Bát-nhã (Prajna) - Tiếng đó rất ít người biết1.
1 Ở phương Tây. Ở phương Đông chúng ta thì rất nhiều người biết.
Vì vậy mà tôi đã lựa nó.
Có những trường hợp mà một tiếng không kêu, không vang dội hoặc không gợi những ý quen thuộc, lại có lợi hơn hết.
Bát-nhã là một tiếng Phạn có nghĩa là "một trạng thái ân sũng toàn trí". Trạng thái đó không có thể đạt được bằng sự siêng năng gắng sức. Nó là một cái gì ta chỉ có thể chấp nhận, cảm thấy.
Chính cái cá nhân của ta, cái "ngã" của ta, cái hình ảnh mà ta có về ta, nó làm cho ta không tiếp nhận được cái "ân sũng toàn trí" đó. Nói tóm lại là tại ta nhìn ta bằng cặp mắt, quan niệm của ta. Làm cách nào tránh được tật đó?
Có nhiều cách và có lẽ mỗi cách thích hợp cho mỗi người. Hầu hết những thuật trong cuốn này đều có một yếu tố chung là: tự biết mình. Đôi khi như trong thuật: "Bạn đâu phải là cái đích mà người ta nhắm", ta có thể tìm hiểu ta, vượt ra khỏi cái "ngã" của ta, bằng cách dùng cái khía cạnh thể chất trong tổ hợp thể chất - tinh thần. Cũng có khi - như trong thuật này - ta dùng khía cạnh tinh thần trong tổ hợp đó để vượt ra khỏi cái "ngã" của ta. Cả hai cách đó đều hiệu nghiệm; bạn nên thay phiên dùng thuật "Bát nhã ngay lúc này" và thuật "Bạn đâu phải là cái đích", cứ dùng thuật này rồi qua thuật nọ.
Khi ta đau khổ về thể chất hay tinh thần, ta khó mà tự thuyết phục ta song song với trạng thái đau khổ hiện tại đó còn có một trạng thái ngược hẳn lại.
Bạn có thể tin điều đó hay không. Bạn có thể khó chấp nhận được điều đó nữa. Nhưng bạn cứ tạm nhận rằng điều đó đúng đi, như vậy chẳng có hại gì cho ai cả.
Chúng ta đau khổ - mà chúng ta càng đồng hóa với sự đau khổ thì chúng ta lại càng đau khổ thêm lên. Chúng ta có thói quen bảo rằng: "Tôi đau", "Tôi khó ở", "Cái đó làm cho tôi khổ", "Cái bệnh nhức đầu của tôi".
Đối với một người đau khổ thì đau khổ là sự kiện quan trọng nhất. Hễ tinh thần lành mạnh thì không ai phủ nhận thực tại của mình được. Nhưng chúng ta có cần gì phải đồng hóa với cái khổ của ta không? "Tôi không phải là cái bệnh cảm này", "Tôi không phải là cái chứng nhức đầu này", "Cơn giận này không phải là tôi", "Nỗi thất vọng bi thảm này không phải là tôi".
Nhận thức điều đó thì đã nhẹ mình được một phần rồi đấy. Nhưng làm sao tôi có thể nhận thức nó được? Bạn có thể nhận thức nó được bằng cách này: ngay khi đầu, quạu quọ, chán nản, ghê tởm, thì nhớ ra rằng bạn không phải là cái bệnh đó, hoặc những tâm trạng đó. Bệnh là bệnh, bạn là bạn, bệnh không phải là bạn, bạn không phải là bệnh. Lặp đi lặp lại như vậy, chẳng những bạn thấy bớt đau, bớt khổ, mà tinh thần của bạn còn sáng suốt hơn, sẵn sàng tiếp nhận cái ý niệm Bát-nhã ở đây và ngay lúc này.
Đó là giai đoạn đầu của thuật. Qua giai đoạn sau, bạn hướng dẫn tư tưởng bằng cách dùng từ ngữ một cách thông minh, có ý thức. (Vì vậy mà tôi đã chỉ những thuật "Bài ca không lời", "NNL - NNL - NNL", "Bắt từ ngữ phải phục vụ ta", "Nhưng phải thận trọng khi dùng chúng".) Từ ngữ mà khéo dùng thì có thể hữu ích. Đáng lẽ nói: "Tôi đau", hoặc "Tôi rối loạn", thì bạn nên nói "Lúc này đây, có một sự đau đớn", "Có một sự rối loạn", "Có một sự quạu quọ".
Cách giản dị đó nhiều khi công hiệu như thần đấy, vì nó đập tan sự đồng hóa của chúng ta với cái đau khổ. Chúng ta nhận rằng có một cái "ngã" cách biệt hẳn với cái đau khổ; chúng ta gạt phăng cái đau khổ ra xa ta - thế là đau khổ giảm đi. Ta sai bảo được cái đau khổ vì lúc này đây đã có một sự cách biệt giữa "ta" và nó.
Sau cùng tới giai đoạn thứ ba, ta dùng từ ngữ để mở đường cho sự không dùng ngữ nữa mở đường cho một cái mà ta không được nói tới, không được diễn ra, chỉ được cảm thấy một cách mãnh liệt thôi: Bát-nhã ngay lúc này. Tiếng Bát-nhã đó phải là một dấu hiệu làm ta ngưng ngay cuộc đối thoại của ta, không được biện luận, biện hộ gì nữa.
"Bát-nhã NGAY LÚC NÀY"
"Bát-nhã NGAY LÚC NÀY" - Nhưng cái "Bát-nhã" đó có phải là một thực trạng không? Ta có hiểu nghĩa nó không?
Đừng hỏi han gì cả! Cứ mở lòng ra mà tiếp nhận nó. "Bát-nhã NGAY LÚC NÀY".
Thuật này gồm ba giai đoạn:
Mới đầu ta chịu nhận cái tình trạng bất như ý.
Rồi ta quyết định bỏ các thói quen kết chặt tình trạng đó với cái "ngã" của ta.
Sau cùng ta mở lòng để tiếp nhận kinh nghiệm giải thoát.
Như vầy:
"Tôi đau khổ" (hoặc quạu quọ, mệt nhọc).
"Có một sự đau khổ" (hoặc một sự quạu quọ, mệt nhọc), nhưng nó là nó, tôi là tôi, nó không phải là tôi.
"Bát-nhã NGAY LÚC NÀY".
Phải mất một thời gian và phải suy nghĩ mới hiểu được thuật trên. Nhưng một khi hiểu ý nghĩa của nó rồi thì thực hành chỉ mất vài giây thôi.
Càng tập nhiều thì ba giai đoạn kể trên càng nói tiếp nhau rất mau, tới một lúc nào đó thì gần như nó đồng thời xảy ra một lúc, và động tác (của trí não) đó hóa ra mau như tư tưởng vậy.
Người ta khổ mà tin được rằng một động tác của trí não giản dị như vậy mà lại có thể biến đổi hẳn tâm trạng của ta. Giảng gì thì giảng cũng khó thuyết phục được người ta tin như vậy. Cho nên phải thử. Bạn thử đi, thú vị lắm mà lúc nào thử cũng được, ngay giữa đám đông cũng thử được. Một - hai - ba: thế là nội cái hành động điều khiển sự chú ý của bạn đã thay đổi hẳn thái độ của bạn rồi; tâm trạng của bạn đã thay đổi rồi, chính bạn đã thay đổi rồi.
Xin bạn ghi vào óc cái nhan đề của thuật này; bạn viết nó vào một miếng giấy nhỏ rồi đi đâu cũng mang theo. Nó sẽ nhắc nhở bạn rằng, cả những khi bạn có điều gì bất mãn hoặc đau đớn, cả những khi bạn là cái đích mà người ta nhắm, thì chính bạn không phải là cái bất mãn đó, cái đau đớn đó. Nó là nó, bạn là bạn.
Thí dụ rằng bạn ngồi trong cái ghế bành một phòng nha y, và viên nha y đương khoan một chiếc răng hàm của bạn. Có nhiều phần chắc chắn rằng bạn đồng hóa với cái nhức nhối, đau buốt, và như vậy là bạn làm cho nó mạnh thêm lên, làm cho nó càng hành hạ bạn. Nhưng thực ra, bạn đâu phải là cái nhức nhối, đau buốt đó. Đành rằng bạn không thể phủ nhận nó được. Không phải là không đau đâu. "Có đau thực đấy". Nhưng bạn không chịu đồng hóa với nó, bạn dùng tất cả sinh lực của cái "ngã" của bạn mà từ chối sự đồng hóa đó, mà gạt nó ra.
"Co dau kho". Ma cung co Bat-nha.
"Bát-nhã NGAY LÚC NÀY".
Một thí dụ nữa: bạn đương dự một cuộc hội nghị sôi nổi về công việc làm ăn. Bỗng nhiên bạn rối trí, suy nghĩ không được sáng suốt nữa.
Bạn ngừng lại trong ba hay bốn giây. Bạn nhận định xem cái gì xảy ra đó. Có thể nhận định rằng:
"Mình đương rối trí."
Nhưng bạn đừng đồng hóa với sự rối trí đó. Chỉ nhận rằng có sự rối trí thôi. Mà sự thực là "có sự rối trí".
Rồi bạn tự nhủ: "Mình không ở trong sự rối trí đó, mình không phải là sự rối trí". Và bạn nhớ rằng nếu nhất thời có sự rối trí thì đồng thời cũng có Bát-nhã. "Bát-nhã NGAY LÚC NÀY". Bất kỳ lúc nào cũng Bát-nhã. Bát-nhã trong mọi hành động. "Bát-nhã NGAY LÚC NÀY".
Roi ban hit that day phoi, lai tiep tuc cuoc thao luan. Khong ai biet ban da lam cong viec "Bát-nhã NGAY LÚC NÀY" do. Nguoi ta chi nhan thay rang y tuong cua ban sang sua hon thoi.
"Bát-nhã NGAY LÚC NÀY".
Nếu bạn chịu gắng sức thì thuật này tất hiệu nghiệm.
Chịu khó thực hành các thuật, bạn có thể hoàn toàn tự chủ được, không chịu ảnh hưởng của người khác mà lại có thể "nhảy vào địa vị người khác". Khả năng đó làm cho bạn được tự do và có lòng thương người. Bạn nên thường dùng khả năng đó cho nó mạnh lên.