Nếu căn cứ vào vị thế của một người tù thời kỳ Stalin, thì Afanasieva Anastasya Tikhonova vẫn còn gặp may: Vùng đất Bắc Dvina[64] nơi cô bị giam cũng không đến nỗi xa xôi lắm. Hơn nữa, cô còn là một nhạc công, còn trẻ, hình thức hấp dẫn, thậm chí còn rất khả ái nữa, chính vì thế mà trong quân đội, từ các vị tướng tá cho đến các sĩ quan, hạ sĩ quan và lính trơn đều để mắt đến cô.

Ngoài ra Anastasya còn có một đặc ân nữa là mỗi tháng được gửi một lá thư cho mẹ. Đó là một điều rất đáng mong ước vì nó sẽ giúp cho cuộc sống của cô đỡ nặng nề hơn và có thể chịu đựng được. Dẫu Anastasya có bị sỉ nhục, cưỡng bức đến thế nào đi nữa thì bao giờ cô cũng viết cho mẹ những bức thư, nếu không lạc quan thì cũng rất khoan dung, đại loại như “tình hình của con vẫn bình thường, nếu không tính đến cuộc thăm nuôi tiếp theo còn gần một tháng nữa, thì mọi việc cũng không đến nỗi nào”.

Dĩ nhiên, toàn bộ thư từ ở trại cải tạo phạm binh đều bị kiểm duyệt, và một lần, trong cuộc họp toàn thể, ông trưởng trại đã nói:

- Viết thư về nhà phải viết như thế này! - Rồi ông đọc cho mọi người nghe bức thư của Anastasya gửi cho mẹ.

Trong thư chẳng có gì, chỉ đơn giản là tất cả mọi việc đều tốt đẹp, và cũng chính vì vậy mà ngay trong đêm ấy, Anastasya bị chính các nữ tù trong lán của mình đánh cho một trận không thương tiếc.

Anastasya bị rơi vào cảnh bị ruồng rẫy của cả bên này lẫn bên kia: Các giám thị và tù nhân đều tha hồ nhạo báng cô, và việc ấy kéo dài gần một năm, đó là năm đầu tiên, khốn khổ nhất. Cuối năm thứ nhất, Anastasya bị mang bầu, cô cố che giấu, nhưng mọi người cũng phát hiện ra. Họ lấy ủng đá vào bụng cô cho đến sẩy thai. Cô nằm liệt giường, may mắn lắm mới qua nổi - chỉ còn da bọc xương, đến mức giờ đây đám đàn ông chẳng thèm để mắt đến cô nữa, thêm vào đó một đoàn tù mới được đưa đến trên những con đường tạm mùa đông - trong số đó, không ít những cô gái trẻ trung, tươi mát và hấp dẫn.

Nói ngắn gọn, chỉ sau một năm, Anastasya bị lùa vào rừng taiga khai thác gỗ như phần đông các tù nhân khác. Vào thời kỳ này, cô chỉ nhớ mang máng mùa hè ngắn ngủi đầy ruồi muỗi, sau đó thời tiết trở nên lạnh lẽo đến mức không biết phải làm gì nữa, toàn bộ cuộc sống chỉ có một mong ước duy nhất - được ăn no và ngủ đẫy giấc. Một ngày dài hơn một năm, và một năm trôi qua mà chẳng nhớ được gì.

Một sự tồn tại vô cảm như vậy đã diễn ra, cho đến khi bất ngờ Anastasya được gọi ra gặp người đến thăm. Stoletov không thể nhận ra Anastasya ngay cả khi cô đã được tắm rửa và thay quần áo. Còn cô, không chỉ một đêm đã phải khóc lóc, nguyền rủa Stoletov, nhất là trong năm đầu, nhưng bây giờ cô vẫn chạy tới ôm cổ ông ta như một người thân, một vị cứu tinh. Còn Stoletov, một người đàn ông cao lớn, khỏe mạnh, hồng hào đang ở độ tuổi sung mãn cũng không kìm nổi - chính cái vẻ ngoài của Anastasya đã làm cho ông ta phải rớt vài giọt nước mắt chân thực. Stoletov không thể tin nổi là tình hình lại tồi tệ đến thế.

Sau này mới rõ, Stoletov định đến gặp Anastasya một ngày một đêm, và ông đã mượn phòng ở khu vực sĩ quan quân đội. Nhưng Anastasya không còn là cô gái trẻ trung, xinh đẹp và khỏe mạnh như xưa nữa, chẳng còn gì, chỉ có cái eo càng nhỏ hơn, mà làm gì còn eo nữa, cả cơ thể trắng bệch như xác chết, mỏng như tấm ván, vẻ ngoài của cô làm người ta khiếp sợ.

Họ chỉ ở bên nhau không quá hai giờ. Và có thể thấy rõ là Stoletov chẳng quan tâm đến Anastasya - tất cả mọi sự quan tâm của ông chỉ liên quan đến cây vĩ cầm mà chính cô đã quên từ lâu. Stoletov vặn vẹo Anastasya đủ chuyện về cây đàn, về Zhenya Zverev, cuối cùng ông ta cũng vỡ lẽ ra là cô cũng chẳng biết gì cả. Ngay lập tức Stoletov kết thúc cuộc gặp với một yêu cầu duy nhất - không được hé răng với bất cứ ai về ông ta và nhất là về cây đàn, kể cả trong những bức thư gửi cho mẹ… Chỉ có vậy thôi.

Khi đó, dẫu có thế nào thì Anastasya vẫn cảm thấy vui mừng - dù sao thì Stoletov cũng mang đến cho cô không chỉ bức thư của mẹ mà còn rất nhiều thức ăn nữa, và cả tiền. Điều quan trọng nhất là ngay trước mặt cô, Stoletov đã gọi giám đốc trại giam tới, và không biết là yêu cầu hay ra lệnh, phải đối xử với cô một cách đặc biệt. Ngay trong ngày hôm đó, Anastasya được điều sang làm việc ở bộ phận giặt là, một nơi mà có nằm mơ cô cũng không dám.

Mấy tháng sau, vào mùa hè, khi thời hạn của Anastasya còn gần một năm rưỡi nữa thì Stoletov lại xuất hiện, dáng vẻ phiền muộn. Ông ta lại hỏi về cây đàn, về Zverev. Rất dễ hiểu là Anastasya không có thông tin gì mới và không thể có được, việc Stoletov lại phải lặn lội đến nơi thâm sơn cùng cốc, hiểm trở này không phải là theo ý muốn của mình.

- Em đã bình phục lên chút ít rồi đấy. - Stoletov khẽ véo vào má cô, giờ đây với tư cách là một người đàn bà, Anastasya chỉ xứng đáng có vậy.

- Cảm ơn anh! Nhờ anh quan tâm chuyển em đến bộ phận giặt là.

- Còn chỗ nào tốt hơn không?

- Nhà ăn.

- Em có muốn được thả trước thời hạn không? Anastasya không nói gì cả, chỉ lặng lẽ khóc.

- Em có thể tìm ra được vị hôn phu Zverev của mình không?

Anastasya chỉ biết nhún vai.

- Cần phải tìm ra. - Stoletov ra hiệu giờ thăm nuôi đã hết rồi đứng lên, giọng sỗ sàng: - Em gọi bọn họ là gì nhỉ? À, “các đối tượng kinh tởm”… He he. Vậy thì thế này, theo yêu cầu của các đối tượng kinh tởm đê tiện, em phải tìm cho ra cái thằng kinh tởm ấy dù có phải lôi từ dưới đất lên. Mục đích và nhiệm vụ rõ chưa?

Anastasya chỉ biết gục đầu xuống.

- Binh nhì Afanasieva! - Stoletov rít lên bằng một giọng cay độc: - Mục đích và nhiệm vụ đã rõ chưa?

Anastasya không có lựa chọn nào khác, chẳng cần nghĩ ngợi, chấp nhận tất cả:

- Báo cáo đồng chí chỉ huy, rõ rồi ạ. - Anastasya cố đứng nghiêm như trước kia.

- Đấy, như vậy sẽ tốt hơn… cho em. - Giọng điệu quan cách từ lâu đã bị quên lãng lại vang lên trong câu nói của Stoletov: - Trước mắt, không bao giờ được quên người chỉ huy, người ân nhân suốt đời của mình. Nếu không sẽ phải bóc lịch thêm năm năm nữa đấy.

Anastasya không biết lần này Stoletov nói gì với lãnh đạo trại, nhưng ngay ngày hôm sau cô được chuyển sang làm việc ở nhà ăn, và không phải làm chung với ai mà ở vị trí nhẹ nhàng và danh giá nhất - cắt bánh mỳ, đúng như Stoletov nói, “để ăn cho căng sườn lên” trong khi ông ta còn đang chạy chọt cho cô.

Đúng bốn năm, tức là trước thời hạn một năm, Anastasya khi đó không còn ốm yếu nữa, mà ít nhiều cũng đã có da có thịt, được ôm hôn người mẹ thương yêu của mình ở Moskva và nhìn thấy chiếc hộp đàn violon của dượng trong tủ quần áo! Với một sự hài lòng thích thú, lần đầu tiên Anastasya được sử dụng cây đàn bằng đôi tay cứng đờ và lỗi nhạc.

Theo quy định, ngày hôm sau, Anastasya đến đồn công an trình diện. Tại đây, một sĩ quan trẻ phụ trách khu vực, lật qua lật lại tờ giấy chứng nhận ra tù, tỏ ý không muốn cô sống ở trong thành phố, liền đề nghị cô đến định cư ở những nơi xa hơn, tốt nhất là quay về vùng Bắc Dvina, hay có thể là Pechora, tốt nhất là đến Sibir hay Ural, nơi người ta rất cần những bàn tay lao động, còn ở thủ đô thì không có chỗ cho những kẻ nội gián.

Ngày hôm sau, Anastasya cùng mẹ đến phòng đăng ký trung tâm của thành phố - hàng người xếp hàng dài cả trăm mét, chuyển động rất chậm, họ đứng suốt cả ngày cũng chưa đến lượt. Ngày hôm sau, họ đến xếp hàng từ năm giờ sáng, nhưng là người thứ ba mươi. Ở đây người ta chẳng thèm nghe Anastasya nói gì, cấp ngay cho cô một cái giấy chứng nhận đóng dấu đỏ chót - điều động đến vùng Angara[65] xây dựng nhà máy thủy điện. Sau năm năm, có thể Anastasya sẽ được phép quay về sống ở đây, nhưng phải cách Moskva một trăm kilomet. Anastasya chỉ còn hai mươi tư giờ để có mặt ở nơi tập trung, tàu hỏa miễn phí trên chuyến tàu đặc biệt khởi hành từ ga Iaroslav.

Không chỉ Anastasya mà cả mẹ cô cũng bị sốc nặng, ngay trên phố, cũng như bao nhiêu người khác trước họ, hai mẹ con tuyệt vọng khóc nức nở, cố chen vào cái tòa nhà công sở u ám ấy một lần nữa vì cho rằng có sự nhầm lẫn khủng khiếp nào đó. Nhưng người ta không cho họ vào nữa, và được giải thích là sẽ lỡ chuyến tàu-pháp đình ấy.

Trong ngày hôm ấy, hai mẹ con còn cố đến các cấp cao hơn để khiếu nại, nhưng chẳng nơi nào cho họ vào cả.

Vừa mệt, vừa đói, vừa tuyệt vọng và ức chế, mãi đến khuya họ mới về tới nhà, trên cánh cửa có gài tờ giấy - Stoletov để lại số điện thoại. Vừa nhận được điện, ngay trong đêm Stoletov đã có mặt ở nhà họ:

- Đưa cái giấy chứng nhận cho tôi. - Stoletov cẩu thả nhét tờ giấy tùy thân duy nhất của Anastasya vào túi và hứa là trưa mai sẽ quay lại.

Hai ngày liền Stoletov không xuất hiện, nhưng công an lại xuất hiện, và trong tiếng gào khóc điên loạn của người mẹ, họ lại giải cô con gái đi. Anastasya không khóc nhưng gần như suy sụp hoàn toàn, ý nghĩ mình sẽ bị đưa trở lại trại cải tạo làm cô run bắn lên.

Lần này người ta đối xử với Anastasya nhân đạo hơn - vì lý do “bị mất giấy chứng nhận và các nguyên nhân khác”, cô không bị đưa ra tòa, nhưng sẽ bị giam giữ một thời gian cho đến khi có chuyến tàu đặc biệt khác khởi hành.

Trong thời gian bị cách ly, Anastasya không lo cho mình mà lo cho mẹ nhiều hơn, dẫu sao thì cô cũng là người “từng trải”. Anastasya tìm cách nhắn tin về nhà, bằng cách ấy có thể cô sẽ cứu được mình, mà cũng có thể ngược lại, ai mà biết được số phận của cô sẽ ra sao. Nhờ cái tin nhắn đó mà Stoletov và mẹ xuất hiện. Anastasya được thả ra vì Stoletov đã trình ra không phải là cái thẻ chứng minh nhân dân đứng tên cô mà là một tờ giấy chứng nhận tạm thời nào đó, nhưng rất có tác dụng.

Đối với Anastasya, việc tìm kiếm Zverev theo yêu cầu của Stoletov là một việc đơn giản, thậm chí quá dễ. Cô có thể tìm ra cây kim trong đống rơm miễn là không bị đưa trở lại trại cải tạo. Ngoài ra, để phục vụ cho việc tìm kiếm, cô còn được cấp một khoản kinh phí nữa. Không hiểu tại sao mọi người đều cho là Anastasya có thể “đánh hơi” ra anh chồng chưa cưới của mình.

Thoạt đầu, Anastasya dạo một vòng đến chỗ bà con họ hàng, bạn bè và bạn đồng khóa của Zhenya, tìm ra cả những người mà cô từng làm việc chung và thông báo cho tất cả mọi người biết là cô đang đi tìm chồng chưa cưới của mình. Sau đó là những chuyến đi dài khắp đất nước rộng lớn. Anastasya rất nhiệt tình và tận tâm với công việc. Nhưng tiền đã cạn, thời hạn một năm ghi trên tờ giấy chứng nhận tạm thời cũng hết, thế mà cô vẫn còn lang thang đâu đó mãi tận Sibir xa xôi, bấu víu vào từng chi tiết nhỏ nhặt, kể cả sự trùng lặp tên họ, và cô ngạc nhiên nhận ra Stoletov không đáp lại những bức điện của cô nữa. Anastasya không nhìn ra một điều hiển nhiên: Zhenya Zverev đã chạy ra nước ngoài từ ba năm trước, bởi vậy mà Stoletov không cần cô giúp nữa, và ông cũng không quan tâm đến cô nữa.

Trên những chuyến “tàu hàng” phải chuyển liên tục, không tiền bạc, đói khát, phải khó khăn lắm Anastasya mới về được đến thủ đô, nhưng ở đây cô lại phải đối mặt với những rắc rối của luật pháp - thời hạn trên giấy chứng nhận tạm thời đã hết, cô không được phép sống ở thủ đô, còn Stoletov lẫn gia đình ông ta không còn sống ở Moskva nữa. Tuy nhiên, Anastasya đã có kinh nghiệm tìm người - cô tìm ra người chỉ huy cũ của mình và gọi điện thoại cho ông:

- Thôi ngay! - Tiếng Stoletov từ thành phố Grozny vang lên.

Anastasya phải gấp rút chuẩn bị rời thành phố Moskva. Người ta giới thiệu cho cô một công việc ở Nhà Văn hóa tỉnh Penza.

Quả thật thế giới không ít người tốt bụng và Anastasya đã gặp may vì khoa Vật lý của trường cũ nơi cô tốt nghiệp nằm ngay bên kia đường. Một lần tình cờ Anastasya gặp người bạn đồng khóa Makxim Philatov ngay trên phố. Philatov là cựu chiến binh, bị thương hai lần, vào ngực và vào chân. Sau chiến tranh, anh quay về trường cũ học tiếp, bảo vệ thành công luận án và hiện giờ là phó trưởng khoa.

Philatov rất vui khi gặp lại Anastasya, lắng nghe tất cả mọi nỗi bất hạnh của cô và hứa sẽ giúp đỡ. Chân đi cà nhắc, bộ ngực bị thương nhô ra gắn đầy huân chương, Philatov kiên trì gõ cửa các cấp - từ công an cho tới hiệu trưởng nhà trường. Kết quả là hiện tại chuyên gia Afanasieva Anastasya rất cần cho khoa Vật lý, và bên công an dường như cũng không phản đối chuyện đó, chỉ có vấn đề đăng ký hộ khẩu thường trú của Anastasya ở Moskva trong thời điểm hiện tại là không thể giải quyết được về mặt luật pháp. Tuy nhiên nhờ sự cố gắng của nhà trường, tạm thời họ sẽ nhân nhượng trong thời hạn sáu tháng.

Anastasya được nhận vào làm với tư cách là nhân viên cũ của phòng thí nghiệm, và khi thời hạn sáu tháng sắp kết thúc, cũng nhờ sự nhiệt tình chạy chọt của Philatov nên thời hạn được kéo dài thêm sáu tháng nữa. Với hy vọng sau một năm làm việc, Anastasya có thể tham dự kỳ thi nghiên cứu sinh - điều đó có nghĩa là cô nghiễm nhiên được đăng ký hộ khẩu ở Moskva thêm ba năm nữa, đến lúc đó, như người ta thường nói, cứ sống rồi khắc biết.

Vào những năm đó, ở cái tuổi chưa đầy hai mươi bảy, trong điều kiện cuộc sống dần ổn định, lại đang ở vào thời kỳ sung mãn nhất của người phụ nữ, Afanasieva Anastasya nhanh chóng lấy lại thần sắc vốn có của mình, trở nên khá hấp dẫn. Còn khi cô chơi violon thì thật là mê hoặc! Rất nhiều đàn ông, kể cả các chàng trai đổ xô vào tán tỉnh cô hay là cố tán tỉnh cô, nhưng Anastasya luôn tỏ ra nghiêm túc, đàng hoàng.

Đã tận mắt chứng kiến nhiều điều nên Anastasya hiểu rằng, nếu không tính đến người mẹ thì cô chỉ có một thân một mình trơ trọi trên thế gian lạnh lùng này. Cô lẩn tránh mọi trò tình ái lăng nhăng, cố giấu kín mọi lỗi lầm của mình và mơ ước về một người chồng xứng đáng, rồi quả thật cũng có một vài dấu hiệu đáng mừng. Nhưng tất cả mới chỉ là những dự tính, còn trong thực tế, mỗi khi bước ra khỏi nhà, mẹ cô đều dặn:

- Con đã làm lễ kết hôn với Zhenya Zverev trong sự chứng giám của đấng tối cao! Con phải biết sợ Chúa, phải tuân thủ nghiêm túc các điều răn, không được quan hệ lăng nhăng với bất cứ ai, nếu không thì con và cả những người ruột thịt của con sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc, con sẽ bị nguyền rủa và không được chúc phúc nữa.

- Thế cái ông con rể Zhenya của mẹ đâu rồi!? - Lần nào tâm trạng cô cũng bị xấu đi. - Hắn là đồ quái thai, trộm cắp, hèn hạ!

- Ôi, con không được báng bổ thần thánh. - Bà mẹ nghiêm khắc nói. - Chính con đã lựa chọn, Zhenya là chồng chưa cưới của con. Chúa đã xác nhận điều đó, cần phải tôn trọng, kiên nhẫn, chờ đợi, và…

Những lời tiếp theo thì đến tối Anastasya sẽ nghe tiếp, còn buổi sáng, trong lúc chạy vội ra cổng cô còn ngoái lại, giọng không chút hờn giận:

- Đúng là ngu thật! - Câu nói này cô không ám chỉ người mẹ mà là về chính bản thân.

Theo kế hoạch của mình, việc đầu tiên Anastasya phải làm là thi nghiên cứu sinh, và cô tin chắc là mình sẽ thi đỗ, dẫu vậy cô vẫn chăm chỉ ôn tập. Trước đó, Anastasya phải chuẩn bị đầy đủ mọi giấy tờ cần thiết, và tờ giấy quan trọng nhất là bản nhận xét của nơi làm việc phải được bộ ba “tối cao” ký tên, đóng dấu - bí thư Đoàn thanh niên, chủ tịch Công đoàn và cuối cùng, quan trọng nhất là bí thư Đảng ủy nhà trường.

Có vẻ như không còn khó khăn gì nữa. Nhìn chung, bản nhận xét chỉ mang tính hình thức - dẫu có thế nào thì họ cũng ký, như người ta thường nói, về kẻ quá cố thì chỉ nên nói những điều tốt đẹp. Nhưng hoàn cảnh của Anastasya lại khác hẳn. Đúng, cô từng tham gia quân đội, được thưởng huân huy chương, bị thương và bị dập thương. Nhưng sau đó? Nói chung là có chuyện để bí thư đảng ủy phải suy nghĩ, mà không chỉ một người phải nghĩ: Không biết cơ quan cấp trên - quận ủy sẽ nghĩ thế nào. Còn công việc của Anastasya thì chẳng có gì phải chê trách: “nhiệt tình công tác, có học vấn, được mọi người tôn trọng, tham gia tích cực các hoạt động xã hội của nhà trường”.

Tất cả đều đúng, chẳng những thế, với sự tham gia của Anastasya vào hội diễn ca múa nhạc không chuyên của thủ đô, đoàn văn nghệ của nhà trường được xếp hạng nhất cũng là nhờ vào tài năng âm nhạc của Anastasya.

Nói chung, bí thư Đảng ủy nhà trường chỉ còn chờ tín hiệu chỉ đạo của quận ủy, nhưng ở quận chẳng ai thèm quan tâm đến Anastasya, mà thời gian thì cứ trôi qua, đã đến thời hạn phải nộp hồ sơ, còn những ngày lễ trước thềm Năm mới cũng đang đến gần. Mọi người đã quen với việc, cái đinh trong chương trình biểu diễn là tiết mục độc tấu violon của Anastasya. Cô bước ra sân khấu, và đã nhìn thấy gì? Những cánh tay vung lên vỗ ầm ĩ tưởng vỡ tung hội trường. Ngay trên hàng ghế đầu tiên, bên cạnh bí thư Đảng ủy và hiệu trưởng nhà trường là Stoletov, cựu sinh viên và hiện tại là vị khách danh dự.

- Trông em khá lắm, thậm chí không thể nhận ra nữa.

- Sau buổi diễn, Stoletov đến gần Anastasya, không chút khách sáo mời cô đi nhà hàng, bóng gió bí thư Đảng ủy cũng có mặt.

Không đến mức thô lỗ, nhưng Anastasya cương quyết từ chối. Ngày hôm sau, Stoletov giọng đã ngà ngà gọi điện thoại đến nơi làm việc cho cô. Cô tế nhị tìm cách thoát ra khỏi sự đeo bám của ông ta. Vào những ngày ấy có một buổi dạ hội chào mừng Năm mới ở khoa. Anastasya không biết là Stoletov được mời với tư cách là trưởng khoa cũ hay là tự đến, nhưng Stoletov đã xuất hiện với chiếc bánh ga tô to tướng, chai champagne và chai vodka.

Nói chung, ngay từ đầu Stoletov đã tỏ ra vui vẻ, suồng sã, đùa cợt với mọi người, còn sau đó, cũng như mọi người, Stoletov nhận ra Philatov đang tán tỉnh Anastasya, ông ta quay sang công khai trêu chọc Philatov. Dĩ nhiên, Philatov là một chàng trai dũng cảm, trực tính nhưng không mồm mép nên anh không tham gia vào chuyện đấu khẩu với vị trưởng khoa cũ mà chỉ lặng lẽ bỏ đi và không đi một mình - Anastasya cùng ra về với anh. Buổi dạ hội thế là mất vui, thành một cuộc nhậu bình thường.

Nhưng Stoletov vẫn chưa chịu buông tha. Vào đêm giao thừa, sau khi đã uống ngà ngà, với sự hộ tống của một người bạn, ông ta đến thẳng nhà Anastasya với một bó hoa to và bằng một giọng cợt nhả, rủ cô đến nhà hàng.

- Tôi đã đặt toàn bộ nhà hàng! - Stoletov hét lên như ra lệnh, cố ý gây nên sự chú ý của hàng xóm trong khu tập thể.

- Mời ông đi đi, Arkadi Iakovlevich. - Anastasya cố đuổi khéo các vị khách không mời mà đến.

- Ồ không, không! Sao cô lại dám ăn nói như thế, binh nhì Afanasieva! - Vị đại tá sĩ quan dự bị say mèm rống lên.

- Chuyện không đơn giản đâu, không đơn giản đâu. - Khi các vị khách bất đắc dĩ đã bỏ về, người mẹ bực bội thốt lên, rồi hạ giọng như nói với chính mình: - Thật là nhục nhã!

Trước bàn dân thiên hạ… Thế mà mang dòng máu quý tộc cơ đấy.

Vào những ngày làm việc đầu tiên sau Năm mới, bằng đường dây liên tỉnh, Stoletov gọi điện đến chỗ làm việc của Anastasya.

- Nastya, xin em tha lỗi… Thời tiết ở Moskva thế nào? Còn ở miền Nam chúng tôi, thời tiết ấm áp lắm, cứ như mùa xuân vậy. - Ông ta còn lảm nhảm vài câu nữa, nhưng Anastasya chẳng thèm nghe, chỉ còn vài ngày nữa là hết thời hạn nộp hồ sơ rồi, trong khi bản nhận xét công tác vẫn chưa ký.

Anastasya đến thẳng phòng làm việc của bí thư Đảng ủy. Trong căn phòng rộng, sáng sủa, nồng nặc khói thuốc, vị cán bộ Đảng vóc dáng gầy gò ngồi ngay dưới bức chân dung lớn của Stalin, bên cạnh là chị thư ký đang gõ máy chữ.

Vừa thấy Anastasya, bí thư nhìn cô rất lâu, ánh mắt lườm lườm, chắc là đang phải khổ sở cân nhắc điều gì đó. Cuối cùng ông nhấc kính ra, mệt mỏi thở dài, hất mạnh cái mũi bị cảm lạnh lên:

- Maria Sergeevna. - Cuối cùng bí thư quyết định: - Chị để chúng tôi nói chuyện riêng một lát.

- Vâng ạ. - Bất chấp tuổi tác không còn trẻ nữa, nữ thư ký bật dậy theo mệnh lệnh, ngoan ngoãn nhanh nhẹn gõ gót giày bước ra rồi thận trọng khép cửa lại.

- Nào, tôi nghe đây. - Bí thư làm ra vẻ như không biết có chuyện gì. - À, phải rồi. - Ông đứng dậy, vẻ quan trọng:

- Cô biết đấy, chúng tôi nghĩ, theo quy định, mới một năm công tác, cô còn chưa hiểu hết mọi việc, mà nói chung khoa học là một công việc rất nghiêm túc, cần phải ít nhất một hai năm công tác trước khi nghĩ đến việc thi nghiên cứu sinh… Trong hoàn cảnh như thế này. - Ông ta bước hai bước về phía cô.

- Tôi đã ra mặt trận, bị thương, thuộc diện được ưu tiên. - Vì quá xúc động, Anastasya tuôn ra một tràng.

- Rõ rồi, rõ rồi. - Ông ta tiến sát lại. - Nhưng những năm sau chiến tranh.

- Tôi không có lỗi, người ta đã minh oan cho tôi, thả tôi ra trước thời hạn.

- Người ta khôn ngoan lắm. - Ông ta khẽ đặt tay lên eo cô và hạ dần xuống dưới, thèm khát thở hổn hển, phả vào mặt cô mùi thuốc lá nồng nặc và một mùi gì đó béo ngậy. - Chúng ta sẽ làm thế này… À, như người ta vẫn nói là thỏa thuận. - Ông ta mạnh dạn ôm chặt lấy cô. - Cô hãy làm việc thêm một năm nữa để thể hiện mình, như người ta vẫn nói, cho mọi người thấy những mặt mạnh của mình, còn chúng tôi thì lúc nào cũng “ủng hộ”. Thế nào? - Cục yết hầu nhọn hoắt của ông ta chạy lên chạy xuống trên cái cổ gầy phát ra những âm thanh thèm khát. - Vậy là chúng ta đã thỏa thuận xong? - Bàn tay xương xẩu của ông ta ôm chặt xuống phía dưới eo.

- Ôi! - Anastasya lấy khuỷu tay thúc mạnh một cú rồi chạy ra, xô cánh cửa đập vào người chị thư ký.

Cũng trong ngày hôm ấy, từ Grozny, Stoletov lại gọi cho Anastasya. Cố bấu víu vào niềm hy vọng cuối cùng, thậm chí Anastasya cũng không tin là ông ta có thể làm được điều gì, cô thông báo ngắn gọn cho ông ta biết vụ việc của mình. Và Anastasya không thể ngờ, có lẽ Stoletov đã gọi cho bí thư Đảng ủy hay bằng cách nào đó, nhưng dù bằng cách nào thì chị thư ký Maria Sergeevna đã đến tìm cô:

- Cô biết không, Afanasieva Anastasya, chúng tôi không giải quyết được gì, mọi việc đều do quận ủy quyết định, thật vô ích là ông Stoletov đã làm phiền chúng tôi.

Có thể mọi việc sẽ lắng xuống như vậy, và đúng như Philatov đã nhắc khéo, đó là một năm trôi qua không vô ích, cả hai âm thầm chuẩn bị cho đề tài luận án, cũng như trước đó đã lo đến việc đăng ký cư trú. Tuy nhiên có một trở ngại không vượt qua nổi: Lãnh tụ Stalin qua đời, và người ta lại săn lùng “kẻ thù của nhân dân” ráo riết hơn trước. Không một ai, trước tiên là Anastasya có thể ngờ, ngay trong buổi tang lễ, chính ông bí thư Đảng ủy đã nhắc đến tên cô như “một tên do thám đang lẩn trốn giữa chúng ta”.

Đó là lời tuyên án mới, cực kỳ thâm độc. Chỉ có mỗi mình Philatov là dám công khai bảo vệ cô, và cũng chính vì vậy mà anh đã nhanh chóng phải trả giá bằng việc mất cái chức phó trưởng khoa của mình.

Anastasya chỉ còn một khả năng nữa để ở lại Moskva - lấy chồng. Nhưng lấy ai? Bên cạnh là Makxim Philatov, và anh không đưa ra lời cầu hôn mà nói thẳng:

- Anh muốn suốt đời ở bên em.

- Nhưng anh đã có vợ rồi.

- Anh không yêu cô ấy và cô ấy cũng chẳng yêu anh.

- Nhưng hai người đã có con… Rồi người ta sẽ nói, em phá vỡ hạnh phúc gia đình Xô viết. Họ sẽ nhạo báng.

Sau khi kết thúc thời hạn tạm trú, Anastasya còn ở lại Moskva hơn ba tuần nữa, và một sự trừng phạt khắc nghiệt nhất từ phía các cơ quan hành pháp đang chờ đón cô. Dưới sức ép nặng nề từ mọi phía, Anastasya đã thực hiện một bước đi chết người - “nhảy xuống cái vực rộng toang hoác”

- là gọi điện cho Stoletov.

- Thì chính em gần như tống cổ tôi ra khỏi thủ đô còn gì nữa. - Bằng một giọng thông cảm, vị chỉ huy suốt đời của Anastasya nói. - Nhưng tôi không tiếc một chút nào! Thậm chí còn rất mừng nữa! Nơi đây đúng là khu an dưỡng! Miền Nam, ấm áp, cái gì cũng có! Em ở đấy làm gì, chui rúc trong những căn hộ tập thể hôi hám mùi chuột, với người mẹ thuộc về thời tiền sử. Tôi xin lỗi… Mà nhân viên phòng thí nghiệm là cái gì cơ chứ. Nói ngắn gọn, nhanh chóng đến đây đi, tôi xin hứa, em sẽ không phải hối tiếc đâu.

Vào khoảng giữa tháng Hai, Anastasya đặt chân xuống sân ga thành phố Grozny. Chẳng ngửi thấy mùi miền Nam đâu cả, chỉ có tuyết rơi nhẹ, gió thổi mạnh và đường trơn - khí hậu ẩm ướt, lạnh lẽo còn hơn ở Moskva. Chẳng có ai ra đón Anastasya, trời còn rất sớm, cô chỉ biết địa chỉ và số điện thoại nơi làm việc. Grozny không phải là Moskva, chỉ là một thành phố công nghiệp, tỉnh lẻ, nhỏ bé và ấm cúng. Chẳng cần phải hỏi đường - đại lộ Ordzhonikidze[66] từ nhà ga dẫn đến trung tâm thành phố khá gần, đến đây những người quét rác chỉ cho cô phố Hòa Bình, bưu điện trung tâm, đối diện là xí nghiệp in, cạnh đó là tòa nhà lớn: Liên hiệp khoa học địa chất và sản xuất khu vực Bắc Kavkaz - “Sevkavgeologya”. Là một nhà Vật lý - thiên văn lãng mạn, mơ mộng về các ngôi sao sáng, bỗng dưng Anastasya trở thành nhà địa chất đào bới trong lòng đất tối om, chẳng khác gì truyện cổ tích.

Không phải chín giờ, mà để cho lịch sự, vào lúc chín giờ mười lăm phút, bằng đường dây điện thoại nội bộ ở phòng tiếp nhận, Anastasya quay số điện thoại, và nếu như lúc ấy cô không nghe thấy giọng nói của Stoletov, giờ đã thành người thân, hẳn cô đã bị choáng. Cả người lạnh cóng, đói lả - trên tàu cô chỉ uống trà, nhưng đó chưa phải là tai họa, mà cũng không phải là lần đầu. Nhưng Anastasya không tìm thấy Stoletov ở đấy trong khi cô chẳng có một thứ giấy tờ tùy thân và đồ đạc cần thiết để tồn tại trong một thành phố xa lạ.

Một người đàn bà rất nhã nhặn nhanh chóng đưa Anastasya vào một phòng riêng biệt - phòng nghỉ.

- Anh Stoletov đang họp, chị hãy chờ. - Sau khi rót trà, người đàn bà để cô lại một mình.

Trên bàn có bánh bích quy, kẹo, trái cây. Đằng sau tấm kính tủ buýt-phê là hàng đống chai rượu cognac, vodka và rượu vang còn đầy hoặc uống dở. Anastasya có thể ăn hết những thứ trên bàn, nhưng cô phải cố nén cơn đói lại.

Đến trưa lại chính người đàn bà đó đến đánh thức Anastasya dậy - cô đã ngủ thiếp đi trên đi văng - dẫn Anastasya đến căn phòng trên cửa có tấm biển “Tổng giám đốc Stoletov Arkadi Iakovlevich”, và cô lại có thêm một phát hiện mới nữa “Tiến sĩ khoa học, giáo sư”. Anastasya lại một lần nữa rơi vào quyền lực của Stoletov. Trong căn phòng to, sang trọng cô trở nên hoàn toàn bối rối, rõ ràng cô chỉ là người lính trơn Afanasieva suốt đời. Và ở đây, ít nhất là trong thời gian đầu, Stoletov không hề tỏ ra uốn éo mà ngược lại, lạnh lùng, nhưng chu đáo. Bây giờ, ông không còn là vị trưởng khoa như trước đây, cũng chẳng phải là người chỉ huy đơn vị đặc nhiệm độc lập nữa. Có thể thấy rõ, công việc rất nặng nề và quan trọng, kế hoạch và yêu cầu từ trên giao rất khắt khe.

Dĩ nhiên, những gì mà Stoletov hứa hẹn, không hề có. Nhưng ông ta cũng làm vài việc để đón Anastasya. Một phòng riêng ở nhà tập thể công nhân được chuẩn bị trước và việc đăng ký cư trú thực hiện nhanh chóng. Vậy là Anastasya trở thành cư dân thành phố Grozny, cô nghĩ chỉ tạm thời, nhưng hóa ra… Còn sau này, khi kê khai trong sổ lao động, xuất hiện hàng chữ mới:

- 03.1953 - “Được nhận vào làm việc với chức danh phó trưởng ban an toàn lao động”.

Còn có bao nhiêu dòng tương tự như thế trong lý lịch của Anastasya? Vậy mà ngoảnh đi ngoảnh lại, hình như chẳng có gì; một cuộc đời, và cũng không hề ngắn ngủi, rốt cục lại bay vèo như mũi tên, và thật đáng buồn lại không trúng đích…

Còn khi đó, cuộc sống có vẻ như đã ổn định. Lương không cao, nhưng nhiều hơn so với nhân viên phòng thí nghiệm ở Moskva. Anastasya rất ngạc nhiên, thậm chí còn thất vọng nữa vì vào thời gian đầu, mỗi tháng cô chỉ nhìn thấy Stoletov một hai lần, và chỉ thoáng qua. Lòng tự ái và ghen tức hành hạ tâm trí cô: Chẳng lẽ một khi đã lặn lội đến đây mà Stoletov cũng chẳng thèm để ý đến cô với tư cách một người phụ nữ? Hóa ra, Stoletov chẳng có thời gian. Vài ngày trước khi Anastasya đến, trong Liên hiệp đã xảy ra một sự cố nghiêm trọng, có người chết, và tai hại hơn là gây ra thiệt hại cho Nhà nước.

Hết đoàn thanh tra này đến đoàn thanh tra khác từ Moskva đến. Có tin đồn, số phận Stoletov đang treo trên đầu sợi tóc, rất có thể không chỉ bị cách chức mà còn phải ngồi tù vì hành động phá hoại:

- Ông ta có biết gì về địa chất đâu. - Ở chỗ hút thuốc và trong nhà ăn, người ta công khai bàn tán. - Tốt hơn là ông ấy cứ ngồi đếm sao, chúng ta cần gì cái ông chủ hời hợt ấy!

Cuối tháng Tư, Stoletov bị triệu hồi về Moskva, Ban lãnh đạo sẽ xem xét quyết định dứt điểm vụ việc của ông ta. Trước đó, Stoletov không một lần gặp gỡ với Anastasya, còn cô thì lo lắng cho số phận của Stoletov chẳng khác gì như với người thân! Trước khi Stoletov quay về, có tin đồn ông ta vẫn được bổ nhiệm lại, và không chỉ một năm như trước đây mà trong thời hạn năm năm. Anastasya là một trong số ít người rất vui vì điều đó.

Việc Stoletov quay về giống như thảm họa thiên nhiên, ngay lập tức ông cách chức tất cả các phó của mình, thay vào đó là những người mình thích, bất chấp điều đó có thể làm ảnh hưởng đến công việc. Sau khi đã tiến hành cuộc cách mạng nhân sự, biết chắc Moskva sẽ không làm phiền mình nữa, Stoletov bắt đầu đi tìm tiếng nói chung và sống như một ông chủ thực sự.

Hằng ngày Stoletov đến chỗ làm vào bất cứ giờ nào mình muốn, thường thường là mười một giờ, hay chửi mắng cấp dưới kể cả có lý do hay vô cớ, và họ chỉ còn cách tránh xa. Nói ngắn gọn, hay nói chính xác hơn là bằng cách chửi bới, Stoletov đã dần dần ổn định công việc. Cũng giống như hồi làm trưởng khoa ở trường đại học, Stoletov không chịu ngồi yên một chỗ, ông ta thích đi đi lại lại trên tấm thảm ở hành lang, làm ra vẻ như rất quan tâm đến những chậu cây cảnh sang trọng trong nhà, cứ như đó là niềm đam mê, trong tay lúc nào cũng có điếu thuốc dài hiệu “Kazbek”. Chuyện này, dĩ nhiên dạo ở Moskva không có, còn ở đây, các cô thư ký, mà không chỉ một người, phải để ý đến chuyện đó: Người thì bê gạt tàn, người thì ôm cặp sẵn sàng ghi chép bất cứ lúc nào những ý tưởng thông minh tiếp theo của nhà lãnh đạo lớn.

Quả thật, Stoletov đúng là một nhà lãnh đạo lớn. Chỉ riêng ở Grozny đã có một ngàn hai trăm nhân viên. Ngoài ra còn có ba chi nhánh ở các thành phố khác trong khu vực, cộng với một liên đoàn địa chất, hai cơ sở nghỉ mát và điều dưỡng ở ngoại ô thành phố Grozny, nơi mà cứ vào đầu hè, Stoletov lại dành phần lớn thời gian sống giữa thiên nhiên. Còn bây giờ thì hai tuần một lần, ông ta chở Anastasya ra đấy thư giãn, và nếu sếp cảm thấy “hứng thú” thì có thể vui chơi đến sáng, còn cô phải chiều ông, chơi đàn violon, chẳng lẽ không khiêu vũ hay sao?

Thật ra, tất cả những chuyện đó không chỉ đơn giản là họ cùng có những niềm đam mê giống nhau, mà đúng ra là vì giữa họ có quá nhiều những điều chung trong quá khứ, và vì không có ai quen biết trong thành phố này nên Anastasya bị hút về phía Stoletov, mọi thứ với ông ta đều vui vẻ, sang trọng. Có cảm giác, vắng cô, Stoletov có vẻ buồn, ít ra thì chính ông ta nói vậy. Mỗi khi đi công tác về bao giờ Stoletov cũng cho xe tới đón cô, có khi chưa kịp về nhà mình ông lại muốn gặp cô trước. Anastasya được hưởng nhiều đặc ân: Không chỉ tiền thưởng - trong bảng lương, còn có hàng khan hiếm - theo danh sách. Nhưng tất cả những điều đó cũng chưa đáng kể, Anastasya mới đến Grozny chưa lâu, nhưng cô đã có tên trong danh sách năm chục người đầu tiên chờ phân nhà. Chính Stoletov đã đọc cho Anastasya viết lá đơn: “Với tư cách là một chuyên gia trẻ, được Moskva điều động đến để tăng cường cho bộ máy nhân sự của địa phương, tôi có mẹ già ốm đau cần được chăm sóc… Tôi xin được cấp căn hộ hai phòng trong khu nhà tập thể của Nhà nước đang xây dựng”.

Dĩ nhiên, Anastasya hiểu rõ tình trạng này sẽ không thể kéo dài mãi, chính vì vậy mà ít ra cô cũng phải nghĩ đến cuộc sống riêng của mình. Không chỉ một lần cô đã cố trao đổi điều đó với Stoletov, nhưng ông ta, như người đau răng, liền nhăn mặt lại và lần nào cũng lái câu chuyện sang hướng khác, và cô đành phải tự mình giải quyết.

Một lần trong lúc say rượu, Stoletov kể cho Anastasya nghe về cuộc sống gia đình mình, việc này rất hãn hữu, rằng ngoài “một mụ vợ to béo” ra, ông ta chẳng có gì nữa. Nhưng cũng trong thời gian này, Stoletov có đứa con trai thứ ba - Ilya. Và cũng chẳng có gì khó hiểu, bà vợ to béo của Stoletov đã đến tìm Anastasya tại nơi làm việc, dĩ nhiên không thể không có sự giúp đỡ của “những người tốt bụng”. Sau khi nói “Đồ chó cái!”, chị ta lấy cặp tài liệu đập vào đầu Anastasya rồi chửi theo kẻ bỏ chạy “Cút đi cho khuất mắt!”.

Anastasya chạy về khu tập thể, vùi mặt xuống gối khóc nức nở, thậm chí cũng không mở cửa cho tài xế của Stoletov. Buổi tối, sau khi thu dọn mớ đồ đạc ít ỏi của mình, Anastasya ra ga mua vé đi Moskva, nhưng khi đoàn tàu đã vào ga, Anastasya mới chợt nghĩ đến thực tế của đời sống Xô viết: sổ bảo hiểm lao động của cô nằm ở đây, hộ khẩu ở đây, cô sẽ sống ở Moskva bằng cách nào? Và vào đúng giây phút cuối, tốt hơn là cô nên bỏ đi, thì một hơi rượu nồng nặc phả ra ngay bên cạnh, nhân vật quan trọng Stoletov xuất hiện.

Đêm ấy, Stoletov ở lại với Anastasya cả đêm ở khu điều dưỡng, thề thốt với cô về tình yêu, thậm chí còn nói sẽ ly dị vợ, chỉ sống với cô thôi, cất nhắc cô trong công việc. Sáng hôm sau, Stoletov nói:

- Tạm thời hôm nay em đừng đi làm, cứ ở khu tập thể, tôi sẽ giải quyết, mọi việc sẽ đâu vào đấy.

Nhưng sự việc lại càng trở nên tồi tệ hơn. Bà vợ của Stoletov đến khu tập thể, lợi dụng cửa không khóa, chị ta bước vào, không cần lên giọng, yêu cầu cô phải cút khỏi đây.

Ra ngoài đường, Anastasya dùng điện thoại công cộng gọi trực tiếp cho Stoletov:

- Arkadi Iakovlevich, tôi cảm thấy rất xấu hổ ở Liên hiệp, xin anh hãy đưa sổ lao động và thanh toán các khoản cho tôi.

- Em làm sao thế, Nastya! Bà ấy sẽ không làm phiền em nữa đâu… Mà em định đi đâu, ai cần đến em?! Ở đây, sau Tết em sẽ được phân căn hộ hai phòng… Tôi không để em đi đâu! Tôi sẽ tìm cho em công việc tốt hơn.

Một lần nữa Anastasya lại đầu hàng, mà thật ra cô cũng không có lối thoát nào cả. Công bằng mà nói, Anastasya chưa thể thoát ra khỏi khu nhà tập thể, nhưng cô đã có công việc mới - làm chủ nhiệm câu lạc bộ ca nhạc dân tộc nghiệp dư trực thuộc Nhà Văn hóa của Liên hiệp. Công việc không tẻ nhạt, lại tiếp xúc với thanh niên, nhưng lương thấp hơn nhiều, thưởng hầu như không có. Nếu như trước đây Anastasya còn có tiền gửi cho mẹ, thậm chí còn dành dụm được chút ít, thì bây giờ phải tằn tiện lắm mới sống nổi đến kỳ lĩnh lương, thậm chí phải vay mượn nữa.

Còn với Stoletov thì như thế này: Nhiều lần ông ta cho lái xe đến đón cô, bản thân đôi lần uống ngà ngà cũng tự đến, năn nỉ, dọa dẫm, thậm chí còn sáng tác cả thơ tặng cô nữa - nhưng với quá khứ mọi việc coi như đã chấm hết.

Suốt một năm trời Anastasya cố trụ lại ở nơi làm việc, trong thời gian này, khu nhà chung cư cũng đang tiếp tục hoàn thiện, và nếu có căn hộ riêng của mình, cho dù là ở Grozny thì cuộc sống sẽ trở nên dễ chịu hơn, có thể tìm cách đổi căn hộ ở Grozny lấy một phòng ở Moskva. Ở thủ đô, mặc dù chính quyền vẫn không thay đổi, nhưng theo lời mẹ trong các bức thư, có vẻ như thông thoáng hơn, ít ra là không còn chuyên chế như trước nữa.

Nhưng sau Năm mới, rồi đến tận mùa hè, khu nhà vẫn chưa được bàn giao. Vào tháng Bảy, Anastasya xin nghỉ phép đi Moskva. Cô lại nộp đơn xin đăng ký thường trú ở địa chỉ của mẹ. Người ta hứa với cô trong vòng hai ba tháng sẽ trả lời. Cũng trong thời gian này, Anastasya đi xin việc. Cô muốn tìm một công việc gì đó trong lĩnh vực nghệ thuật.

Ở Học viện Âm nhạc, mọi người vẫn còn nhớ đến Anastasya, đôi lần người ta nghe cô trình diễn, nhưng những ngón tay của cô không còn như xưa, giờ đã trở nên khô cứng hơn, không mềm mại và khéo léo nữa. Đành phải quay về với Vật lý, dù muốn hay không, Anastasya vẫn phải nghĩ đến trường đại học, hy vọng vào sự giúp đỡ của Makxim Philatov.

Philatov hiện giờ chỉ là một phó giáo sư bình thường. Qua mẹ cô, anh biết được địa chỉ của cô và thường xuyên viết thư cho cô, thời gian đầu mỗi tháng một lá, sau đó càng thường xuyên hơn. Giọng văn trong các bức thư của anh vẫn theo kiểu các cựu chiến binh, khô khan nhưng chân thành: “Anh đã nộp đơn ly dị vợ. Chỉ tiếc cho đứa con trai. Rất buồn. Người ta không cho anh gặp nó. Anh sống ở ngoại ô Moskva, nhà bà cô. Người ta hứa sẽ cấp một phòng ở khu tập thể. Sức khỏe có kém hơn một chút, nhưng không thể đi an dưỡng được vì còn cuộc thí nghiệm. Hy vọng đến cuối năm sẽ hoàn thành xong các thí nghiệm, và sang năm mới sẽ bảo vệ luận án tiến sĩ. Dự hội nghị khoa học, nhiều người tham gia tranh luận xung quanh bản báo cáo của anh. Anastasya yêu quý, hãy viết thư cho anh. Người bạn chân thành của em, Makxim Philatov”.

- Ôi, anh mừng quá, mừng quá! - Philatov siết chặt tay cô. - Em vào đây. - Anh đưa cô vào phòng thí nghiệm nhỏ, chật chội, khắp nơi trên sàn, trên kệ, trên bàn la liệt các dụng cụ, thiết bị, chai lọ thí nghiệm. Tất cả đều đang hoạt động, sôi sùng sục, tỏa mùi nồng nặc, chính xác hơn là không còn không khí để thở nữa. Trên bàn còn có chiếc ấm nước bẩn thỉu, cốc trà đặc uống dở, đầu mẩu thuốc lá và vỏ bao thuốc vương vãi khắp nơi, khói thuốc phủ kín trần nhà. Trong góc có chiếc giường xếp.

- Anh xin lỗi, đôi khi phải ngủ đêm lại. - Philatov sửa lại đống chăn nệm bẩn thỉu. - Em biết không, Nastya, anh rất biết ơn em! Anh rất mừng vì người ta đã lấy mất của anh cái chức phó khoa! Bây giờ anh có thể dành toàn bộ thời gian cho công việc yêu thích.

- Trong này không thể thở nổi! Phổi của anh…

- Phải, phải, anh sẽ bật quạt thông gió, chỉ có điều nó kêu to lắm.

Năm phút sau Anastasya đã ngợp thở, không chịu đựng nổi phải bỏ ra ngoài. Philatov chạy theo:

- Hôm nay chúng ta đi xem phim nhé, anh sẽ tắt máy. Đến lúc này Anastasya mới nhận thấy Philatov suy sụp rất nhiều: quầng thâm dưới hai hốc mắt, nước da không chỉ bợt bạt mà như bị ám khói vì không khí ngột ngạt trong phòng thí nghiệm, chỉ còn một chút sắc thái của sự sống qua ánh mắt.

- Makxim, anh không thể sống như thế này được, anh sẽ tự hủy hoại chính bản thân mình.

- Ồ không, em đừng lo, anh hoàn toàn khỏe mạnh. Thiết bị thí nghiệm không thể dừng hoạt động thường xuyên được, cứ cách bốn tiếng anh phải ghi chép các thông số. Anh xin lỗi. - Vừa nói Philatov vừa rút trong túi ra chiếc khăn tay cũ mèm. - Nastya ạ, anh sẽ có một phát minh mà mọi người phải thừa nhận… Em phải quay về Moskva, em sẽ giúp được rất nhiều cho anh! Chúng ta sẽ cùng bảo vệ luận án, em làm phó tiến sĩ, còn anh tiến sĩ, rồi chúng ta sẽ tiếp tục cuộc nghiên cứu.

Họ chỉ kịp mua vé suất chiếu cuối cùng. Trong suốt thời gian xem phim, lúc nào Philatov cũng giữ tay Anastasya trong bàn tay khỏe mạnh, lành lạnh và ẩm ướt của mình, mỗi khi bắt đầu ho, Philatov lại đưa hai tay lên miệng để không làm phiền người khác.

Sau khi xem phim, Philatov đưa Anastasya về nhà và vẫn nắm tay cô. Đêm hè ở Moskva bầu trời sáng, ấm áp, yên bình.

- Thế anh nghỉ đêm ở đâu? - Mãi khi đến cổng nhà mình, Anastasya mới hỏi, còn Philatov vẫn chân thành theo kiểu lính tráng:

- Chuyến tàu điện cuối cùng chạy rồi. Trường đại học đóng cổng. Chỉ còn nhà ga.

- Anh làm sao thế!? - Anastasya hốt hoảng, bất giác lôi mạnh Philatov vào nhà. - Hôm nay em sẽ nấu xúp củ cải đỏ, nhân tiện anh có thể kiểm tra tài nghệ nấu ăn của em.

- Đưa đàn ông vào nhà lúc nửa đêm, sao lại thế được!

- Người mẹ nổi giận hét toáng lên chẳng cần phải giữ ý đối với khách.

Khi Anastasya đi vào gian bếp chung của khu nhà, bà mẹ đi theo cô:

- Con mời cái anh chàng ho lao đến nghỉ đêm ở nhà mình đấy hả? Trong một phòng ở khu tập thể! Con muốn tất cả chúng ta cũng bị lây bệnh hay sao?

- Mẹ ơi, nói nhỏ thôi… Anh ấy không bị lao đâu, anh ấy chỉ bị thương vào phổi. Đó là anh Makxim Philatov, bạn đồng khóa của con. Anh ấy là người duy nhất bảo vệ con trong cuộc họp đấy.

- Con xử sự xứng đáng lắm, bảo vệ lẫn nhau. Mẹ đã sống hơn nửa thế kỷ, nhưng chưa bao giờ dám coi thường bản thân. Đến bây giờ lại phải chứng kiến con gái dẫn đàn ông về nhà… Chẳng thà ai khác, đằng này lại là một người què quặt, ốm đau…

- Mẹ thôi đi. Anh ấy là cựu chiến binh, hai lần bị thương. Và cũng không phải là thằng đàn ông nào đó mà là phó giáo sư, sắp là tiến sĩ rồi.

- Cho dù anh ta là viện sĩ Viện Hàn lâm, nhưng bộ dạng và cách nói năng không ra dáng đàn ông, thậm chí trọng âm cũng phát âm sai, phó giáo sư cái gì! Mẹ không muốn bản thân mình và chỗ ở của mình bị nhiễm bệnh, mẹ không cho phép.

Anastasya quay về phòng với cái soong thức ăn nóng, nhưng Philatov không còn ở đấy nữa. Cô chạy theo.

Hai người thơ thẩn khắp thành phố Moskva cho đến tận rạng đông, không hiểu sao lúc nào cũng cười đùa vui vẻ, thậm chí còn hát nữa. Đến sáng, Philatov đề nghị ra ga uống trà. Hóa ra cô bán hàng ở căng tin chỗ đó biết Philatov. Khi Philatov bê khay trà và bánh mì kẹp thịt về bàn, từ người anh đã phả ra mùi rượu vodka.

- Nastenka, mong em thông cảm! Cái thứ có hại ấy lại có lợi cho anh. Vodka có thể khử trùng và làm sạch tất cả.

Sau đó, khi cả thành phố và nhà ga đã thức giấc, họ tìm được một chỗ để ngồi. Anastasya không để ý mình đã thiếp đi như thế nào, còn khi tỉnh dậy cô thấy đầu mình gối trên đùi Philatov, còn anh thì dịu dàng vuốt ve những lọn tóc lòa xòa của cô, kiên nhẫn cố giữ yên lặng cho cô ngủ.

Người mẹ, trái hẳn với sự chờ đợi của Anastasya, lại tỏ ra rất dịu dàng:

- Mẹ có hai vé nghe hòa nhạc ở Hội khuyến nhạc. Cháu trai của dượng Anatolia mời đấy. Hình như cậu anh họ này của con cũng học ở Học viện Âm nhạc, nhạc công violon, hiện giờ là diễn viên độc tấu chính.

- Anh ấy có họ như thế nào với con?

- Nastenka, con phải biết vâng lời cha mẹ… đã đến lúc con phải lấy chồng rồi.

- Hừm, thế còn Zhenya Zverev, người chồng chưa cưới đã đính ước “suốt đời” của con thì sao!?

- Thôi đừng nói bậy nữa. Con và nó đã được Chúa và gia đình chúc phúc. - Bà mẹ vung tay lên. - Nhưng thằng bé đáng thương ấy sống trong môi trường lệ thuộc. Cầu chúc cho nó được an nghỉ nơi thiên đàng. - Bà mẹ làm dấu thánh.

- Lẽ ra anh ta phải trả lại cây vĩ cầm. Trên thiên đàng chẳng cần đến nó.

- Lạy Chúa tôi! Con giống ai thế? - Bà mẹ vỗ vào hông.

- Vì những ý nghĩ và lời nói như vậy mà con phải chịu bao khổ đau và bất hạnh.

- Thế còn mẹ, vào thời thanh nữ mẹ cũng nói năng và suy nghĩ xấu xa lắm hay sao?

- Thời của mẹ khác, bao nhiêu biến động, rồi chiến tranh.

- Bây giờ cũng chẳng hơn gì.

Người mẹ nặng nề thở dài rồi không nói gì nữa. Chẳng nên làm ảnh hưởng đến tình cảm gia đình trước buổi biểu diễn. Bà dự tính trong lúc chờ khai mạc và lúc giải lao sẽ giới thiệu đứa cháu họ với con gái. Trong đám đông các diễn viên, cô con gái không tìm được người anh họ theo lời mô tả của mẹ, bà đành phải chỉ dẫn:

- Đấy, cái anh chàng hói trán, đứng phía sau đấy. Cô con gái không kìm nổi, bật cười the thé:

- Ôi, ít ra thì anh ấy cũng cao hơn phó giáo sư một cái đầu.

Thật ra ông anh họ là một người cao, gầy, thậm chí rất gầy và cũng không còn trẻ nữa. Với tư cách là một nghệ sĩ, khó có thể phát hiện ra sự hóa trang và những lọn tóc hoa râm trước trán và hai bên thái dương đã được nhuộm kỹ.

- Mẹ ạ, anh ấy có nét gì đấy không thật. - Sau cuộc gặp chính thức, Anastasya cố nhịn cười nói: - Kiểu cách lạ lắm.

- Đúng thế, đó là người đàn ông với phong cách quý tộc chứ không phải là loại tầm thường… Cách cư xử, cách biểu diễn! Phong nhã, lịch thiệp. Người con rể xứng đáng! Người chồng mơ ước! Không phải là loại cầu bơ cầu bất!

Tối hôm sau, hai mẹ con được mời đến nhà anh họ. Cả gia đình đều hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc, và đúng là họ sống khá sang, trong một căn hộ riêng biệt trên phố Tver. Sau khi mời Anastasya vào ban nhạc của mình, họ định làm thành ban nhạc tứ tấu gia đình nhưng không thành vì chưa luyện tập trước. Tuy nhiên họ vẫn rất thích thú hay là làm ra vẻ thích thú. Nhưng đó là khi chơi bản nhạc tứ tấu, còn khi Anastasya độc tấu, thật sự tập trung vào bản nhạc thì họ tỏ ra khá ngạc nhiên. Họ không ngờ, một cô gái duyên dáng như thế, tuyệt vời như thế lại là một nhạc công.

- Một sự phát hiện độc đáo! Đúng là duyên số! Chúng tôi rất lo cho con trai!

Cha mẹ ông anh họ và mẹ Anastasya rất hài lòng. Họ bắt đầu tăng cường thúc đẩy vụ việc. Ông anh họ, tích cực nhất, săn đón Anastasya với hết khả năng của mình, hầu như ngày nào cũng đến chơi, mang theo hoa tươi, thậm chí mời đến nhà hàng, nhưng Anastasya đều từ chối sau khi nói với mẹ:

- Y như con gà tây. Bà mẹ nổi đóa lên:

- Con muốn ở góa hay là tiếp tục làm nhục mẹ nữa!?

- Mẹ nói gì thế, con không ở góa đâu. - Cô con gái nhẹ nhàng độp lại.

Và như để xác nhận điều đó, ngay trong ngày hôm ấy, bà láng giềng ở tầng trên xuống chơi, nhưng không phải là một cuộc viếng thăm bình thường mà tô son trát phấn, trang phục đẹp đẽ, nước hoa thơm lừng, lại mang theo cả bánh ga tô và chai rượu mùi. Vừa bước vào, bà nói ngay không chút khách sáo:

- Con trai tôi, Petya, là công an, nó phải lòng Anastasya. Tôi đến làm mai cho nó theo cách của chúng tôi.

- Ôi, nhà bác bị bệnh dịch hay sao vậy? - Cô con gái buông ra câu đùa nhưng không thành.

Còn bà mẹ thì khéo léo hơn:

- Chị biết không, chị bạn yêu quý, tôi biết Petya từ bé, một chàng trai rất đáng ngưỡng mộ. Tôi rất mừng vì sau này con gái sẽ ở ngay bên cạnh… Nhưng tôi xin tiết lộ với chị điều bí mật, hôm nay chúng tôi vừa nộp đơn đăng ký kết hôn, Chủ nhật sẽ làm lễ cưới. Chúng tôi sẽ mời chị đến dự lễ đính hôn, chị đến nhé.

Bà láng giềng chưa đi khuất, cô con gái kinh ngạc quay về phía mẹ:

- Mẹ đùa đấy à?

- Làm gì có chuyện đùa cợt? Đây là việc quan trong bậc nhất trong đời.

- Mẹ làm cái gì thế!? Mẹ đã hỏi ý kiến con chưa? - Cô con gái tức điên lên.

- Thì ông bà cũng chẳng hỏi ý kiến mẹ. Chỉ chúc phúc thế là mẹ hạnh phúc.

- Cái thời của mẹ là thời đại nào?!

- Thời đại nào cũng vậy thôi, mẹ đã quyết định rồi. - Nhưng nhìn thấy cô con gái mặc quần áo, bà vội hỏi: - Con đi đâu nửa đêm khuya khoắt thế này? Không nghe lời thì đừng trách, mẹ sẽ không chúc phúc, không cho phép con bôi nhọ dòng họ đâu.

- Đúng là ngu thật! - Khi đã chạy ra cổng, không biết bao lần Anastasya lại thầm hét lên với mình.

Đi đâu, Anastasya không biết. Từ ngoài đường nhìn thấy cửa sổ sáng đèn của phòng thí nghiệm, cô nhảy lên, đập mạnh. Ông bảo vệ không bị đánh thức dậy, cô leo qua cửa sổ.

Từ người Philatov phả ra mùi rượu lưu cữu, trên bàn có một con cá trích đã bị gặm trơ xương, mảnh vỏ hành tây, miếng bánh mì bẻ nham nhở và một đống đầu mẩu thuốc lá. Cũng ngay trên cái bàn này, Philatov tiến hành các công việc, tính toán, ghi chép vào sổ sách, đắm chìm vào các con số.

- Anh sẽ dọn ngay, dọn ngay bây giờ, Nastenka… Anh chỉ cần ghi một thông số nữa là xong.

Ở đây, tâm trạng Anastasya lại càng trở nên tồi tệ hơn. Nhưng đi đâu bây giờ? Chẳng có chỗ nào để đi cả. Trong cơn tuyệt vọng, cô đổ vật xuống chiếc giường xếp, vùi mặt vào chiếc gối bẩn thỉu, hôi hám, những giọt nước mắt cay đắng về một cuộc đời không thành đạt và cũng hôi hám như vậy ứa ra.

… Đến gần sáng, Anastasya thức dậy, chiếc máy thí nghiệm vẫn gầm gừ như cũ, còn Philatov thì thiếp đi trên cuốn sổ ghi chép số liệu của mình, mặt bàn vẫn còn vương vãi rác rưởi và thức ăn thừa.

Anastasya nhẹ nhàng đánh thức nhà bác học vẫn còn ngái ngủ dậy, thận trọng dìu anh len lỏi giữa đống dụng cụ đến chỗ chiếc giường xếp, đặt anh nằm xuống rồi nhìn mãi căn phòng hỗn độn mà không biết phải bắt đầu dọn dẹp từ đâu.

Tiếng chuông đồng hồ làm Anastasya giật mình: Makxim đặt chuông báo thức.

- Nastya, Nastenka. - Philatov bám theo Anastasya. - Bây giờ làm sao anh biết cái gì nằm ở đâu nữa? Đây là tình trạng lộn xộn có tổ chức, cũng như trong thiên nhiên đấy.

- Trong thiên nhiên là một trật tự nghiêm ngặt, là quy luật vật lý bất di bất dịch, còn những điều ngẫu nhiên, ai đó đã từng khẳng định không bao giờ có… Tất cả những điều đó đã được Thượng đế ấn định từ trước!

- Em là người theo đạo? - Philatov ngạc nhiên hỏi. Chợt nhớ đến mẹ và ngày Chủ nhật đang đến gần, Anastasya không đáp gì cả, chỉ chăm chú nhìn Philatov như cân nhắc, và thấy là anh chẳng hiểu gì, cô lại hùng hục tiếp tục công việc dọn dẹp của mình, và việc đó kéo dài cả một ngày.

Đến chiều, hai người vào nhà ăn tập thể sinh viên, sau đó dạo chơi quanh Moskva, Anastasya hé lộ đôi điều về chuyện của mình. Giá Philatov mở miệng, dẫu chỉ nửa lời trao cho cô niềm hy vọng. Anastasya không thể yêu chứ đừng nói đến chuyện làm vợ. Không… Còn Philatov vẫn tiếp tục chìm đắm trong những suy nghĩ của mình, vẻ mặt đăm chiêu, nhăn nhó.

“Có nghĩa là số phận, là quy luật, tất cả đều đã được sắp đặt từ trước.” - Anastasya thầm nghĩ lúc chia tay.

- Em sẽ đi lấy chồng à? - Có cảm giác như Philatov đọc được ý nghĩ của cô.

Cô chỉ gật đầu.

- Còn anh thì vẫn chưa ly dị được… Nhưng Nastya ạ, cô ấy đã bỏ đi rồi.

Về nhà, bà mẹ ôm chầm lấy cô con gái khóc nức nở, hôn vào đầu vào tay con, xin con tha lỗi. Ngày hôm sau, thứ Ba, họ nộp đơn xin đăng ký kết hôn. Buổi tối đi nghe hòa nhạc, sau đó anh mời cô vào nhà hàng, và cô phát hiện ra anh không ngốc mà ngược lại rất uyên bác, không rượu chè, hút xách, còn phong cách, cần phải đánh giá chính xác, rất lịch sự. Tóm lại, một con người có chỗ đứng vững vàng, và xem xét mọi yếu tố khác nữa, thì mẹ luôn luôn đúng!

Nhưng cái gì cũng có quy luật của nó, và trong cuộc sống Anastasya là người không gặp may. Người anh họ, cho đến trước ngày Chủ nhật không biết nghe ai khuyên bảo, liền tuyên bố sẽ không chấp nhận phải cúi mình trước cha cố.

- Anh là đảng viên, làm vậy ai cho anh ra nước ngoài nữa? Đồng nghiệp trong dàn nhạc sẽ chê cười. Mà nói chung, đó là những trò kỳ quái của tầng lớp tiểu thị dân!

- Anh ấy nói đúng đấy, chúng ta cần gì cha cố và những thủ tục cưới xin huyền bí ấy. - Anastasya cùng ca một giọng với chú rể.

- Cái gì? - Bà mẹ rít lên. - Tao nhổ toẹt vào chúng mày, những kẻ Bolsevich vô thần thờ ngẫu tượng. Nhưng chúng mày, nếu không được Chúa chúc phúc và ban phước lành thì làm sao có thể sinh con đẻ cái và dạy dỗ chúng? Chẳng lẽ chúng mày bắt tao phải bồng bế lũ quái thai ấy hay sao!?

Cha mẹ người anh họ cố gắng tìm một giải pháp dung hòa nào đó, nhưng đối với mẹ Anastasya, đây là vấn đề thuộc về nguyên tắc:

- Đó sẽ là tai họa tổ tông! Nhân loại phải chịu bao đau khổ và suy đồi cũng vì điều đó. Ta không chấp nhận và không cho phép. Chủ nhật đến nhà thờ, các con sẽ nhận được sự chúc phúc của Chúa và của bậc sinh thành là ta. Ta đã được dạy dỗ như vậy và ta không cho phép con gái mình làm trái với điều đó.

Vẫn còn cố hy vọng vào một điều gì đó, ngày Chủ nhật mẹ con Anastasya đưa nhau đến ngôi nhà thờ vắng vẻ. Suốt cả ngày cầu nguyện, đốt nến nhưng tất thảy đều vô ích, chẳng thấy xui gia lẫn chú rể đâu cả.

Về nhà, Anastasya bật cười như lên cơn điên:

- Thế Petya và mẹ anh ấy đâu? Hay là con suốt đời phải “ở góa”?

Ngay trong đêm ấy, Anastasya bị sốt cao, vã mồ hôi đầm đìa, phải gọi xe “cấp cứu”. Cô nằm liệt giường mười ngày liền, không bước chân ra khỏi nhà. Sau đó, mặc dù thời gian nghỉ phép đã hết, nhưng nhờ mẹ chạy vạy nên cô còn được nghỉ “dưỡng bệnh” thêm một tháng nữa với hy vọng sẽ nhận được giấy phép đăng ký thường trú ở Moskva. Nhưng chờ mỏi cổ mà chẳng có kết quả, Anastasya đâm ra hờn giận với cả thành phố Moskva, nơi cô đã sinh ra và lớn lên rồi bỏ đi Grozny, nơi cô cũng có một góc nhỏ của riêng mình. Sống chung với mẹ trong một phòng tập thể, cô không thể chịu đựng hơn được nữa.

Có một điều rất lạ là sau khi về đến Grozny, Anastasya nhận được ba bức thư từ Moskva, tất cả đều là của Philatov. Cũng như mọi khi, Philatov rất ngắn gọn và chân tình.

“Nastya yêu quý! Em nói đúng, rằng tất cả mọi thứ đều có quy luật. Ngay từ năm thứ nhất, anh đã si mê em đắm đuối. Nhưng hồi đó anh không dám tán tỉnh, lại càng không dám thổ lộ tình yêu với em. Anh đau khổ suốt từ dạo ấy đến nay, tình yêu càng ngày càng lớn lên và càng làm anh bị dằn vặt đau đớn. Giá như dạo ấy anh can đảm hơn thì mọi việc đã có thể khác. Còn bây giờ, anh là một người chồng như thế nào? Không mảnh đất cắm dùi, không tài sản, không những không có khả năng xây dựng một tổ ấm mới, mà thậm chí một chốn nương thân cho chính mình cũng không có. Thật ra thì người ta hứa, bắt đầu từ năm học mới, anh sẽ được bố trí trong khu tập thể. Tất cả mọi niềm hy vọng của anh chỉ trông mong vào chính bản thân mình, vào cuộc thí nghiệm, nếu thành công, thì em biết rồi đấy, anh sẽ là tiến sĩ và nhiều thứ khác, và như người ta thường nói: Thằng ngu làm giàu bằng ý tưởng. Anh sống bằng điều đó… Những gì em khuyên anh, không được uống nhiều, anh chỉ uống theo kiểu quân đội, một trăm gam, thuốc lá cũng vậy, mỗi ngày một gói.”

Hai bức thư kia thì toàn chuyện công việc.

“Anastasya quý mến! Em là một người tài năng và được giáo dục tốt… Làm công việc của nhân viên phòng thí nghiệm, em đã củng cố được phần lý thuyết của mình.

Và điều quan trọng nhất là cũng nắm được phần thực hành trong thí nghiệm của anh. Chúng ta có rất nhiều tài liệu để em có thể viết luận văn phó tiến sĩ của mình. Em đừng bỏ phí khoảng thời gian quý giá này. Anh sẽ gửi cho em một số tài liệu lý thuyết và số liệu ban đầu. Em hãy cố nhớ lại và làm tiếp. Theo quy định, bước đầu anh đã gửi đăng hai bài báo trong tờ tạp chí khoa học và đứng tên cả anh và em, anh sẽ gửi bản thảo cho em đọc. Chúc em thành công trong sự nghiệp khoa học! Makxim.”

Về nguyên tắc, Anastasya có nhiều thời gian rảnh rỗi, những nỗi hờn giận về sự thất bại trong cuộc sống càng ngày càng gặm nhấm lòng tự trọng của cô. Như ở mọi nơi trong đất nước Xô viết, một người lãnh đạo đội văn nghệ dân gian quần chúng nhỏ bé như cô, mọi kế hoạch đã được sắp đặt sẵn: Chỉ có chừng đó số lượng thành viên, tham gia vào các hội diễn, mục đích là góp phần nâng cao đời sống tinh thần và tư tưởng cho người dân Xô viết, nhất là thanh niên.

Ở đây, chỉ tiêu quan trọng nhất là số lần tham gia vào các đợt hội diễn và giải thưởng. Đối với Anastasya, việc ấy không có gì khó khăn cho lắm, đội văn nghệ của cô không lớn, và cô có thể tham gia hai tiết mục độc tấu violon và dương cầm, còn các tiết mục khác chỉ hỗ trợ, phụ họa thêm, miễn là không làm hỏng. Một nữ sinh tốt nghiệp Học viện Âm nhạc thuộc vào loại có đẳng cấp như cô, so với mặt bằng văn nghệ quần chúng thì cô là ngôi sao. Nói chung, với chỉ tiêu giải thưởng và bằng chứng nhận thì mọi việc đều trôi chảy.

Trong kế hoạch của cuộc sống riêng tư, có những chi tiết ngẫu nhiên. Anastasya làm việc trong một cơ quan vui vẻ, sống trong nhà tập thể, chẳng biết đi đâu, nhất là vào dịp lễ hội khi đã uống một chút, mà cô cũng là một con người với tâm sinh lý bình thường. Thật lòng mà nói, Anastasya mơ ước được lấy chồng. Đàn ông cùng trang lứa với cô, thậm chí nhiều tuổi hơn, đều đã có vợ, còn những người ở tuổi ấy mà chưa vợ, cho không cô cũng không thèm - rặt một lũ nghiện ngập.

Lẽ dĩ nhiên, là một phụ nữ đàng hoàng, gọn gàng cao ráo, Anastasya cũng đã nhận được nhiều lời tỏ tình nghiêm túc từ những người nghiêm túc, nhưng niềm say mê của họ nhanh chóng lụi tàn. Có thể thấy rõ, thanh danh của cô đã bị hoen ố bởi mối quan hệ với Stoletov. Trong khi đó, Grozny là một thành phố tỉnh lẻ, không lớn. Và mặc dù người dân Chechnya và Ingushetia địa phương, ồ không, tất cả các dân tộc này đã bị trục xuất đến vùng Sibir và Kazakhstan rồi[67], còn những người thuộc các dân tộc láng giềng khác được đưa đến đây, chủ yếu là người Cozak, tính cách khá là thận trọng, thậm chí còn khắt khe như người Kavkaz, và họ không bao giờ bỏ qua những trò nhố nhăng, nhất là những chuyện quá trớn. Trong khi đó thì Stoletov vẫn không quên Anastasya, thỉnh thoảng vẫn gọi đến nơi làm việc của cô. Thật ra giờ đây họ ít gặp nhau hơn, Stoletov bảo không có thời gian, mà cũng có thể là ông ta sợ vợ.

Nói chung, Anastasya cũng có chút thời gian rảnh rỗi.

Lời đề nghị của Philatov đã đánh thức lòng kiêu hãnh của cô - cô không thể cứ suốt đời lãnh đạo đội văn nghệ trẻ ranh, cần phải chứng tỏ, trước hết là cho Stoletov thấy, cô còn nhiều khả năng khác nữa, và cô sẽ còn tiếp tục đấu tranh cho cuộc sống của mình.

Anastasya bắt đầu nghiên cứu những tài liệu Philatov gửi cho mình, và thế là chứng mất ngủ hằng đêm bỗng biến đâu mất, chỉ riêng các công thức và các con số cũng đủ làm cho cô mệt nhoài, thậm chí phải ngáp dài nữa. Có thể mọi việc cũng sẽ vẫn chỉ là những dự tính tốt đẹp của Philatov, nhưng đột nhiên Anastasya được mời lên gặp hội đồng khoa học của Liên hiệp. Ông phó giám đốc phụ trách khoa học của Stoletov, ngạo mạn lật lật cuốn tạp chí khoa học chuyên ngành dày cộp, cười khẩy:

- Cô Afanasieva, trong cuốn tạp chí này có hai bài báo lớn đứng tên cô là cộng tác viên khoa học của Liên hiệp “Sevkavgeophizika”, thành phố Grozny. Cái trò đánh cắp bản quyền nghiệp dư này là gì vậy? Cô có biết là cô đã giáng một đòn như thế nào vào công việc nghiên cứu khoa học của Liên hiệp không? Ít ra thì cô có hiểu, trong đó viết gì không? Đây không phải là tờ giấy chép nhạc mà là Vật lý, Vật lý phân tử!

- Trước khi tốt nghiệp Học viện Âm nhạc, tôi đã tốt nghiệp khoa Vật lý. - Máu bốc lên đầu Anastasya.

- Việc đó là khi nào?

- Muộn hơn các anh rất nhiều. - Nói xong, chẳng cần xin phép, Anastasya bỏ ra khỏi phòng.

Dĩ nhiên, vì sự xấc xược đó mà Anastasya phải chịu bao khổ sở, tuy nhiên có thể thấy rõ là Stoletov đã đứng ra bảo vệ cô. Trong cuộc điện thoại, ông ta bật cười yêu cầu cô từ nay trở đi không nên quá nhiệt tình với phó giáo sư Philatov nữa, nếu không “hai người sẽ dính vào chuyện yêu đương” và chắc chắn sẽ nổ ra một vụ scandal ầm ĩ. Cuối cùng, Stoletov nói bằng một giọng lạnh lùng không thương xót:

- Thậm chí chính tôi còn không hiểu hết những gì đăng ở đấy, thế mà dám đứng tên Afanasieva, Liên hiệp “Sevkavgeophizika” nữa… Cẩn thận đấy, nếu sự việc loang ra, chúng ta sẽ phải chia tay nhau.

- Tôi mong được như vậy từ lâu rồi. - Anastasya bật ra, và ngay lập tức cô cảm thấy ân hận.

Ai không biết gì về những khó khăn trong chuyện nhà cửa ở Liên bang Xô viết, kẻ ấy là người hạnh phúc. Đối với Anastasya, một cô gái độc thân có một phòng riêng trong khu tập thể - vào thời đó nếu không nói là chuyện hão huyền thì có thể coi là có một cuộc sống tiện nghi, yên ổn, và nếu cô sắp được nhận một căn hộ hai phòng thì đó là sự xa xỉ có nằm mơ cũng không thấy.

Anastasya lặng thinh, và như người ta thường nói là lặn xuống đáy. Nhưng ngay sau đó cô nhận được thư của Philatov gửi từ Moskva, chúc mừng cô vì những bài báo khoa học đã được đăng tải. Anastasya đọc các bài báo, và quả thật cô cũng chẳng hiểu gì cả. Nhưng cô đã từng làm việc với các thiết bị nghiên cứu đó cơ mà, chẳng lẽ trong trí nhớ không còn lại gì hay sao? Lòng tự trọng trỗi dậy, và thật dễ hiểu, không phải để chứng minh cho bản thân mà cho chính Stoletov thấy, cô là ai, và cô đã tốt nghiệp khoa Vật lý không phải là vô ích.

Thời gian đầu mọi việc rất khó khăn, nhiều kiến thức đã bị quên, nhiều vấn đề cô hoàn toàn không biết. Còn thời gian thì cũng không nhiều lắm, vậy là cô cứ lặng lẽ đào bới trong thư viện, bắt đầu tìm kiếm, tham gia các hội nghị khoa học, đặt ra cho Philatov hàng núi câu hỏi, yêu cầu, và khi cô đã bắt đầu tiếp cận được vấn đề, nhất là về khía cạnh lý thuyết là cô có thể ngồi đến tận sáng, và thật lạ là rất hào hứng, say mê và tò mò. Giờ đây cô có cảm giác, hai ba giờ đồng hồ mà cô phải dành cho đội văn nghệ nghiệp dư quả là lãng phí vô ích, nhưng cô vẫn phải làm chỉ để chờ cho đến khi được phân căn hộ riêng.

Anastasya phải chờ gần hai năm, khu nhà chung cư mới xây dựng xong. Khu nhà có một trăm sáu mươi căn hộ - cô xếp thứ bốn mươi tám, và gần như sắp được nhận phiếu cấp nhà ở thì họ tên của cô bị loại ra khỏi danh sách chính thức cuối cùng.

Anastasya chạy đến gặp chủ tịch công đoàn cơ sở:

- Khi đó chị là cán bộ công trình-kỹ thuật, còn bây giờ là nhân viên. - Người ta giải thích cho cô.

- Thì có khác gì đâu? - Cô nổi giận.

- Khác chứ. - Chủ tịch công đoàn giơ ngón tay lên, rồi chỉ vào giấy xác nhận của Stoletov.

Mọi việc sụp đổ hoàn toàn. Và điều xúc phạm nhất là cô không thể làm gì được nữa. Kêu la cũng chẳng ích gì, họ sẽ cho hai ba cô gái nữa đến ở chung phòng, còn không thì sẽ bị đuổi ra.

Để không bị rơi vào tâm trạng buồn chán và cố quên đi, Anastasya lại càng vùi đầu vào khoa học, và càng nhớ tới Philatov nhiều hơn. Đôi khi cô bắt gặp mình với ý nghĩ: Thật hạnh phúc khi hiểu rõ được những quy luật của tự nhiên, tìm thấy ở đó niềm vui và sự mãn nguyện.

Chẳng bao lâu sau, Anastasya ngạc nhiên nhận ra, nhìn chung các tư liệu mà cô đang mổ xẻ, cô đã nắm khá chắc, cô cần cập nhật thêm những thông tin mới để mở rộng kiến thức, đáp ứng với những gì cô đang nghiên cứu. Tất cả những điều đó ở Grozny không có.

Cũng như bất cứ một cán bộ nào khác, theo thông lệ, cô đến gặp Stoletov, điều mà trước đây cô không bao giờ làm. Hoàn toàn không nhớ gì đến chuyện căn hộ nữa, và cũng không thèm đả động đến, cô xin nghỉ phép không lương một tháng “vì công việc gia đình ở Moskva”.

Ngửa người trong ghế bành, Stoletov vừa hút thuốc, vừa nhìn Anastasya bằng ánh mắt kỳ lạ cứ như lần đầu tiên nhìn thấy cô, sau đó nặng nề thở dài, dụi đầu mẩu thuốc lá rồi không thèm nhìn cô, nói bằng một giọng nghiêm túc, không hề trách cứ:

- Cô giàu lắm rồi nên muốn nghỉ phép không lương hả? - Stoletov ấn nút liên lạc điện thoại nội bộ: - Cho tôi nói chuyện với văn phòng… Viết lệnh, cử đồng chí Afanasieva đi học ở Moskva. - Rồi khẽ mỉm cười với cô, ông tiếp: - Thế nhé, đi công tác, mọi chi phí được thanh toán, tham gia khóa bồi dưỡng nâng cao trình độ nghiệp vụ trong năm tháng. Có việc làm thêm. Còn buổi lễ chào mừng Năm mới, người ta phải tổ chức thay cho cô đấy.

Nếu Anastasya ý thức được ngay cô đã gặp may thế nào, hẳn cô đã không xử sự như vậy, nhưng khi đó cô chỉ nói “cảm ơn” và lịch thiệp bước ra như khi bước vào.

Anastasya bước xuống sân ga Moskva và ôm hôn mẹ trước Giao thừa ba tiếng. Đón Giao thừa năm ấy chỉ có hai mẹ con, rất buồn. Mẹ chỉ nhấp một chút champagne, vẻ mặt u buồn, nhắc lại những trang sử vẻ vang của dòng họ, về thời thanh nữ của mình, về những tháng ngày rực rỡ trước cách mạng.

- Thế mà bây giờ? - Bà bật khóc.

- Mẹ hãy bình tâm lại đi. - Cô con gái cũng khóc theo. - Cuộc đời con còn chẳng được như vậy. Tuổi thơ không cha, nghèo đói, rồi chiến tranh, nhà tù, và bây giờ, chẳng khác gì bị đi đày. Ngoài mẹ ra, con chẳng còn ai khác, tốt hơn là chẳng nên nhắc về quá khứ làm gì.

- Có thể bây giờ họ sẽ giải quyết việc đăng ký hộ khẩu cho con? Có vẻ như chính quyền đã thay đổi, mềm mỏng hơn thì phải.

- Chính quyền vẫn như vậy thôi. - Cô con gái thở dài. - Ngủ thôi, con mệt lắm rồi.

Sáng hôm sau, Anastasya chạy đến trường đại học trên con phố vắng ngắt. Dù không đánh điện trước nhưng cô tin chắc, nếu Philatov là một nhà khoa học như cô vẫn hình dung, thì trong đêm Giao thừa, anh vẫn phải có mặt ở phòng thí nghiệm. Từ xa Anastasya nhìn thấy ánh đèn mờ mờ sau lớp cửa kính phủ đầy hơi nước, không thể bước lại gần vì lớp tuyết dày, cô ném một nắm tuyết vào cửa sổ, rồi một nắm nữa, khuôn mặt mệt mỏi và ngạc nhiên của Philatov hiện ra với điếu thuốc bên khóe môi, Anastasya vui mừng như được Ông già Tuyết mang quà đến thăm.

- Anh ra đây! - Cô vẫy tay.

Cô nghĩ, Philatov sẽ mặc quần áo ấm rồi đi ra theo lối cổng, nhưng anh vội vàng mở toang cửa sổ ra và chỉ phong phanh trong chiếc áo sơ mi, nhảy xuống đống tuyết, chạy lại, ôm chặt cô, rồi vừa khóc vừa cười, hôn cô, điều mà trước đây anh chưa bao giờ làm.

Trong cái ngày đầu năm mới và cuộc sống mới đó của họ, hai người dạo chơi trong thành phố Moskva băng giá vừa được sơn sửa lại rực rỡ sắc màu. Buổi tối, họ đón Năm mới trong phòng thí nghiệm, và cô ngủ lại đó. Một ngày sau, cả hai cùng về nhà cha mẹ Makxim để dự lễ Giáng sinh chính thống giáo. Phải mất ba ngày họ mới đến được ngôi làng nhỏ Krivoiar ở ngoại ô thành phố Saratov bên sông Volga, trong vùng thảo nguyên mênh mông gió rít lồng lộng.

- Vợ chưa cưới của con đây ạ. - Makxim giới thiệu cô với cha mẹ.

Cha mẹ Makxim và cô em gái chưa chồng của anh là những người bình dị, khiêm tốn và nhân hậu, mở rộng tâm hồn chào đón họ. Trong suốt cả cuộc đời mình, Anastasya chưa bao giờ nhận được một sự quan tâm, tôn trọng và chăm sóc chu đáo đến thế. Để chào đón cô, mọi người tổ chức những cuộc vui chơi thoải mái! Cô còn muốn ở lại nữa nhưng Makxim thì không thể - máy móc thiết bị ở phòng thí nghiệm đang đợi, anh rất sốt ruột.

Ở Moskva, mỗi tuần Anastasya chỉ phải có mặt điểm danh ở khóa bồi dưỡng nâng cao trình độ nghiệp vụ hai lần, thời gian còn lại cô ở trong phòng thí nghiệm.

- Nastya, em đúng là thiên tài, thông minh! - Makxim động viên, nhưng cô chỉ cười mỉm, anh vẫn tiếp: - Nastya, chúng ta còn thiếu cơ sở lý thuyết. Từ các số liệu thực hành này phải tổng hợp lại thành lý luận, nhưng anh không thể bỏ mặc máy móc được. Em hãy nghiên cứu phần lý thuyết, chịu khó ngồi trong thư viện, anh tin chắc là em sẽ tạo được bước đột phá, em có khả năng tư duy lý luận tốt hơn anh.

Đến cuối tháng Năm, vừa hết thời hạn công tác của Anastasya ở Moskva, hai người chuẩn bị bản thuyết trình chung về những nghiên cứu đã tiến hành để trình bày trong hội nghị khoa học quốc tế về các pha vật lý sắp được tổ chức.

Trên thông báo ghi họ sẽ có một bản tham luận từ những công bố khoa học chung và đương nhiên là Philatov sẽ trình bày bản báo cáo, nhưng vào phút cuối, Philatov quyết định:

- Nastya, anh không thể báo cáo được. Vì quá hồi hộp và lo lắng, anh sẽ hay bị lên cơn ho, mọi việc sẽ hỏng hết. Chúng ta sẽ làm hỏng công trình của mình.

- Anh nói gì thế? Nhưng em là ai giữa các bậc vĩ nhân ấy?

- Đây chỉ là cuộc hội nghị, các sinh viên cũng có thể tham gia. Còn em là nghệ sĩ, lại xinh gái nữa, có nhiều lợi thế hơn anh.

Anastasya chỉ được giới thiệu một cách giản dị:

- Cô Afanasieva, Liên hiệp khoa học và sản xuất “Sevkavgeophizika”, thành phố Grozny.

Bản tham luận này, không phải vì có ý nghĩa cách mạng trong khoa học, mà chỉ đơn giản là một công trình lao động bền bỉ, trước hết là của Philatov, đã quyết định tương lai của Anastasya. Ngay khi vừa trình bày xong, một người đàn ông đã có tuổi, tóc bạc phơ nhưng vóc dáng vẫn còn săn chắc bước lại chỗ cô:

- Chào đồng hương! Cho phép tôi được tự giới thiệu, tôi là Bogatov, hiệu trưởng trường Đại học Dầu khí Grozny… Cô làm việc gì ở chỗ ông Stoletov?

- Phụ trách đội văn nghệ dân gian quần chúng ạ.

- Hừ. - Ông hiệu trưởng nhíu cặp lông mày rậm. - Tôi không có ý đùa cợt như vậy.

- Xin lỗi ông, tôi không nói đùa đâu ạ. Quả thật tôi là đội trưởng đội văn nghệ.

- Hừm. - Ông hiệu trưởng đưa tay lên miệng khẽ ho.

- Mà nói chung, ở chỗ ông Stoletov mọi việc đều có thể xảy ra. - Ngừng một lát, ông nhìn cô từ đầu đến chân, vẻ dò xét.

- Thế còn các số liệu thí nghiệm này, cô lấy ở đâu ra?

Anastasya kể cho ông hiệu trưởng nghe hết mọi việc, không giấu giếm điều gì, trước hết là về Philatov. Rồi cô ra hiệu cho Philatov ra khỏi hội trường, giới thiệu với ông hiệu trưởng.

- Tôi đã nghe tên anh từ lâu rồi, tôi biết cái tên Philatov.

- Ông hiệu trưởng nắm tay Philatov khá lâu. - Chắc anh cũng biết, chúng ta cùng nghiên cứu một đề tài. Anh chị đã tiến hành một sự khảo sát rất kiên trì, và nhìn chung là rất đáng khâm phục! - Ông hiệu trưởng nắm khuỷu tay Anastasya và Philatov thân mật theo kiểu người già đi về phía căng tin, vừa đi vừa đề nghị: - Chúng ta cần phải phối hợp, liên kết những nỗ lực và cơ sở nghiên cứu của mình lại.

Trong lúc ăn trưa họ lại nói về Grozny và lại nhắc đến Stoletov.

- Nói thật, đây không phải là chuyện đơm đặt. - Ông hiệu trưởng cao giọng. - Ban thường vụ Đảng bộ đã có kết luận, Stoletov đã đi quá xa nhiệm vụ địa chất và khoa học. Tôi không biết ông ấy chui vào đó bằng cách nào, họ là đơn vị có quan hệ trực tiếp với chúng tôi, nhưng qua tất cả những gì ông ấy làm, chỉ làm hỏng việc thêm, đó là sự thật. - Ông hiệu trưởng gõ gõ ngón tay xuống mặt bàn.

Họ còn trò chuyện với nhau khá lâu, chủ yếu là ông hiệu trưởng nói:

- Chẳng lẽ cô sẽ tiếp tục lãng phí thời gian ở “đội văn nghệ”?

- Cũng vì chuyện chỗ ở thôi, tôi có một phòng ở nhà tập thể. - Anastasya chia sẻ.

- Hừ. - Ông hiệu trưởng tặc lưỡi. - Thế là rõ… Khi nào cô về Grozny? Nhất định phải ghé chỗ tôi đấy. - Ông viết ngay số điện thoại của mình lên vỏ bao diêm.

Mọi việc diễn ra cứ như trong truyện cổ tích, cuộc sống của Anastasya ở Grozny thay đổi nhanh chóng. Ông Bogatov nhận cô làm trợ lý cho mình ở khoa, đồng thời là nhân viên phòng thí nghiệm để có mức lương cao hơn, cấp cho cô một phòng không rộng như ở chỗ Stoletov nhưng cũng là một phòng riêng trong nhà tập thể.

Trong vòng nửa năm, Anastasya trả xong các môn thi chương trình tối thiểu của nghiên cứu sinh, và người hướng dẫn trực tiếp của cô chính là hiệu trưởng Bogatov vào thời gian đó được bầu làm viện sĩ Viện Hàn lâm khoa học Liên bang Nga. Anastasya không còn vướng mắc gì trong công việc nghiên cứu khoa học chừng nào ông Bogatov còn sống.

Đến năm ba mươi tuổi, vào năm 1956, Anastasya bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ. Có cảm giác mọi chuyện đều rất tốt đẹp, chỉ có chuyện gia đình là vẫn chưa ổn. Vấn đề không phải là mối quan hệ với Philatov, mà ngược lại, họ rất hòa hợp. Khó khăn chính là chuyện chỗ ở. Philatov không thể đến Grozny được vì còn vướng bận với đống máy móc ở phòng thí nghiệm, còn ở Moskva thì Philatov chỉ có một chỗ ở nhà tập thể. Trên giấy tờ thì hai người đã đăng ký kết hôn, và nếu biết chạy chọt thì họ, với tư cách là một gia đình sẽ được cấp một phòng riêng ở nhà tập thể rồi xếp hàng chờ được phân căn hộ. Nhưng khi nào thì điều đó mới diễn ra? Hơn nữa, với tính cách bộc trực của mình, luôn va chạm với lãnh đạo và với mọi người trong trường đại học, đến giờ Philatov vẫn chưa bảo vệ xong luận án tiến sĩ, lúc nào cũng bị thọc gậy bánh xe. Philatov trở nên nóng nảy, sa đà vào rượu chè, phổi đã bị thương lại còn hút thuốc nhiều. Anh hay bị ốm vặt, nhưng không chịu nằm điều trị cho khỏi hẳn, cũng không chịu đi an dưỡng, khỏe một chút là chạy về với cái đống máy móc của mình.

Còn ở Grozny thì mọi việc khác hẳn. Hiệu trưởng tuyên bố với Anastasya:

- Chỉ cần chồng cô bảo vệ xong luận án tiến sĩ là tôi sẽ tổ chức thi tuyển chức danh trưởng khoa còn khuyết, mà Philatov với bằng tiến sĩ sẽ là ứng cử viên duy nhất có triển vọng. Cậu ấy không chỉ nhận được chức danh trưởng khoa, mà còn cả căn hộ hai phòng, tôi đã tính trước cả rồi… Nhân đây, tại sao Philatov cho đến giờ chưa trình luận án, bao nhiêu công sức đã đổ ra!

- Họ không cho. - Anastasya chỉ giải thích ngắn gọn.

- Sao lại thế được?! - Hiệu trưởng tức giận. - Philatov là nhà khoa học có khả năng, một con người đàng hoàng, một cựu chiến binh… Sắp tới tôi sẽ đi Moskva, tôi sẽ tìm hiểu thêm. Không nên bỏ rơi đồng nghiệp. Còn cô, chuẩn bị luận văn tiến sĩ đi, trong khi tôi còn sống.

Chẳng bao lâu sau, Philatov bảo vệ xong luận án, mọi việc diễn ra tiếp theo đúng như ông Bogatov đã dự kiến: Philatov được bổ nhiệm làm trưởng khoa trường Đại học Dầu khí Grozny, còn sau đó - chuyện như trong mơ! - một căn hộ hai phòng tuyệt vời ở ngay trung tâm thành phố. Tuy nhiên niềm hạnh phúc đã trở nên ảm đạm khủng khiếp. Từ nhà tập thể, họ chở đến căn hộ mới một số đồ dùng vặt vãnh. Bản thân Philatov là một người ốm yếu, lại là thương binh, nên Anastasya quyết định giúp chồng một tay. Nhưng cô chỉ mới cố sức một chút thế là bị sẩy thai, và đây không phải lần đầu mà đã là lần thứ hai - chiếc ủng của giám thị ở trại giam đã để lại dấu ấn…

Nghe tin được phân căn hộ riêng, mẹ Anastasya đến thăm con gái nhân dịp ăn mừng nhà mới. Ở miền Nam, Grozny vào mùa hè thời tiết ấm áp, hoa quả phong phú cộng với sự quan tâm của con gái làm bà mẹ rất ưng ý. Trở về Moskva, bà thanh toán với những công việc “tởm lợm”, mà suốt đời bà luôn coi thường với tư cách là một phụ nữ quý tộc, giải quyết chế độ hưu trí, rồi theo như lời bà - “bịt kín” căn phòng ở khu tập thể rồi chuyển đến sống ở Grozny.

- Suốt đời mẹ chỉ có con gái, chẳng lẽ đến lúc già lại phải sống một mình, hơn nữa mẹ cũng chẳng cần phải chăm sóc.

Hai vợ chồng phải ở chật hơn một chút: phòng nhỏ dành cho mẹ, phòng lớn cho mình. Thời gian đầu mọi người sống rất hòa thuận, nhưng càng về sau, bầu không khí lúc nào cũng căng thẳng, cảm giác như trong nhà có khách lạ. Vấn đề là bà mẹ không thể chấp nhận việc kết hôn của họ, coi Makxim như là kẻ “ăn theo” chứ không thể khác.

- Chúng con làm lễ kết hôn ở Krivoiar cùng với cha mẹ anh ấy. - Cô con gái cố dàn hòa.

- Ở cái chốn khỉ ho cò gáy ấy thì lấy đâu ra linh mục? Chỉ cần cái tên “Krivoiiar”[68] cũng rõ! Mà không có sự chúc phúc của mẹ nữa!

- Thì bây giờ chúng ta cùng đến nhà thờ.

- Con làm sao thế, ngu quá đi mất! Chẳng lẽ mẹ lại chấp nhận gả con cho một kẻ cà nhắc, èo uột như nó hay sao?… Hơn nữa, cũng muộn rồi, hai đứa đã gây nên bao tội lỗi!? Cũng vì thế mà không có con đấy.

- Ôi, mẹ! - Cô con gái tức giận giậm chân bành bạch, chẳng thèm giữ ý nữa.

Các bác sĩ khuyên Anastasya không nên mạo hiểm, sức khỏe không cho phép, và nói chung tuổi tác cũng không còn trẻ nữa. Chẳng lẽ cô sẽ mãi là một kẻ vô sinh, cô độc, cô rất mong một đứa con, thậm chí con nuôi, trái tim càng ngày càng đập nhanh hơn.

Thời gian đầu, Anastasya giấu bác sĩ, vẫn tiếp tục có mang. Cô cố giữ gìn cái bào thai, đi đứng thận trọng, nhón chân rón rén. Còn khi cô thông báo cho bác sĩ và người thân biết thì mọi người đều vò đầu bứt tai, lo sợ cho tính mạng của cô.

Đến tuần thứ mười sáu, Anastasya nhận ra cô không thể giữ nổi thai nhi liền nhập viện. Và cũng chẳng mấy ai có thể tin là suốt ba tháng liền, cô không ngồi dậy dù chỉ một lần, không cho phép cơ thể mình ở tư thế thẳng đứng, cơ thể gầy tọp đi, da bắt đầu lở.

Khi cái thai được bảy tháng, các bác sĩ khuyên nên cho sinh sớm bằng thủ thuật mở tử cung. Một thai nhi bé xíu, còi cọc với nhúm tóc trên đầu.

Anastasya còn phải nằm trong bệnh viện một tháng rưỡi nữa, còn các bác sĩ thì chăm sóc cho đứa bé. Giờ đây, Anastasya có thể đi lại tùy thích. Nếu trong thời gian mang thai người ta không cho ai đến thăm cô, thì bây giờ, mỗi ngày Makxim đến thăm cô hai lần, dĩ nhiên không phải ngày nào anh cũng đến. Hai vợ chồng rất mừng và rất hạnh phúc, lúc gặp nhau họ chẳng nói gì nhiều, chỉ nhìn thẳng vào mắt nhau và nắm chặt tay nhau. Họ chọn lựa rất lâu để đặt tên cho thằng bé, đúng hơn là Anastasya chọn, còn Makxim thì đồng ý với bất cứ tên nào cô chọn, lúc nào cũng lặp đi lặp lại:

- Điều quan trọng là em qua khỏi và khỏe mạnh… Nastya ạ! Em yêu của anh!

Thỉnh thoảng mẹ cũng đến thăm cô, không thường xuyên vì chính bà cũng bị bệnh. Chẳng bao giờ bà hỏi thăm đứa bé, chỉ quan tâm đến cô, đại loại:

- Con thế nào rồi? Suýt chết đấy… Mà có đáng không! Đứa bé sẽ làm lễ rửa tội chứ?

- Mẹ ơi, mẹ lại thế rồi!

- Không phải vì mẹ mà vì tôn giáo… Những kẻ quái thai không chịu lễ rửa tội không thể nên người được, chẳng mang lại điều gì tốt đẹp.

- Mẹ ơi! - Cô con gái lại giậm chân.

- “Mẹ, mẹ” cái gì?… Cứ nhìn cái thằng “ăn theo” của con đấy. Nó là thằng con trai độc nhất, là người phụng dưỡng gia đình, thế mà nó đối xử với cha mẹ mình thế nào? Suốt mười năm không thèm về thăm cha mẹ, một xu cũng không gửi về, bản thân phải sống bám vào người khác.

- Ôi, mẹ ơi!?

- Đừng ngắt lời mẹ. Đứa bé cần phải được nuôi dạy từ khi còn trong bụng mẹ. Mẹ phải dặn con, để con phải dạy con trai mình như mẹ đã dạy con, chứ không phải như cái thằng “ăn theo” kia.

- Mẹ ơi! - Giọng cô con gái đã nhỏ hơn.

- Con im đi! Cái thằng tàn tật mạt hạng yêu quý của con dạy dỗ được ai cơ chứ? Nửa năm trời mới viết cho cha mẹ được bức thư. Còn khi cha nó qua đời, cứ điện tín gửi qua gửi lại: “Xin chân thành chia buồn và vô cùng đau xót. Con không thể về được. Con trai”. Phù, con trai kiểu gì thế? Mà ai cần đến cái thứ con cái như vậy?!

- Mẹ ơi, nhưng khi đó có những công việc quan trọng, anh ấy phải bảo vệ luận án tiến sĩ, còn con bị bệnh. Mà chính bản thân anh ấy cũng không được khỏe, khi đó chúng con cũng không có tiền để đi đường.

- “Nghiên cứu sinh” là cái gì, vợ ốm hả, thế cha là cái gì?! Trong trường hợp này, người đàn ông phải kiếm ra tiền dẫu có phải chui xuống đất. Còn sức khỏe hả? Sức khỏe sẽ có nếu nó không hút thuốc và uống rượu như hũ chìm… Chẳng qua là nó muốn hun khói tao.

Có lẽ cái chủ đề này không phải là lần đầu được đề cập đến trong gia đình họ vào thời gian Anastasya nằm viện. Makxim đến bệnh viện buồn rầu tuyên bố:

- Nếu em cho phép, và mọi việc hình như cũng đã ổn, anh sẽ tranh thủ về Krivoiar một tuần, ra nghĩa trang viếng cha và tổ chức cúng giỗ theo thông lệ.

Chẳng lẽ Anastasya lại nói: “Anh đừng đi” hay sao? Cô chỉ còn biết chúc Makxim thượng lộ bình an và gửi lời thăm hỏi đến gia đình nhà chồng, nhờ anh thay cô mua quà tặng cho mọi người, và dặn: “Anh nhớ mặc ấm, ở đấy gió mạnh lắm, lại đang mùa đông”.

Để tiết kiệm thời gian và có thể cả tiền bạc nữa, Makxim Philatov không quay lên Moskva mà đi thẳng đến Volgagrad qua đường Minvody nhưng phải chuyển tàu nhiều lần. Đi theo đường này vào thời đó chỉ có những chuyến tàu bổ sung của địa phương, không có hệ thống sưởi ấm và những tiện nghi tối thiểu, dừng ở các ga rất lâu. Makxim bị trúng gió ở đâu đó, bị cảm, và thay vì một tuần theo dự kiến, anh phải ở nhà hai tuần. Vừa đỡ hơn một chút, Makxim vội quay về.

Từ ngày bị thương vào phổi, Makxim thường xuyên lên cơn ho, lần này nặng hơn. Anastasya không để ý đến điều đó, giờ đây mọi ý nghĩ và sự quan tâm của cô đều tập trung vào đứa con trai bé bỏng. Chỉ đến khi Makxim ốm nặng, sốt cao, vã mồ hôi lạnh, mọi người mới gọi bác sĩ và đưa anh vào quân y viện khu vực. Makxim nằm bẹp và ngay trong ngày được chuyển đến bệnh viện lao của nước cộng hòa - căn bệnh đã bùng phát, bị nhiễm khuẩn nặng.

Đối với Anastasya, điều đáng sợ nhất là con trai bị lây bệnh. Mong sao đừng nhiễm vào phổi. Anastasya hoảng loạn giữa hai đốm lửa le lói, rồi cô hiểu ra rằng, việc đầu tiên là phải cứu lấy đứa bé. Cô lại đưa con vào nhập viện.

… Chỉ trong vòng một năm, Anastasya đánh mất ba người thân yêu nhất của mình. Đầu tiên là ông Bogatov. Từ bệnh viện, Anastasya đi thẳng đến đám tang để vĩnh biệt một con người tốt bụng đến thế.

Sau hai tháng điều trị, mẹ con cô được xuất viện. Các bác sĩ không hứa hẹn điều gì cụ thể, họ chỉ nói, có thể thế này, thế nọ… Có thời gian thằng bé tỏ ra hoàn toàn khỏe mạnh, lớn rất nhanh, da dẻ hồng hào, hằng đêm Anastasya ôm nó vào lòng, cảm nhận niềm hạnh phúc vô bờ của mình. Nhưng rồi sau đó, tự nhiên thằng bé bỗng suy yếu rất nhanh, trở nên lờ đờ, chẳng khác gì nụ hoa mùa xuân sớm nở chóng tàn. Anastasya mất ăn mất ngủ, cả đêm cứ phấp phỏng điều tệ hại nhất sẽ xảy ra, ôm chặt đứa con vào lòng như muốn hút hết bệnh tật của nó vào người mình… Nhưng số phận đã an bài. Thằng bé chỉ ở với cô chưa đầy một năm. Thêm hai tháng nữa Makxim cũng qua đời.

Nếu không có mẹ bên cạnh, tình cảnh của Anastasya hẳn sẽ rất tồi tệ. Người mẹ, lúc thì dỗ dành an ủi, lúc thì cùng khóc với cô, lúc thì ngược lại:

- Làm gì mà nước mắt nước mũi dầm dề ra thế. Mọi việc đều do Chúa định đoạt từ trước! Người nhanh chóng gọi các con chiên trong sạch về với mình. Tốt hơn là con hãy chơi nhạc cho họ nghe. Người ta bảo, ở trên ấy họ chỉ nghe được tiếng nhạc và tiếng hát từ mặt đất thôi.

Dù có tin hay không, nhưng Anastasya cũng tuôn lã chã những giọt nước mắt cay đắng lên cây vĩ cầm của dượng và chơi những giai điệu buồn thảm.

- Con làm gì thế? - Bà mẹ bực mình. - Chơi cho họ nghe những giai điệu vui vẻ gì đó chứ, nếu không họ sẽ chết vì buồn tủi mất thôi.

- Chẳng phải họ đã chết rồi sao?

- Đồ ngốc ạ, hãy làm dấu thánh và cầu nguyện đi. Họ không chết, chẳng qua là Chúa chỉ mở lòng khoan dung gọi họ về với mình. Rồi cũng sẽ đến lượt chúng ta thôi, cầu nguyện đi.

Quả thật, trong những lời cầu nguyện và trong âm nhạc, Anastasya tìm thấy cho mình một sự bình an nào đó. Nhưng cô không thể quay trở về với cuộc sống trước kia được nữa, vậy là cô bỏ luôn luận văn tiến sĩ đang viết dở.

- Hay là chúng ta quay về Moskva? - Có lần mẹ cô đề nghị.

- Không bao giờ, các phần mộ phải được chăm sóc.

Là phó giáo sư trong khoa của người chồng quá cố, suốt cả cuộc đời cho đến tận cuộc chiến tranh thứ hai của đời mình[69], Anastasya Tikhonova dạy môn Vật lý. Nhưng đó là một cuộc sống thường nhật đơn điệu, không mang lại cho cô sự hài lòng. Còn bây giờ, cùng nỗi khát khao vô hạn đối với con trẻ, Anastasya lại quay về với nghệ thuật, trở thành giáo viên trường nhạc. Ở đó Anastasya có cậu học trò Ilya Stoletov, một đứa bé được cưng chiều, béo tốt, ngày nào cũng được một người đàn bà trang phục diêm dúa đưa đón bằng xe công vụ, và lần nào cũng một câu hỏi:

- Cậu con trai Iliusha[70] của tôi thế nào?

Anastasya chẳng biết nói sao, chẳng lẽ lại nói toạc ra thằng bé không có tai âm nhạc, lười biếng, kiêu ngạo, thậm chí hỗn xược nữa? Không, lúc nào cô cũng nói về trẻ em với những lời tốt đẹp:

- Không sao, không sao, tôi nghĩ mọi việc rồi sẽ tốt đẹp.

- Thế còn nhạc cụ? Nó chơi bằng cây đàn ấy có tốt hơn không? Phải khó khăn lắm chúng tôi mới tìm mua được ở Moskva đấy, đặt trước cả năm trời.

Phải, cây vĩ cầm của Ilya rất tuyệt, có thể còn tốt hơn cả cây vĩ cầm của ông dượng, loại đàn như thế không thể tìm được ở Grozny. Nhưng cây vĩ cầm thì có ý nghĩa gì nếu thằng bé bất tài? Dẫu vậy Anastasya vẫn đáp:

- Cây đàn rất tuyệt, đương nhiên là cháu chơi tốt hơn rồi.

Và đột nhiên, một câu hỏi rất lạ, rất bất nhã:

- Thế còn cây đàn kia đâu?

- Cây đàn nào?

- Cây đàn Maldini mà cô đã lấy của ông Stoletov ngu ngốc nhà tôi ấy… Nhưng cô đừng lo, mọi việc đã qua rồi, tôi không nói về chuyện ấy đâu. - Rồi bà ta tiến sát lại gần, thì thầm: - Tôi sẽ trả bất cứ giá nào, và sẽ không có ai biết gì hết.

Anastasya Tikhonova không biết trả lời ra sao; đứa con trai của bà ta, cậu học trò Ilya đang đứng bên cạnh… Sau này cô cảm thấy ân hận, lẽ ra phải tống cổ nó đi mới phải.

Grozny là một thành phố không lớn, lúc thì trong cuộc họp, lúc ở buổi ca nhạc, hay có thể chỉ đơn giản ở ngoài đường, đôi khi Anastasya cũng gặp chính ông Stoletov-cha. Ông Stoletov-cha “phát” rất nhanh. Trở thành bí thư thứ nhất một trong số các Đảng bộ quận, sau đó được điều lên thành ủy, đại biểu đại hội, đại biểu Xô viết, nói chung, như mọi khi - là một sếp lớn. Vừa nhìn thấy Anastasya, ông ta nghiêng mình chào rất lịch thiệp, ngay lập tức hướng câu chuyện về đề tài đời sống sinh hoạt thường nhật. Một lần bỗng dưng ông mời Anastasya đến nhà nghỉ của mình, và cô, không hiểu sao lại không từ chối, dẫu sao thì mối dây liên hệ với quá khứ vẫn còn.

Giữa một khu rừng rộng ở ngoại ô thành phố Grozny, ngôi nhà hai tầng trên một mảnh đất không lớn lắm, với một nhân công kiêm bảo vệ, dù thời đó việc thuê người bị coi là khá mạo hiểm. Nói ngắn gọn là khá sộp! Mùa hè, họ nướng thịt, uống rượu vang ngon, toàn nói về chuyện quá khứ, về chiến tranh. Đến chiều tối, Stoletov mời cô vào nhà. Hoặc là rượu vang đã có tác dụng, hoặc là vì lý do gì đó, nhưng Anastasya không phản đối, còn Stoletov thì thở khò khè, cố cởi quần áo cô ra nhưng không làm được gì cả, hoặc là không muốn. Cô không còn là Nastya hay là Nastenka dạo nào nữa.

Gác cái bụng phệ hình quả trứng trên đôi chân gầy nhom, xương xẩu, Stoletov ngồi cạnh Anastasya trên đi văng, rên khừ khừ, thở khò khè, chậm rãi hút thuốc, thỉnh thoảng lại liếc về phía người phụ nữ nằm bên cạnh. Không biết là theo thói quen hay là do tò mò, ông ta thận trọng chạm khẽ vào vết mổ khi sinh của cô, rồi rụt tay lại, quay mặt đi và không muốn nhìn cô nữa.

Còn Anastasya vẫn còn nằm rất lâu, nhớ lại Stoletov vốn rất thích dùng ngón tay rà khắp người cô, và đắm đuối thì thào:

- Chúa đã ban cho em một làn da mịn màng, láng bóng, một thân hình tuyệt đẹp, nhất là bộ ngực. Và Chúa đã ban em cho anh.

Mọi việc đúng như thế, và Stoletov đã lấy hết.

Tuy nhiên, lúc đó Anastasya không muốn đào bới lại quá khứ, cô chỉ nghĩ, cuộc sống đã trôi qua, đã đến lúc phải tính sổ, và lần đầu tiên trong cuộc gặp cuối cùng này, cô chuyển sang xưng hô “anh em” với ông, hỏi:

- Anh Arkadi Iakovlevich, anh có hạnh phúc không?

Stoletov thở dài, nặng nhọc đứng dậy, xương cốt kêu lục cục, nhìn vào gương, giọng buồn bã:

- Nếu nói thật, với em thì hạnh phúc… Còn nhìn chung thì, - Ông phẩy tay, rồi nhìn lên bức ảnh gia đình treo trên lò sưởi. - Em hãy nhìn bà ấy, chẳng lẽ có thể hạnh phúc được với người đàn bà nhạt nhẽo kia hay sao? Còn con cái, giống hệt bà ấy, lúc nào cũng tiền, tiền, đưa đây!

Sau đó, khi đã mặc quần áo, Stoletov đứng trước gương vừa thắt cà vạt, siết lại cái bụng phệ, sửa lại cái vóc dáng đã hết thời của mình, vừa nói:

- Em biết không, anh nghĩ, hạnh phúc của anh vẫn còn ở phía trước… Hừm, còn hạnh phúc của em, Nastenka ạ, cũng vậy. - Ông hôn lên má cô một cái lấy lệ. - Nhân tiện, vóc dáng em còn đẹp lắm! - Rồi ông huýt sáo. - Sắp tới anh sẽ đi công tác châu Âu, em muốn mua gì?

Sau lần đó, Anastasya không gặp một người nào trong dòng họ Stoletov nữa. Ông Arkadi Iakovlevich chuyển công tác về Moskva, đưa cả gia đình đi…

Vào năm 1986, mẹ Anastasya Tikhonova qua đời. Sau đó bà Anastasya đổi căn hộ của mình và căn phòng của mẹ lấy một ngôi nhà còn tốt có một khoảnh vườn ở trung tâm thành phố Grozny, trên đại lộ Một tháng năm. Giờ đây, bà Anastasya còn có thêm một niềm đam mê nữa - trồng hoa: cả mùa hè và mùa đông. Bà trồng nhiều loại hoa khác nhau trong nhà kính và Chủ nhật nào cũng mang hoa ra nghĩa trang - mỗi người một bó, rồi bà chơi nhạc bằng cây vĩ cầm của dượng, lúc thì những bản nhạc buồn, lúc thì những bản nhạc tràn đầy hy vọng sẽ sớm được gặp lại họ…