Trong buổi sáng mùa hè yên bình và tươi đẹp ấy, cũng như mọi khi, lũ chim én làm tổ trên ban công là những sinh vật đầu tiên chào đón rạng đông. Tiếng hót líu lo, lảnh lót của chúng đánh thức Cậu bé dậy. Như muốn kiểm tra tài sản của mình, Cậu bé vẫn mặc quần lót, thận trọng theo kiểu trẻ con, hồn nhiên bước ra ban công, vừa ngáp vừa ngắm nhìn đường chân trời quê hương đang hửng sáng. Ở phía xa, mãi tận phương Nam, những đỉnh núi nhọn hoắt màu ánh bạc tràn ngập trong nắng vàng nổi bật trên nền trời xanh như đang làm nhiệm vụ bảo vệ hòa mình cho mặt đất, đó chính là vẻ đẹp hùng vĩ của Kavkaz. Sáng nào cũng vậy, trong khi màn suơng mờ còn chưa vén lên, Cậu bé thích thú ngắm nhìn bức tranh miền núi hùng vĩ, và những giai điệu âm nhạc của tuổi thơ tràn ngập tâm hồn…

Cậu bé không thích những cảnh vật gần hơn, làm sao có thể yêu thích những đống đổ nát của thành phố? Bù lại, trên cái ban công bé xíu này, cậu đã tạo ra cho mình một góc nhỏ mới, một thế giới trẻ em tươi đẹp và thân thiết.

Ở phía bên kia ban công, nơi trước đây là vỉa hè, bây giờ hỗn độn hố bom đạn nhưng vẫn còn lại một cây dẻ cổ thụ, gợi người ta nhớ đến cuộc sống sôi động một thời của cửa hàng bách hóa “Thế giới trẻ em”. Tán cây, nhất là phần trên ngọn, do bom đạn nên chỉ còn lại những cành nhánh trơ trọi mất hết sự sống như cọc hàng rào. Nhưng ở phần dưới, những cành cây to, khỏe hơn vẫn còn giữ lại được sức sống của mình, vẫn còn hút được nhựa sống từ mảnh đất Grozny đổ vỡ. Vào mùa xuân, nó lại bung ra những chồi non, còn bây giờ, vào giữa mùa hè phương Nam, những tán lá to, dày, xanh mướt tỏa ra hết cỡ, lấp ló giữa tán lá là những chùm trái sum sê, vỏ vàng vẫn còn non nên chưa bị hái.

Ngay từ sáng sớm, chim chóc từ bờ sông Sunzha đều bay về phía cái cây duy nhất còn lại trong vùng. Lũ quạ đáp xuống, đậu trên các cành trơ trọi cao nhất, kêu quạ quạ ầm ĩ. Thấp hơn một chút là hàng chục con chim bồ câu rừng màu xám kêu gù gù. Còn giữa đám lá dày, rất khó nhìn thấy, mà chỉ nghe tiếng kêu ríu rít là hàng đàn chim sẻ - loài chim Cậu bé mong đợi nhất. Lần nào cũng vậy, không ai có thể biết được và nghe được cái dàn đồng ca du dương và ngân vang ấy chào đón Cậu bé như thế nào! Còn cậu, rất thích lắng nghe bài ca của chúng, tận hưởng món quà trời cho là bản hòa âm ấy, và để đáp lại, cậu cho chúng ăn vụn bánh mì.

Lũ chim sẻ và quạ thì ăn dưới gốc cây, nơi cậu ném vụn bánh mì xuống. Còn lũ bồ câu thì không sợ cậu, chúng mổ bánh mì ngay trên tay, thậm chí còn muốn đậu lên vai, lên đầu cậu nữa. Sau khi ăn no, tất cả đám chim muông ấy bay đi mất, chỉ còn lại lũ chim én thân thuộc, hót ríu rít và chao lượn quanh cậu.

- Nhưng tao biết làm gì bây giờ, chúng mày có ăn bánh mì đâu. - Cậu bé nói với chúng.

Nhưng lũ chim én không bận tâm đến điều đó, chúng lại càng ríu rít to hơn, hướng ánh mắt của cậu lên cao, về phía cái tổ, chúng muốn cậu chia sẻ niềm vui với chúng.

- Ôi, ôi. - Cậu bé hít một hơi dài, thích thú thốt lên. - Bà ơi, dì Roza ơi, dậy đi, lại đây nhanh lên!

Roza nhanh nhẹn bật dậy, còn bà lão, cũng trở mình, xương cốt kêu lục cục, luôn miệng rên rẩm, hai tay ôm sườn bước ra ban công.

- Bà nhìn kìa, nhìn kìa. - Cậu bé reo kên. - Chim non nở rồi! Hay quá! Mỏ của chúng màu vàng!

- Thế là tốt đấy. - Bà Anastasya mỉm cười. - Chim én chỉ sống bên cạnh con người. Như vậy có nghĩa là hòa bình đã được phục hồi, người ta đang xây dựng thành phố mới, “Thế giới trẻ em” mới.

- Hôm nào khai trương cháu sẽ chơi bản nhạc hiệu của chúng ta, “Thế giới trẻ em mới”.

- Đúng rồi! - Bà lão ôm cậu vào lòng, xoa đầu, vuốt ve.

- Cháu thấy không, chỉ sau một đêm mà cháu lớn nhanh quá, cháu đã cao đến vai ta rồi.

Sau đó, lúc dọn dẹp chăn nệm, Roza liếc nhìn bà Anastasya:

- Bà ơi, bà cảm thấy thế nào? - Sự lo lắng hiện rõ trong giọng nói.

- Ôi, đừng hỏi nữa. Trằn trọc cả đêm, không chợp mắt được… Nhưng khi ta ôm thằng bé vào lòng, hôn hít nó, ta có cảm giác như được xức dầu thánh, nhẹ cả người, thậm chí còn muốn sống nữa. - Nét mặt bà lão như giãn ra nhưng lại trở nên u ám ngay. - Ôi, niềm mong ước duy nhất của ta là được sống cho đến khi thằng bé trưởng thành, đưa nó vào đời!

- Dĩ nhiên rồi, chúng ta sẽ sống được đến lúc ấy, nhất định thế. - Niềm lạc quan trong giọng nói của Roza có vẻ không được tự nhiên cho lắm. - Chỉ có điều bà phải vào nằm viện khoảng hai tuần, điều trị chút ít.

- Roza, bệnh viện nào?! Dì quá biết rồi còn gì nữa.

- Đại úy Golovachev hứa là sẽ giúp bà nhập quân y viện. Bà là cựu chiến binh mà.

- Với tình trạng thuốc thang như hiện nay, cũng chẳng giúp được gì cho ta đâu. Còn ý ta là thế này, - Vừa nói bà vừa mỉm cười nhìn Cậu bé: - ngoài nó và cỗ quan tài ra, ta chẳng cần gì nữa.

- Phù, bà nói gì thế. - Mới sáng sớm mà tâm trạng Roza đã bị xáo động.

Với tâm trạng đó, Roza vài lần ra sông Sunzha lấy nước. Lần cuối cùng chị quyết định ghé xuống tầng hầm. Lâu rồi chị không gặp Baga và căn cứ vào mức nước trong thùng chứa, có thể thấy rõ là hai ba tuần qua anh ta không xuất hiện ở đây. Lần này, mực nước trong thùng có hạ xuống một chút, vẫn còn nhìn rõ những vệt nước trên sàn bê tông đầy bụi. Roza đổ nước vào thùng và đã định đi ra, chị không muốn gặp Baga và cũng chẳng có thời gian. Tuy nhiên chính Baga đã gọi chị:

- Roza, công việc của chị thế nào?

- Vẫn bình thường. - Roza buộc phải đứng lại và cũng vì phép lịch sự. - Lâu rồi không thấy cậu.

- Có việc quan trọng.

- Việc gì mà “quan trọng” thế? - Roza cười mỉa. - Trông dáng vẻ cậu chẳng có gì là quan trọng cả.

- Ha, ha, còn nói gì nữa. - Baga đáp lại cũng bằng một giọng như vậy. - Chị tưởng tìm chú rể cho chị dễ lắm hay sao? Tôi sẽ không gả bừa chị đâu.

- Baga. - Roza bước sát lại, nhăn mặt.

- “Baga” cái gì. - Baga lùi lại, giọng bỡn cợt. - Bây giờ chị là người phụ nữ tự do rồi.

- Cái gì? - Roza ngạc nhiên. - Làm sao cậu biết tất cả những việc đó?

- Lãnh địa của tôi, tôi cần phải biết hết.

Roza nhìn Baga từ đầu đến chân bằng ánh mắt không hài lòng, không nói không rằng, chị định bước lên trên nhưng Baga đã bám theo:

- Hóa ra anh chồng cũ của chị là một sếp lớn.

- Phải, anh ta đang phục hồi “lãnh địa” của cậu và cả thành phố này nữa. - Roza không thèm quay lại, đáp.

- Hà hà, đúng là đưa bắp cải vào miệng dê. Bốn mươi phần trăm chuyển lại cho Moskva, bốn mươi phần trăm cho đám tay chân ở địa phương, trong đó nhân vật quan trọng nhất là chồng cũ của chị. Mà chị nghĩ sao, liệu họ có thể khôi phục lại thành phố với những gì còn lại trong số kinh phí ấy?

Roza quay lại, sững người:

- Baga, tôi không hề trông đợi gì từ cái của bố thí ấy của họ, và tôi cũng không khuyên cậu.

- Đúng, tôi không trông mong gì. - Baga đáp lại cũng bằng một giọng khinh bỉ. - Nhưng tôi cũng không cho phép họ được phủi mép[76].

- Sau lưng họ là sức mạnh của chính quyền, còn cậu, non nớt lắm. - Roza nói, vẻ thương hại. - Cậu hãy cố giữ mình, bí mật trở về quê đi và chờ cho qua. Cứ để cho cái đám đê tiện ấy ních đầy bụng rồi phát rồ lên, ăn rồi thì sẽ phải trả giá thôi.

- Hừ, “phát rồ” à. Tốt hơn là bọn chúng phát rồ ở nhà mình, nhưng chúng đã san bằng cả thành phố. Bao nhiêu người đã bị chôn sống dưới những đống đổ nát? Thế mà bây giờ, theo lệnh của Moskva, hắn còn cướp cả cây vĩ cầm trong tay bà già cựu chiến binh và đứa bé mồ côi, rồi sau đó, sẽ tống giam tôi và chị, và cả thành phố này nữa.

- Baga. - Roza liếc xéo về phía Baga. - Làm sao cậu biết về cây vĩ cầm?

- Hừ, thế giới đầy tai vách mạch rừng! Như bà lão đã khẳng định, không cần nói và làm gì cả thì mọi ý nghĩ cũng sẽ bị lộ ra, nhất là những ý nghĩ đen tối.

- Cậu biết nhiều quá đấy. - Cuối cùng Roza thốt lên.

- Cuộc đời đã dạy cho tôi. - Baga nói bằng một giọng có vẻ hùng dũng.

Sau khi vội vàng ăn sáng với bà Anastasya và Cậu bé, Roza chạy đến bệnh viện. Trước mắt sẽ là một ngày vất vả: Theo lịch công tác, chị là hộ lý trực trong phòng giải phẫu. Một ca phẫu thuật vừa kết thúc, chị được gọi ra cổng - mẹ chị từ Khasaviurt đến thăm. Đã lâu không gặp nhau nhưng mẹ tỏ ra không vui cho lắm:

- Chỉ vì cây đàn nào đó mà con đã gây nên một vụ ầm ĩ, làm hỏng cả cuộc đời mình.

- Làm sao mà mẹ biết tất cả những chuyện đó? - Cô con gái không kìm nổi.

- Sao lại không biết? Guta là một người như thế!

- Đồ đê tiện!

- Tất cả lũ đàn ông đều đê tiện. Lẽ ra con nên giữ mồm giữ miệng, vuốt ve xoa dịu là có thể sống được với nó, con cái, gia đình đều được nhờ.

- Con không muốn sống nhờ kiểu đó.

- Thế hả? Vậy con có nghĩ đến các em trai của mình không? Guta có mọi quyền hành trong việc đền bù nhà cửa bị bom đạn.

- Việc đền bù là theo luật định.

- Con gái ơi, con làm sao thế, con không sống ở Grozny à? Làm gì có “luật” nào ở đây? Guta quyết cái gì, thì cái đó là luật, ai cũng biết điều đó, chỉ có con là không.

- Chẳng lẽ bây giờ con phải thành một kẻ xu nịnh quỳ xuống trước mặt mọi người trong gia đình Tuaev?

- Con ơi, các em con không một xu dính túi. - Bà mẹ nấc lên.

- Bảo chúng đi làm đi.

- Không xin được việc. Cũng có những việc mà đồng tiền kiếm được nhục nhã lắm. Mẹ sợ, chúng sẽ phải cầm súng bắn giết, hoặc chính mình sẽ bị giết… Mẹ phải làm gì bây giờ? Làm sao mẹ có thể giữ chân chúng được, chúng còn trẻ, đầu óc u mê, cũng không lấy vợ được vì không có tiền, không có một chỗ che mưa che nắng, may lắm thì tìm được chốn nương thân nơi đất khách quê người.

- Ôi mẹ ơi! Đó chẳng phải là lối thoát. - Roza ôm đầu.

Chị vào phòng Tài vụ xin tạm ứng, nhưng số tiền ấy chẳng bõ bèn gì. Sau một hồi đắn đo suy nghĩ, chị quyết định gõ cửa phòng bác sĩ trưởng, vay của ông một ít nữa rồi đưa hết cho mẹ, có cảm giác như đã chuộc xong mọi tội lỗi.

- Mẹ đến gặp con không phải vì chuyện này, con gái ạ. - Bà mẹ lại càng khóc to hơn.

Ngay từ sáng sớm, Roza đã bị đau đầu, còn bây giờ, cái đầu của chị như bị đông cứng lại như một cục gang. Chị xin nghỉ, đưa mẹ về nhà, tức là về căn hộ của Cậu bé, và điều đó lại càng làm cho mẹ bối rối hơn.

Ở khu vực “Thế giới trẻ em”, cuộc sống đang diễn ra rất sôi động: Rất nhiều máy móc thiết bị của ngành xây dựng và quân sự đang đỗ ở đó, và không chỉ có vậy, còn nhiều xe con sang trọng nữa. Mặc dù Roza chẳng có khái niệm gì về xe pháo, nhưng trong thời gian chiến tranh chị cũng biết được đôi điều - những chiếc xe con nhãn hiệu “Volga” đỗ thành một dãy cạnh những chiếc bọc thép, vậy là lãnh đạo nước cộng hòa đang có mặt ở đây.

Vòng qua các đống gạch cát và xi măng vô chủ, Roza đưa mẹ vào cái cổng tò vò tối tăm, ẩm thấp. Khi bước vào cái sân rộng, chị nhìn thấy hàng chục ống kính camera truyền hình đang chĩa vào một người đàn ông còn trẻ, dáng vẻ béo tốt, áo sơ mi trắng, đeo cà vạt: Chính là Guta Tuaev đang trả lời phỏng vấn trực tiếp trên cái nền là những đống gỗ xây dựng ngổn ngang.

Lẽ ra cần phải đi ngay về nhà, nhưng bà mẹ lại bướng bỉnh đi về phía đám đông và Roza cũng không cưỡng lại được sự tò mò.

Trước kia, Guta không biết nói năng gì, nhất là bằng tiếng Nga. Anh ta chỉ biết đếm tiền, nhân chia cộng trừ, bất cứ con số nào, thế mà bây giờ, Guta hót như chim họa mi:

- Nhìn tổng thể trong nước cộng hòa và trong thành phố Grozny, công cuộc xây dựng và phục hồi bốn mươi hai trường học, bốn trường nội trú, tám nhà trẻ, năm trường kỹ thuật chuyên nghiệp và hai mươi bệnh viện đang diễn ra. Trong thực tế, tất cả sẽ được xây dựng lại và xây mới hàng trăm kilomet đường tải điện, đường dẫn ga, đường nhựa và rất nhiều cầu cống. Hàng ngàn ngôi nhà đã được xây xong và đưa vào sử dụng. Hơn hai mươi ngàn gia đình đã được nhận tiền đền bù tài sản và nhà ở từ ngân sách Liên bang Nga, và cũng từng ấy người sắp tới sẽ được nhận…

- Đồ đê tiện! - Roza hét lên khá to.

- Im đi! - Một người đàn bà to béo đứng bên cạnh tức giận hét theo. - Chúng tôi không thích những kẻ đọc thông viết thạo như hắn.

- Thế còn những nhà cách mạng rách rưới, râu ria xồm xoàm[77] trước kia đã đưa chúng ta tới đâu? - Một người đàn bà khác tiếp lời.

- Đám này cũng chẳng hơn gì bọn kia. - Một người đàn ông có râu xen vào. - Tất cả đều là dân Cozak lang thang, cướp bóc xong là chuồn mất.

- Nhưng anh ta là người Chechnya cơ mà?

- Chechnya hay không thì có liên quan gì ở đây. - Vẫn là giọng trầm lúc nãy. - Moskva sẽ gửi thằng khốn khác đến. Lũ ngáo ộp đáng ghét. - Nói xong, ông ta nhổ một bãi.

- Phải đấy, tất cả mọi sự bất đồng, hỗn loạn cũng vì những người như ông mà ra. - Người đàn bà béo mập lại xía vào.

- Nếu vậy phải quy phục ngay à? - Roza không kìm nổi.

- Cô im đi! Nhìn mặt cũng biết ngay cô là nhà cách mạng, răng không còn mà lương tâm cũng không có nốt.

- Nhưng tôi có nói gì đâu? - Roza định gây gổ với bà kia nhưng mẹ chị đã túm chị lôi ra khỏi đám đông.

- Thật kinh khủng! Mọi sự bất hạnh của chúng ta cũng từ cái tính kiêu hãnh của con mà ra. - Người mẹ càu nhàu vẻ không hài lòng. - Con gái bao giờ cũng phải giữ mồm giữ miệng chứ.

- Từ lâu rồi con không còn là con gái nữa, mẹ thấy đấy, răng cũng chẳng còn.

Người mẹ cúi đầu, vẻ hối hận:

- Thế những chiếc răng giả đâu rồi?

- Ông con rể Guta của mẹ bẻ rồi.

- Guta “bẻ” là thế nào? - Ngay lập tức người mẹ nổi đóa lên. - Nào, đi!

- Thôi, thôi. - Bây giờ đến lượt con gái phải kéo tay mẹ.

- Mọi việc không đơn giản như vậy đâu. Chúng ta về thôi, về nhà con sẽ kể.

- Nào thì đi. - Sau một hồi ngẫm nghĩ, người mẹ đành chấp thuận. - Mẹ cũng muốn xem “nhà” của con.

Khi hai mẹ con đã đến cửa vào thì có ai đó gọi to tên mẹ Roza. Hai mẹ con ngạc nhiên đứng lại. Em trai của Guta bước đến, đứng trước mặt họ như không có chuyện gì xảy ra, ôm bà mẹ, nhã nhặn hỏi chuyện đời sống, công việc, cứ như không có Roza đứng bên cạnh.

- Dù sao chúng ta cũng là hàng xóm láng giềng, thanh niên tính khí không hợp nhau, nhưng hai gia đình từ lâu vẫn sống bên nhau. Cha mẹ cháu vẫn kính trọng và quý mến bác… Thế các cậu con trai của bác, bạn học của cháu đâu rồi? Vẫn ở Khasaviurt chứ? Họ làm gì ở đấy? Cuộc sống ở đây rất sôi động. Bác hãy bảo họ đến gặp cháu ngay trong khi vẫn còn kịp, cháu sẽ giải quyết tiền đề bù. Dĩ nhiên, không thể nhận được toàn bộ đâu, phải để lại cho Moskva, nhưng hai anh em, mỗi người sẽ nhận được một nửa, cháu hứa, một khoản tiền lớn đấy, khỏi phải lo chuyện thủ tục, giấy tờ, cháu sẽ giúp, không công.

- Chẳng lẽ như vậy mà “không công” à?

- Con im đi! - Bà mẹ giậm chân, rồi quay sang mỉm cười ngọt xớt với người láng giềng: - Cầu Chúa phù hộ cho gia đình anh. - Bà ôm lấy anh ta. - Tôi sẽ chuyển lời của anh đến các con trai. Rất cảm ơn anh.

- Cũng may là mẹ không hôn anh ta. - Khi đã vào trong tòa nhà, cô con gái nói.

- Con ngốc lắm. - Bà mẹ đứng lại, thở dài. - Mẹ có cảm giác, họ lại muốn kết thông gia với chúng ta.

- Chẳng lẽ lại với mẹ?

- Thì con cứ ở độc thân vậy.

Cô con gái không nói thêm gì nữa.

Trong “nhà”, bà mẹ được thiết đãi không nhiều. Ăn trưa cùng với mọi người xong, bà nhìn quanh rồi nói:

- Không hiểu tại sao, cứ vào thành phố này bao giờ mẹ cũng bị đau đầu.

- Trong chiến tranh ai cũng bị đau đầu hết mẹ ạ. - Cô con gái đáp. - Một khi mẹ đã đến đây rồi, nghỉ lại với con một đêm.

- Mẹ phải về ngay. Còn bọn trẻ ở nhà, mẹ lo lắm. Roza đưa mẹ ra bến xe.

- Con chăm sóc bà già người Nga ấy chẳng khác gì người thân. - Giọng nói của mẹ thoáng chút ghen tị.

- Mẹ thôi đi. Số phận đã ràng buộc con và họ lại với nhau. Còn mẹ, con quan tâm không ít hơn đâu. Con gửi cho mẹ một nửa tiền lương, bản thân thì ăn mặc rách rưới.

- Đồ ngốc ạ. - Người mẹ vẫn không chịu, lát sau giọng đã dịu lại: - Các em con sẽ nhận được tiền đền bù, con không phải gửi tiền về cho mẹ nữa. Mẹ sẽ tự lo được. - Rồi bà nói tiếp bằng một giọng mệt mỏi: - Còn về thằng bé thì con đừng có mơ tưởng. Ơn Chúa, chiến tranh cũng sắp kết thúc rồi, khi đó người nhà của cha nó sẽ tìm đến, một đứa bé tuyệt vời như thế, người ta sẽ mang đi ngay.

- Con không thể sống thiếu nó được.

- Có thể con sẽ có con của mình.

- Với ai? - Roza tức giận. - Con không thể quan hệ lăng nhăng như các dân tộc khác được, sẽ bị phỉ nhổ ngay.

- Đúng thế, chẳng nên sinh ra lũ quái thai.

- Nếu vậy thì con sẽ có con với ai? Ai lấy con nữa? Đàn ông không còn nhiều, mà con cũng già rồi, chẳng khác gì bà già, chắc là phải ở vậy thôi!

- Chiến tranh đã làm đảo lộn tất cả. - Bà mẹ gục đầu xuống, ứa nước mắt. - Chẳng thà mẹ chết đi còn hơn là phải chứng kiến cảnh này[78].