Sau bốn năm dấn thân vào nghiệp viết lách, tôi muốn viết một quyển sách về vấn đề kỳ thị chủng tộc ở nước Mỹ. Một sự kiện có thật ở New York đã thu hút sự quan tâm của tôi, khi một cảnh sát chìm người da đen bị bắn vào lưng, nhiều lần, bởi các đồng nghiệp da trắng - dù anh ta đang mang cái được gọi là “màu sắc của ngày” - một chiếc vòng tay để cảnh sát nhận biết người ngầm hoạt động. Tôi bắt đầu cuốn tiểu thuyết, ngắc ngứ, rồi từ bỏ. Tôi không sao thể hiện hết sức nặng và sâu sát chủ đề này. Tôi không biết là một người da đen lớn lên ở nước Mỹ thì ra sao, và tôi gặp khó khăn trong việc tạo ra một nhân vật hư cấu chân thật.
Hai mươi năm sau. Một lần nữa, tôi lại hết lòng muốn viết về sự kỳ thị chủng tộc. Tôi cảm thấy lòng không yên khi biết nếu các cây bút da trắng có viết tiểu thuyết về vấn đề này, họ cũng đặt nó vào quá khứ, vào lịch sử. Và cũng vẫn là lý do thuở trước, tôi có quyền gì mà viết về một trải nghiệm mà tôi chưa từng sống qua? Nhưng rồi, nếu chỉ viết về cái mình biết rõ, sự nghiệp của tôi sẽ ngắn ngủi và tẻ nhạt lắm. Tôi lớn lên là một người da trắng và hưởng đủ đặc quyền tầng lớp. Trong nhiều năm trời, tôi đã cật lực nghiên cứu tìm tòi, dùng những cuộc phỏng vấn cá nhân để truyền lại những tiếng nói không phải của bản thân: những người đàn ông, thanh thiếu niên, người có ý muốn tự sát, những người vợ bị bạo hành, nạn nhân bị tấn công tình dục. Điều đã thôi thúc tôi viết nên những câu chuyện đó là sự phẫn nộ và ý muốn cho những câu chuyện đó được lan tỏa tới mọi người, để những ai chưa từng trải qua được biết về chúng. Vậy thì sao viết về người da màu lại khác?
Bởi vì chủng tộc là cái rất đặc thù. Sự kỳ thị chủng tộc là vấn đề đặc biệt. Nó nhạy cảm, nó khó nói, thế là chúng ta không nói về nó.
Thế rồi tôi đọc được một mẩu chuyện trên tin tức về một y tá người Mỹ gốc Phi ở Flint, Michigan. Cô ấy đã làm y tá hộ sinh hơn hai mươi năm, rồi một ngày cha của một đứa bé yêu cầu được nói chuyện với cấp trên cô ấy. Anh ta yêu sách rằng y tá này, và những người trông giống cô, không được đụng vào đứa con nhỏ của anh ta. Hóa ra người đàn ông theo chủ nghĩa thượng tôn da trắng. Người giám sát ghi nhận yêu cầu của bệnh nhân vào hồ sơ, và một nhóm nhân viên người Mỹ gốc Phi đã đâm đơn kiện vì phân biệt đối xử và họ đã chiến thắng. Sự kiện đã làm tôi suy nghĩ, và tôi bắt đầu dệt nên một câu chuyện.
Tôi biết mình muốn viết từ góc nhìn một y tá da đen, một người cha thuộc nhóm da đầu, và một luật sư biện hộ công - cô ấy, cũng như tôi và nhiều độc giả của tôi, là một phụ nữ da trắng có ý tốt và không bao giờ nghĩ mình có tư tưởng kỳ thị chủng tộc. Đột nhiên, tôi biết mình có thể hoàn tất cuốn tiểu thuyết này, và tôi biết mình sẽ làm được. Khác với lần thử sức đầu tiên dang dở, tôi không viết để kể cho người da màu về cuộc đời của họ. Tôi viết cho cộng đồng của chính tôi - người da trắng - vốn có thể dễ dàng chỉ vào một kẻ da đầu phát xít mới và nói rằng hắn kỳ thị chủng tộc... nhưng không thể nhận ra sự phân biệt chủng tộc trong chính bản thân mình.
Nói thật thì cách đây không lâu, tôi cũng thế. Độc giả thường cho tôi biết họ học được rất nhiều điều từ sách của tôi - nhưng khi viết tiểu thuyết, tôi cũng học được rất nhiều. Lần này, điều tôi học được là về chính bản thân tôi. Tôi khám phá quá khứ của tôi, nền tảng giáo dục, những định kiến, và tôi nhận ra mình không vô tội và tiến bộ như mình hằng tưởng.
Hầu hết chúng ta nghĩ rằng “kỳ thị chủng tộc” đồng nghĩa với “định kiến.” Thế nhưng kỳ thị chủng tộc không chỉ là phân biệt đối xử dựa vào màu da. Nó còn thể hiện ở chỗ ai là người nắm trong tay quyền lực thể chế. Sự kỳ thị chủng tộc gây bất lợi cho người da màu và khiến họ khó đạt được thành công hơn, trong khi nó cho người da trắng đặc quyền để họ dễ vươn tới sự thành đạt. Rất khó để mà thấy được những thuận lợi ấy, nói gì tới thừa nhận chúng. Và đó, tôi nhận ra, chính là lý do tôi phải viết quyển sách này. Để đạt được công bằng xã hội, vai trò của những người bạn da trắng không phải chỉ là người cứu trợ hay sửa chữa. Thay vào đó, vai trò của họ là phải tìm những người da trắng khác, nói chuyện với họ, giúp họ nhận ra những lợi thế họ được hưởng trong cuộc sống là kết quả trực tiếp từ việc những người khác không có lợi thế như vậy.
Tôi bắt đầu nghiên cứu của mình bằng cách ngồi lại chuyện trò với những phụ nữ da màu. Mặc dù tôi biết đặt cho họ cả đống câu hỏi dồn dập không phải là cách tốt nhất để giáo dục bản thân, nhưng tôi hy vọng mời những người phụ nữ này tham gia vào một quá trình, và đổi lại, họ tặng tôi một món quà: họ chia sẻ trải nghiệm thật của mình về cuộc sống của một người da đen. Tôi sẽ mãi biết ơn những phụ nữ đó hết lòng - không chỉ vì họ đã khoan dung cho sự thiếu hiểu biết của tôi, mà còn vì họ đã sẵn lòng dạy tôi. Sau đó, tôi được vinh hạnh tiếp chuyện Beverly Daniel Tatum, nguyên hiệu trưởng Đại học Spelman và là một nhà giáo dục nổi tiếng về vấn đề chủng tộc. Tôi đã đọc sách của giáo sư Tatum, Debby Irving, Michelle Alexander và David Shipler. Tôi đăng ký tham gia một hội thảo về công bằng xã hội tên là Xóa bỏ Kỳ thị Chủng tộc, và đêm nào cũng rời đi trong nước mắt, trong khi bắt đầu bóc đi lớp vỏ bọc vốn là những suy nghĩ của tôi về bản thân, để lộ ra con người thật sự của mình.
Rồi tôi gặp gỡ hai người từng là thành viên nhóm da đầu, để xây dựng vốn từ vựng của sự căm ghét cho nhân vật thượng tôn da trắng của tôi. Con gái tôi, Sammy, là người đã tìm ra Tim Zaal - cựu thành viên nhóm da đầu từng trò chuyện qua Skype với lớp của con bé ở trường trung học phổ thông. Nhiều năm trước, Tim đã đánh đập và để mặc một người đồng tính cho chết. Sau khi rời bỏ phong trào, anh bắt đầu làm việc tại Trung tâm Simon Wiesenthal, diễn thuyết về tội ác do thù ghét và gặp lại người anh từng bỏ mặc, cũng làm việc ở đó. Những lời xin lỗi đã thốt ra và sự tha thứ đã được trao đi. Giờ đây, họ là bạn bè, tuần nào cũng cùng chia sẻ trải nghiệm đặc biệt của mình cho các nhóm. Tim Zaal cũng đang hạnh phúc trong cuộc hôn nhân của anh ấy với một phụ nữ Do Thái. Frankie Meeink, người còn lại, làm việc với Liên hiệp Chống Phỉ báng. Từng tuyển thành viên cho các đội quân thù ghét ở Philly, giờ anh điều hành Chan hòa với Khúc côn cầu - một chương trình khuyến khích sự đa dạng chủng tộc ở trẻ nhỏ.
Những người đàn ông đó dạy tôi biết rằng, các nhóm Quyền lực Trắng tin vào sự phân biệt chủng tộc và nghĩ họ là những chiến binh trong một cuộc chiến thiêng liêng vì chủng tộc. Họ giải thích cho tôi hiểu người tuyển mộ của các nhóm thù ghét thường nhắm vào những đứa trẻ bị bắt nạt, bị coi thường, hoặc đến từ những ngôi nhà có cảnh bạo hành. Họ sẽ phân phát tờ rơi chống người da trắng ở các khu dân cư da trắng và xem xem ai sẽ trả lời bằng cách nói rằng người da trắng đang bị tấn công. Rồi họ tiếp cận những người đó và nói Bạn không đơn độc. Mục đích của họ là biến nỗi tức giận của người đó thành sự kỳ thị chủng tộc. Bạo lực là cách để giải tỏa, một thứ nhiệm vụ. Họ cũng dạy tôi biết rằng hiện tại, dân da đầu không phải là các nhóm tìm kiếm bạo lực nữa, mà là những cá nhân riêng lẻ kết nối thành mạng lưới ngầm. Ngày nay, kẻ thượng tôn da trắng cũng ăn mặc như người bình thường. Họ trà trộn vào, gieo rắc nỗi khiếp sợ kiểu khác.
Khi đặt tựa cho cuốn sách này, một lần nữa tôi lại gặp khó khăn. Nếu là người hâm mộ đã theo dõi tôi từ lâu, các bạn sẽ biết đây không phải là tựa gốc tiểu thuyết. Khi chọn NHỮNG ĐIỀU NHỎ BÉ VĨ ĐẠI, tôi đã lấy ý từ câu trích dẫn thường được cho là của Martin Luther King, Jr.: “Nếu không thể làm những điều vĩ đại, tôi có thể làm những điều nhỏ bé theo một cách vĩ đại.” Thế nhưng là một phụ nữ da trắng, tôi có quyền diễn đạt lại phát biểu đó không? Nhiều người thuộc cộng đồng người Mỹ gốc Phi rất nhạy cảm khi người da trắng sử dụng lời của Martin Luther King, Jr. để phản ánh trải nghiệm của cá nhân, và họ có lý do hoàn toàn hợp lý. Tuy nhiên, tôi cũng biết rằng trong tiểu thuyết này, cả Ruth và Kennedy đều có những hành động nhỏ nhưng có tác động lớn và lâu dài lên người khác. Hơn nữa, đối với những người da trắng mới bắt đầu đi vào con đường ý thức chủng tộc, lời của tiến sĩ King thường là bước đầu tiên của hành trình. Tài hùng biện của ông khi nói về một chủ đề mà hầu hết chúng ta cảm thấy không đầy đủ khi diễn đạt bằng lời khiến cho ta cảm thấy khiêm nhường và truyền cho ta cảm hứng. Ngoài ra, mặc dù sự thay đổi của từng cá nhân không đủ để hoàn toàn xóa sổ sự kỳ thị chủng tộc - cần phải đại tu hệ thống và thể chế - nhưng chính qua những hành động nhỏ mà sự kỳ thị chủng tộc vừa được duy trì vừa bị phá bỏ một phần. Vì tất cả những lý do trên - và vì tôi hy vọng nó sẽ khuyến khích mọi người tìm hiểu thêm về tiến sĩ King - tôi đã chọn cái tên này.
Trong tất cả những cuốn tiểu thuyết của mình, quyển sách này đặc biệt với tôi vì sự thay đổi đáng kể mà nó tạo ra trong cách tôi suy nghĩ về bản thân, và bởi vì nó giúp tôi nhận ra mình còn phải đi bao xa trên con đường ý thức chủng tộc. Ở Mỹ, chúng ta thích nghĩ rằng lý do ta thành công là vì ta đã làm việc vất vả hoặc vì ta thông tuệ. Thừa nhận rằng sự phân biệt chủng tộc đã góp phần vào sự thành công của chúng ta có nghĩa là thừa nhận giấc mơ Mỹ không dành cho tất cả mọi người. Một nhà giáo dục về công bằng xã hội tên Peggy McIntosh đã chỉ ra một vài lợi thế: ví dụ như cơ hội được có việc làm và nhà ở. Đi vào một tiệm làm tóc ngẫu nhiên và tìm ai đó có thể cắt tóc cho bạn. Mua búp bê, đồ chơi và sách thiếu nhi có nhân vật là người cùng chủng tộc với ta. Được thăng chức mà không ai nghi ngờ đó là vì màu da ta có. Yêu cầu được nói chuyện với người phụ trách, và được dẫn tới người thuộc chủng tộc mình.
Trong quá trình tìm tư liệu cho cuốn sách này, tôi đã hỏi những người mẹ da trắng xem bao nhiêu lâu thì họ nói chuyện về chủng tộc với con cái một lần. Người thì nói đôi khi; người thừa nhận là chẳng bao giờ nói. Đổi lại, khi tôi đặt câu hỏi đó cho những người mẹ da đen, tất cả bọn họ đều đáp, Hằng ngày.
Tôi đã nhận ra sự thiếu hiểu biết một cách vô tư cũng là một đặc quyền.
Vậy thì tôi đã học được điều gì có ích? Thế này nhé, nếu bạn là người da trắng, như tôi, bạn không thể bỏ đi những đặc quyền của mình, nhưng bạn có thể dùng nó cho mục đích tốt. Đừng nói “Tôi thậm chí không nhận ra chủng tộc!” như thể đó là điều tốt. Thay vào đó, hãy biết rằng sự khác biệt giữa từng người khiến cho một số người chạy qua vạch đích nhanh hơn, và tạo ra con đường đến thành công công bằng cho mọi người tương ứng với những khác biệt đó. Hãy giáo dục bản thân. Nếu bạn cho rằng tiếng nói của ai đó đang bị lờ đi, hãy bảo người khác lắng nghe họ. Nếu bạn bè của bạn nói đùa về chủng tộc, hãy chỉ ra và phê bình họ, thay vì hùa theo. Nếu hai người da đầu tôi gặp có thể thay đổi hoàn toàn như vậy, tôi tự tin rằng người bình thường cũng có thể.
Tôi đã dự đoán cuốn sách này sẽ phải hứng chịu nhiều phản ứng tiêu cực. Người da màu sẽ thách thức tôi vì lựa chọn một chủ đề không thuộc về tôi. Người da trắng sẽ thách thức tôi vì chỉ ra và phê phán sự kỳ thị chủng tộc của họ. Hãy tin tôi, tôi không viết cuốn tiểu thuyết này vì niềm vui hay vì nó dễ dàng. Tôi viết vì tin rằng đó là điều đúng đắn để làm, bởi vì những thứ làm chúng ta cảm thấy không thoải mái nhiều nhất chính là cái sẽ dạy ta điều mà tất cả chúng ta cần biết. Như Roxana Robinson từng nói, “Một nhà văn như một cái âm thoa: chúng ta phản ứng khi bị đánh động bởi một thứ gì đó... Nếu may mắn, chúng ta sẽ tỏa ra một thanh âm mạnh mẽ và trong trẻo, một thanh âm không phải của ta mà truyền qua ta.” Với những người da đen đọc NHỮNG ĐIỀU NHỎ BÉ VĨ ĐẠI - tôi hy vọng tôi đã lắng nghe những giãi bày từ người của cộng đồng các bạn đủ để thể hiện trải nghiệm của các bạn một cách chính xác qua tiểu thuyết này. Và với những người da trắng đang đọc NHỮNG ĐIỀU NHỎ BÉ VĨ ĐẠI - tất cả chúng ta đều là tác phẩm đang trong quá trình hoàn thiện. Cá nhân tôi không có mọi câu trả lời và tôi vẫn đang phát triển từng ngày.
Ngọn lửa đang bùng cháy và chúng ta có hai lựa chọn: quay mặt đi hoặc cố gắng chiến đấu với nó. Phải, việc đó rất khó khăn, và phải, chúng ta vấp váp - nhưng chúng ta, những người da trắng, cần phải trao đổi với nhau về vấn đề chủng tộc. Bởi vì chỉ khi đó mới có nhiều người hơn nữa nghe thấy chúng ta.
