.
• Nguyên gốc: kamikaze, tác giả sử dụng ẩn dụ máy bay cảm tử của Nhật trong Thế chiến Hai
• Nguyên gốc “history is philosophy teaching by examples”, theo Bolingbroke, ông dẫn lại câu nói này của sử gia Dionysius xứ Halicarnassus. Nhưng sử gia này lại nói rằng ông dẫn lại từ Thucydides. Cho đến nay, người ta vẫn chưa đưa ra được câu trả lời chính xác về nguồn gốc của câu nói này. Về cơ bản, ý nghĩa của câu nói này có lẽ là mỗi biến cố, sự kiện (ví dụ) của lịch sử đều có viễn tượng triết học nào đó, nhiệm vụ của sử gia là phải tìm ra ý nghĩa triết học của sự kiện, biến cố đó
• Nguyên gốc: ethos, một thuật ngữ chủ đạo trong triết học. Ethos theo tiếng Hy Lạp có nghĩa là nơi cư ngụ, chỗ ở, chỗ quen thuộc, là cái định nghĩa nên con người
• Cái tên này có nghĩa là “Vua Vàng”
• Thường được gọi là Trụ Vương. Ở đây chúng tôi giữ cách gọi của tác giả
• Đây là bản dịch nghĩa tư bản tiếng Anh của tác giả. Tên của bài thơ này là “Bảo vũ”. Trong cuốn sách này, Will Durant đã trích rồi dịch rất nhiều phát biểu của những nhân vật vốn không sử dụng tiếng Anh. Tôi quyết định dịch những bản dịch tiếng Anh đó sang tiếng Việt và gần như không tận dụng những bản dịch đã có sẵn để độc giả hiểu được cách hiểu của Will Durant
• Đây là bản dịch thơ của Nguyễn Hiến Lê trong cuốn Lịch sử văn minh Trung Hoa
• Câu cuối của phần dịch thơ này là của Nguyễn Hiến Lê trong Lịch sử văn minh Trung Hoa
• Đây là bản dịch thơ của Nguyễn Hiến Lê trong cuốn Lịch sử văn minh Trung Hoa
• Theo Kinh Thánh, Chúa Jesus là “Ánh sáng của Thế giới” (Light of the World). Ý của tác giả Will Durant là: vị trí của Phật Thích Ca trong văn hóa châu Á cũng giống vị trí của Chúa Jesus trong văn hóa của những người thờ Chúa Jesus
• Với người phương Tây, 33°C đã là rất nóng
• Khắc văn là văn bản được khắc lên bề mặt cứng như gỗ hoặc đá hoặc trên các bức vách
• Kiến trúc hình tam giác phía trên đỉnh cột, thường xuất hiện ở ngoại thất các ngôi đền
• “Dị giáo” là từ dùng để chỉ việc không tuân theo một tôn giáo được coi là chính thống, chủ đạo
• Thuyết Sức sống (vitalism) là thuyết cho rằng các sinh vật về cơ bản khác những thứ không Có sức sống bởi sinh vật mang một yếu tố nào đó không thể được giải thích bằng vật lý hay hóa học, hoặc sinh vật vận động theo một nguyên lý sức sống nào đó, khác với nguyên lý vận động của những thứ không có sức sống
• Ariel là vợ của tác giả
• Tên gọi của Hy Lạp, bên cạnh cách gọi “Greek”
• Nguyên gốc: music of the spheres. Theo Pythagoras, âm nhạc của vũ trụ là bản hòa âm Có được từ chuyển động giữa các khối cầu (hành tinh) (sphere). Bởi theo ông, khoảng cách tương đối giữa các hành tinh phù hợp với các quãng trong âm nhạc. Trong thang âm của ông, Có tám quãng từ Trái Đất đến bầu trời cao nhất. Giữa Trái Đất và Mặt Trăng, Có một tone tròn trịa (tonus); giữa Mặt Trăng và sao Thủy, một nửa tone; và giữa sao Kim và Mặt trời, một tone rưỡi. Ông đã đo khoảng cách giữa các hành tinh dựa trên tốc độ tương đối: các hành tinh chuyển động nhanh hơn gần Trái Đất hơn và các hành tinh chuyển động chậm hơn ở xa hơn. Tuy nhiên, theo lý thuyết này, âm thanh lẽ ra phát ra sẽ rất to đến nỗi con người sẽ nghe thấy nó. Nhưng tại sao họ lại không nghe thấy âm thanh này? Pythagoras và các học trò của ông phỏng đoán rằng, bởi vì âm thanh này liên tục được tạo ra, mà con người không có điểm So sánh - không có khoảng im lặng hay khác biệt thực sự - và do đó họ không thể phân biệt được với ý niệm về khoảng im lặng mà họ đã biết
• Lãnh thổ nước Ý có hình giống một chiếc giày bốt, với phần mũi giày nằm gần đảo Sicily
• Ở đây tác giả chỉ hai Zeno trong thời Hy Lạp cổ đại. Một là Zeno xứ Citium, người sáng lập thuyết Khắc kỷ (Stoicism). Hai làZeno xứ Elea, người chứng minh bản thể học của Parmenides bằng những nghịch lý, và cũng là người đã cùng ông sáng lập trường học về triết học
• Eupatride chỉ vì một tầng lớp quý tộc tinh hoa của Hy Lạp, cho đến nay, người ta vẫn chưa luận giải được ý nghĩa chính xác của tên gọi này. Có giả thuyết cho rằng nó mang nghĩa là “Được sinh ra bởi người cha quý tộc”, “con nhà dòng dõi”. Lại cỏ giả thuyết cho rằng nó mang nghĩa “ân nhân của tổ quốc”, chỉ những người dám đứng lên chống lại bạo chúa
• Tương đương khoảng 12,9 km/h
• Agora là không gian lộ thiên để hội họp, nằm trong các thành bang Hy Lạp cổ đại
• Metope là mảng trang trí lớn hình vuông, nằm giữa hai bộ ba chỉ nổi trong diềm trang trí cột Doric
• Parmenides chủ trương con người là thước đo của vạn vật, ví dụ: nóng hay lạnh không phải do thế giới bên ngoài mà do cảm nhận của bản thể
• Talent là đơn vị đo khối lượng của người Hy Lạp cổ đại
• Ở đây tác giả dùng từ “stone blind” để chơi chữ. “Stone-blind” có nghĩa là hoàn toàn mù. Nhưng “stone blind” còn có nghĩa là không biết phân biệt đâu là đá có giá trị, đâu là đất và phế thải
• Nguyên gốc: Mausoleum of Halicarnassus. Từ “mausoleum” bắt nguồn từ cái tên Mausolus của người nằm trong lăng mộ
• Hetaira là một kiểu gái mại dâm ở Hy Lạp cổ đại. Các hetaira có thể được coi là gái mại dâm cao cấp, chỉ quan hệ với một số ít người đàn ông, và có thể giữ mối quan hệ kéo dài với một người đàn ông, không chỉ bán dâm mà còn là người bầu bạn với người đàn ông ấy
• Ở đây tác giả chỉ chính Aristotle. Aristotle vừa là bạn vừa là người nhận các khoản trợ cấp của Philip và Alexander
• Đây là đơn vị đo thể tích của Mỹ và Anh. Một quart Mỹ tương đương 0,94 lít
• Còn gọi là Viện nguyên lão hoặc Thượng nghị viện
• Tức “Công trường La Mã” (Roman Forum). Đây là một quảng trường rất lớn ở Rome, nơi diễn ra tất cả các hoạt động sinh hoạt cộng đồng quan trọng của thành Rome
• Nguyên gốc: “One more such victory and we are undone”. Tính từ mà tác giả nhắc đến đây là “undone”, vừa có nghĩa là tan rã, tan tác, vừa có nghĩa là lâm vào tình cảnh tuyệt vọng
• Một loại thuyền chiến cỡ lớn, có mũi nhọn để đâm vào thuyền địch
• Foot là đơn vị nhịp điệu cơ bản trong thơ ca. Mỗi foot thường có độ dài từ 1 đến 4 âm tiết
• Nguyên gốc: “the serene temples of the wise”. Từ “temple” vừa có nghĩa là “ngôi đền”, vừa có nghĩa là “vùng thái dương”
• Đây là tập đoàn chính trị ủng hộ cho lợi ích của thường dân
• Felix nghĩa là “hạnh phúc” hoặc “may mắn”
• Venus là nữ thần tình yêu, còn Jupiter là vị thần nổi tiếng với những cuộc phiêu lưu tình ái và năng lực chiến đấu
• Còn gọi là Gallia Cisalpina và Gallia Narbonesis
• Tức xứ Gaul
• Câu này nghĩa là “sự suy đồi của thứ tuyệt vời nhất chính là điều tồi tệ nhất”
• Đơn vị tiền tệ của La Mã cổ đại
• Ở Ai Cập cổ đại, những người thuộc dòng dõi hoàng tộc thường kết hôn với nhau vì họ cho rằng như vậy sẽ giúp thế hệ sau giữ được dòng dõi thuần khiết
• Ngày nay, tháng Bảy trong lịch phương Tây có tên “July”, bắt nguồn từ Julius, họ của Caesar
• Ngày Ides của tháng Ba là ngày 15
• Ông nội của Augustus là anh em trai với Julius Caesar
• Ý tác giả chỉ các thiên tai
• “Virgin” nghĩa là trinh nữ, ở đây chỉ việc anh ta khiêm nhường và rụt rè hệt như một trinh nữ e lệ
• Tạp hôn là việc có quan hệ tình dục với nhiều người
• Tức tư tưởng “Epicureanism”, dựa trên các bài giảng của triết gia Epicurus
• Pius nghĩa là “sùng đạo, mộ đạo, tuân thủ đạo lý”
• Galen là một trong những thầy thuốc nổi tiếng nhất thời cổ đại
• Quyết định luận (determinism) là tư tưởng triết học cho rằng mọi sự việc xảy ra đều là tất yếu và vì thế không thể tránh được
• Đây là cách tác giả gọi Voltaire một cách thân mật
• Tác giả đang nói đến Jesus Christ
• Nguyên gốc: “Before Christ”. Cụm từ này có hai nghĩa “trước khi Christ ra đời” và “trước Công Nguyên”. Trong văn hóa phương Tây, Công Nguyên được đánh dấu bằng thời điểm Chúa Jesus Christ ra đời. Hiện nay, người ta vẫn đặt cụm từ “Before Christ”, viết tắt là B.c., sau số năm để chỉ định rằng thời điểm đó nằm trước Công Nguyên
• Lourdes là một thị trấn nhỏ ở Pháp. Tương truyền Đức Mẹ Mary đã hiện ra trong một hang đá ở nơi này
• Trong văn hóa Do Thái, ngày Sabbath là ngày thứ bảy trong tuần và là ngày nghỉ
• Một hội đồng đóng vai trò như tòa án ở mỗi thành phố trên đất Israel cổ đại
• Vào thời đó, các Scribe là những người diễn giải và dạy các luật lệ được nêu trong Kinh Thánh
• Nguyên gốc: whitewashed, nghĩa bóng là sự che đậy tội lỗi
• Tức Jesus Christ
• Nghĩa là: Jesus Nazareth, Vua của người Do Thái
• Tức người dân sinh ra ở Nazareth
• Tức những người không phải người Do Thái
• Gargoyle là những bức tượng hoặc chi tiết trang trí hình động vật, nằm trên máng xối của các nhà thờ
• Nguyên gốc: flying buttress, là kết cấu gồm cột trụ và dầm cong, để đỡ vòm và giảm thiết diện của cột. Flying buttress là một cấu kiện quan trọng đặc trưng cho kiến trúc Gothic
• Trong thời gian này, Giáo hoàng ngự ở Avignon thay vì Rome
• Còn được gọi là “hồi vương”, tức vua của một nước Hồi giáo
• Private citizen: chỉ một công dân đơn thuần, không nắm giữ vai trò, chức vụ nào trong bộ máy nhà nước. Cùng một người vừa có thể là một công dân đơn thuần, vừa có thể là đảm đương một vai trò, chức vụ nào đó. Ví dụ, một viên chức của cơ quan lập pháp vừa đảm đương trách nhiệm của mình trong việc bầu cử của cơ quan này, vừa là một công dân đơn thuần khi nộp thuế
• Terza rima là thể thơ mà mỗi khổ gồm 3 dòng, được kết nối bởi vần theo kiểu ABA, BCB, CDC, DED. Dante Alighieri là người đầu tiên sử dụng thể thơ này
• Đây là một cụm từ chuyên môn dùng để chỉ ấn bản đầu tiên của một tác phẩm hoặc bộ tác phẩm mà trước đó chỉ tồn tại dưới dạng bản viết tay
• Cabala, hay Kabbalah, là một phương thức, nhánh kiến thức, và trường phái tư tưởng bí truyền trong chủ nghĩa thần bí của người Do Thái
• Đây là một sự kiện trong Kinh Thánh: thiên sứ Gabriel đến báo cho Mary rằng bà sẽ mang thai và sinh ra Jesus Christ
• Tòa thị chính của Florence
• Theo Kinh Thánh, “các Chiêm tinh gia” chỉ về ba người đàn ông, thường được gọi là Ba vị vua, hoặc ba nhà chiêm tinh, hoặc ba nhà thông thái mang quà đến dâng tặng Chúa Hài Đồng
• Chính xác hơn, Lippi được giao nhiệm vụ hoàn thiện bức tranh này, nhưng thực tế ông đã vẽ ra một bức hoàn toàn khác để thay thế cho bức tranh ban đầu
• Tương truyền, sau khi đoán rằng mình sẽ bị một Tông đồ phản bội, Jesus đã cùng các Tông đồ vào vườn Gethsemane để cầu nguyện, trước khi bị bắt và bị đóng đinh vào thập giá
• Trong hàng nghìn năm, nhiều người từng coi những gì Galen nói về giải phẫu là chuẩn mực
• Con cừu, hay còn gọi là con chiên, là hình ảnh ẩn dụ cho tín đồ Cơ Đốc giáo
• Khu vườn của Epicurus là hình ảnh ẩn dụ cho tư tưởng hưởng lạc, còn khu vườn Gethsemane là hình ảnh ẩn dụ cho tư tưởng khắc kỳ
• Các căn phòng này còn được gọi là “phòng Raphael”
• Một đồng tiền xưa của châu Âu, được làm bằng vàng hoặc bạc
• Nguyên gốc: wisely postmortem, ở đây có lẽ chỉ về 2 chuyên luận mà Pomponazzi đã quyết định không xuất bản: De incantationibus (sau này được xuất bản năm 1556 dưới tên On Incantations) và De fato (sau này được xuất bản năm 1567 dưới tên on fate). Durant chơi chữ “wisely postmortem” vừa chỉ việc Pomponazzi để tác phẩm được xuất bản và mổ xẻ phân tích sau khi ông mất là một điều khôn ngoan, vừa chỉ về một con người hiểu rõ nhân tình thế thái nên đã tránh được những vấn đề rắc rối khi ông còn sống
• Đây là tên gọi của cơ quan hành chính đứng đầu mỗi thành phố ở Ý thời Trung Cổ và Phục hưng
• Đây là một khái niệm quan trọng trong triết thuyết của Friedrick Nietzsche, chỉ việc con người sử dụng ý chí mãnh liệt để vượt khỏi sự suy đồi”, đứng vững trên đôi chân của mình, tháo bỏ xích xiềng, nhận ra sức mạnh đích thực của bản thân, luôn vươn tới, luôn “vượt ra khỏi chính mình” theo đúng nghĩa của chữ “siêu nhân”
• Một tộc người German
• Theo Kinh Thánh, Thánh Peter Vốn làm nghề đánh cá
• Đồng tiền vàng của Hà Lan vào thời kỳ đó
• Theo Kinh Thánh, người dân hai thành phố này đã bị Chúa Trời trừng phạt do quá suy đồi về đạo đức
• Nam tước Byron là một nhà thơ nổi tiếng người Anh ở thế kỷ 19
• Wagner là nhà soạn nhạc và phê bình âm nhạc nổi tiếng người Đức ở thế kỷ 19
• Cụm từ này có nghĩa là “cuốn sách vàng”. Ở đây chúng tôi dịch tên đầy đủ của cuốn sách
• Cụm từ này nghĩa là “Thư viện cũ”. Ở đây chúng tôi dịch tên thông dụng của công trình để độc giả dễ tra cứu
• Theo như miêu tả ở dưới thì có lẽ đây là bức tranh Le concert chứ không phải Concert champêtre
• Peter Paul Rubens (1577-1640), họa sĩ nổi tiếng người Đức. Rubens yêu thích và chịu ảnh hưởng rất nhiều từ phong cách sáng tác của Titian
• Thuế thập phân là khoản thuế tương ứng với 1/10 thu nhập của người chịu thuế
• Viện đại học Oxford bao gồm 39 trường đại học thành viên (college). Đại học Balliol (Balliol College) là một trong các trường đại học đó
• Ludwig von Pastor đã mượn một phép ẩn dụ trong sách Phúc Âm của Matthew, chương 5, câu 13: “Ngươi là muối của trần thế, nhưng nếu muối đã đánh mất vị mặn của nó, thì người ta còn cần dùng muối vào việc gì đây?”
• Tác giả cố tình dùng một từ tiếng Đức. Từ này nghĩa là “dễ chịu và phấn khởi”
• Nguyên gốc “Expectancies without number are conferred”, trong đó “expectancy” là một thuật ngữ chỉ những kẻ đưa hối lộ để được ban tước hiệu của những người vẫn còn đương nhiệm
• Nguyên gốc “as far as the keys of the Holy Church extend”, ngụ ý về “the keys of the kingdom”, một khái niệm chỉ thẩm quyền vĩnh hằng của Giáo hội
• Đây là một tước hiệu dưới thời Đế chế La Mã Thần thánh, dành cho người thuộc hội đồng bầu cử của Đế quốc
• Trong một số ngôn ngữ, chẳng hạn như tiếng Latin, một danh từ có thể có nhiều thể khác nhau để biểu hiện rằng nó đang là chủ ngữ, tân ngữ, hoặc các dạng khác. Hành động “biến cách” một danh từ là việc chỉ ra các dạng khác nhau đó của danh từ
• Tức Frau Cotta
• Nguyên gốc: Master of Arts, chỉ bậc thầy về nghệ thuật khai phóng tư tưởng. Hiện nay, người ta vẫn dùng cụm từ này để chỉ bằng Thạc sĩ được trao cho những người tốt nghiệp một chương trình đào tạo thạc sĩ thiên về lý luận và biện luận, đặc biệt là ở các ngành khoa học xã hội. Do chưa tìm được từ chỉ trình độ tương đương tại thời điểm năm 1505, nên tạm thời chúng tôi để nguyên văn tiếng Anh
• Nguyên gốc: “Rome - that empurpled Babylon”, việc Đế quốc Roma có thật sự đánh bại và hủy diệt Babylon hay không vẫn là một điểm chưa chắc chắn trong lịch sử
• Tức những người theo phong trào Kháng cách ở Bohemia
• Siren là các sinh vật nửa người nửa chim trong thần thoại Hy Lạp, thường dùng âm nhạc và giọng hát của mình để mê hoặc các thủy thủ, khiến họ sao nhãng và bị đắm tàu
• Chú thích của tác giả: Chúng tôi vẫn không thể hoàn toàn xác định những lời nổi tiếng được khắc lên Denkmal (Đài tưởng niệm) ở Worms có phải là của Luther hay không: Stebe Ich, Ich kann nicht anders - “Tôi đứng đây, tôi không thể nào làm khác”. Những lời này không xuất hiện trong bản chép lại câu trả lời của Luther như đã được cung cấp từ những ghi chép về Hội nghị Worms; chúng xuất hiện lần đầu ở bản in đầu tiên trong bài phát biểu của ông
• Còn được gọi là “Tin Lành”
• Tức chấp nhận việc người khác có tín ngưỡng hoặc tôn giáo khác mình
• Tức tư tưởng của tội lần hai của các Anabaptist
• Tức những người tin theo đức tin của Menno
• Đây là một khái niệm phức tạp. Có thể hiểu đơn giản rằng các tuyển hầu tước muốn Giáo hội không can thiệp vào các vấn đề của lãnh thổ Đức nữa mà để chính quyền phi tôn giáo quyết định
• Nguyên gốc: Queen of Hearts. Cụm từ này còn có nghĩa là quân Đầm Cơ (quân Q Cơ)
• Ở đây tác giả dùng từ “general” vốn có hai nghĩa: “trưởng tu viện” và “tướng quân”
• Còn gọi là dòng Tên
• Nguyên gốc: “Decretals”. Đây là các chỉ dụ của giáo hoàng nhằm định hướng các phán quyết hay quyết định trong luật của Giáo hội Công giáo
• Đây là quan niệm triết học cho rằng không thể khẳng định được tính đúng hoặc sai của các tuyên bố tôn giáo
• Hôn nhân “shotgun” là một cuộc hôn nhân được sắp xếp để hai gia đình khỏi bị bẽ mặt do cô gái đã quan hệ tình dục trước hôn nhân và rất có thể đã có thai
• Ở đây Timon đang nguyền rủa cho những kẻ đó bị mắc bệnh phong. Căn bệnh này có thể gây tổn thương lên các cơ quan như mắt và mũi, khiến người bệnh mất hoàn toàn mũi
• Khi đó Tháp London vừa là pháo đài, vừa là cung điện hoàng gia, và là nơi nữ hoàng thiết triều
• Nguyên gốc: Chamberlain’s Company. Tên đầy đủ là Lord Chamberlain’s Company. Hầu hết các vở kịch của Shakespeare đều được ông viết dành cho đoàn kịch này
• Đây là một chức vụ cấp cao của Bộ Tư pháp Anh. Người giữ chức này có trách nhiệm đại diện cho chính phủ trước Tòa án Tối cao
• Ngày nay chức vụ Chancellor of the Exchequer thường được dịch là “Bộ trưởng Kinh tế và Tài chính” hoặc “Bộ trưởng Tài chính” do sự tương đương về trách nhiệm
• Nguyên gốc “ring the bell that called the wits together”, trong suốt một khoảng thời gian dài, Bacon đã tập hợp tinh hoa của các nhà tư tưởng vĩ đại, như Philip Sydney, Gabriel Harvey, Edward Dyer, v.V
• Nguyên gốc “as from a rock”, chỉ về những môn khoa học lập luận và loại suy dựa trên thực nghiệm
• Nguyên gốc: wishful thinking. Đây là việc chỉ tập trung vào những gì bản thân ao ước và cho rằng nó sẽ xảy ra, thay vì nhìn thẳng vào thực tế
• Tức “triết gia”. Tác giả cố tình dùng tiếng Pháp, vì những người biên soạn bộ Bách khoa toàn thư (Encyclopédie) năm 1751 chủ yếu là các triết gia người Pháp
