làm sao có thể khác được nếu trên cái bảng pha màu của tôi chỉ có mỗi một màu - mùi cháy khét của chiến tranh, và tôi, dù không chủ tâm nhưng đã bôi trét nó lên, làm bẩn tấm toan trắng tinh của tuổi thơ Cậu bé, mà cho đến giờ, cuối cùng tôi cũng chẳng hiểu được ý nghĩa của bức tranh “Hình vuông đen”[92]! Dẫu có nói là tôi lại đến đây, nơi từng là “Thế giới trẻ em” và thế giới tuổi thơ của Cậu bé, thì liệu hôm nay tôi có thể làm được gì? Tôi chỉ nói được một điều: Cậu bé là một đứa trẻ mồ côi bị cuốn vào cuộc chiến! Xin hãy tha thứ cho tôi và cho tất cả chúng tôi!

Ngày 31 tháng 01 năm 2005