"COI chừng, coi chừng, coi chừng đa!", hồi nhỏ chúng ta nghe thấy người lớn khuyên ta như vậy cả ngàn lần. Rồi bây giờ ta cũng lại nhắc lại cho con cháu chúng ta cả ngàn lần: "Coi chừng, coi chừng, coi chừng đa!". Lời khuyên "phải coi chừng" đó mỗi ngày một khắc sâu vào tiềm thức, nó có sức mạnh của một sự thôi miên, và làm cho ta tự nhiên hóa thận trọng, thận trọng nhiều khi một cách máy móc, vô cớ, vô ích.
Đành rằng trong đời sống phải thận trọng tới một mức nào đó; chỉ có người điên mới bảo rằng cần gạt bỏ lương tri, đừng phán đoán gì hết, cứ làm càn đi. Có lương tri và óc phán đoán là có thái độ thực tế, hợp lý; nhờ vậy ta nhận xét được đúng tình trạng để mà đương đầu với nó. Còn thứ thận trọng mà tôi khuyên bạn nên liệng quách đi là một thứ thận trọng bao quát, mơ hồ, một đám mây mù nghi kị, nó che mất sự thực và làm cho ta lý luận sai. Thường khi nó đưa ta tới hậu quả trái ngược lại; ta mất lương tri, mất an tĩnh.
Có sự thận trọng về thể chất và sự thận trọng về tâm lý, nhưng ranh giới giữa hai sự thận trọng đó rất mơ hồ, khó định. Chẳng hạn, tôi kêu điện thoại, dùng những lời lẽ thận trọng để nói chuyện với một người mà tôi ngại làm cho họ nổi giận. Về thể chất, lúc đó tôi chẳng sợ gì cả, vậy mà toàn thân tôi bị kích thích căng thẳng, khó chịu vì nó phản ánh sự thận trọng về tâm lý của tôi. Trái lại, khi tôi thận trọng về thể chất thì tinh thần tôi cũng thận trọng.
Hằng ngày, vì quá thận trọng mà ta phải trả một giá đắt về thể chất và tâm lý. Khi chú ý quá mức, luôn luôn sợ hãi, nghi kỵ, giữ bí mật, thì trong cơ thể ta có một sự kích thích không ngừng. Sự kích thích đó gây một sự bực tức về tinh thần, tình cảm, rồi ảnh hưởng tới cả sự tuần hoàn của máu. Thói quá thận trọng níu ta lại, cột tay chân của ta lại, như là từ nhỏ tới lớn ta luôn luôn phải bận những quần áo, đi nhưng đôi giày chật cứng.
Nào, ta như mổ xẻ thói thận trọng. Nguồn gốc chánh của nó ở bản năng tự vệ và sự sợ sệt. Khi băng ngang một con đường nhiều xe mà tôi thận trọng thì là phải vì tôi cần tự vệ. Nhưng nếu băng qua một con đường, tôi đã thấy là vắng xe mà tôi cũng do dự nhút nhát thì tôi không phải là thận trọng nữa, tôi đã hóa ra sợ sệt. Không có gì nguy cho tánh mạng tôi cả, vậy mà vẫn có cái gì thúc đẩy tôi phải hành động như là tánh mạng tôi lâm nguy. Như một cái máy, tôi tự bảo vệ tôi, chống với tai nạn tưởng tượng.
Hai thứ thận trọng đó: thận trọng một cách tự nhiên, có ý chí, với thận trọng máy móc, không có ý chí, như bị ám ảnh, hai thứ đó khác nhau xa. Bạn nhận xét những cử động thận trọng của một con mèo con trước một tình thế mới mẻ, nó chưa hề gặp. Bạn sẽ thấy cử động của nó mềm mại, thông minh, nhanh nhẹn, mà không phải là hỗn độn; óc nó minh mẫn lên, nó hóa linh động. Bây giờ bạn lại nhận xét một người nhút nhát; một người có cái tật quá thận trọng; sẽ thấy người đó cứng ngắc, vụng về, chậm chạp; thần kinh căng thẳng cho nên hóa vụng, thành thử muốn tránh tai nạn mà lại nhè đâm đầu vào tai nạn thế là quá thận trọng mà khổ thân. Sự thận trọng của con mèo con là một sự phản ứng thực tế để tự bảo vệ mà tồn tại lúc này đây, trong một tình thế hiện tại. Còn sự thận trọng của người bị bệnh thần kinh là sự phản ứng trước một tình thế nguy hiểm có thể đã xảy ra từ thời trước; hoặc trước một mệnh lệnh đã ban bố mấy năm trước, mà bây giờ người đó vẫn tiếp tục phản ứng lại y như là tình thế đó, mệnh lệnh đó có thực ở trước mặt, lúc này đây.
Tánh thích làm bộ bí mật, giữ bí mật cũng là một hình thức của tánh thận trọng. Đôi khi tánh đó cần thiết, nhưng thường khi người ta đau khổ, sợ sệt vì có cảm giác rằng mình phải giữ bí mật, nếu không thì nguy tới tánh mạng! Nhiều người mắc tật đó lắm!
Một bà nọ một hôm lại thăm tôi, bảo rằng muốn nói với tôi về một việc riêng rất quan trọng. Trong dáng đi, giọng nói của bà ta có cái gì lén lút. Thái độ của bà, toàn thân bà như co rút lại để giữ sự bí mật. Bà ta đến chủ ý là để kể với tôi mà lại do dự không dám quyết định.
Sau cùng bà ta chịu kể, giọng thì thầm, vừa kể vừa dò xét phản ứng của tôi. Rồi, như một khúc đê vỡ, lời nói của bà tuôn ra mỗi lúc mỗi mau và bà kể tôi nghe một việc đau khổ xảy ra hai chục năm trước, ở một nơi cách năm ngàn cây số. Một người có họ hàng gần với bà ta dính líu vào một vụ tai tiếng, báo chí trong tỉnh đăng tin rùm beng lên trang đầu. Bà ta đã rời tỉnh đó từ lâu rồi, nhưng từ hồi đó, mỗi lần có chuyện gì bất như ý thì bà ta lại lo lắng, đau khổ, tin chắc rằng thế nào thiên hạ cũng biết cái bí mật xấu xa đó. Khi mất việc, bà dọn đi ở chỗ khác liền, vì "thiên hạ biết cả rồi, nhục lắm!". Vì cứ lo ngại như vậy nên bà không thân với ai. Sau khi kể lể với tôi rồi, bà ta có vẻ nhẹ người đi. Nhưng phải đợi đến khi bà ta hiểu rằng chuyện rắc rối của người bà con nọ hai chục năm trước chẳng còn quan trọng gì nữa, chẳng còn chút hậu quả gì cả, thì bà ta mới thay đổi hẳn, khiến ai cũng phải ngạc nhiên. Từ cách đi, dáng đứng, đến nét mặt đều khác trước. Như thể bà ta đã trút được một gánh nặng. Mà thực vậy, bà ta đã trút được một lớp mỡ thừa, cực dày.
Đôi khi vì cha mẹ thận trọng quá mà con cái hóa ra đâm đầu vào những nỗi khó khăn mà cha mẹ đã báo trước để chúng tránh. "Coi chừng con, té bây giờ!", "Coi chừng con, bị cảm bây giờ!" và đứa bé té thật, trúng cảm thật. Có hai nguyên do chính. Nguyên do thứ nhất là cha mẹ quá thận trọng thì đứa bé hóa ra sợ sệt, nguyên do thứ nhì là sợ sệt rồi đâm quýnh, hóa vụng về.
Bạn thử tưởng tượng một em bé năm tuổi vui vẻ, chạy thoăn thoắt, và ba nó nhắc nó hoài: "Đừng chạy con, coi chừng té bây giờ!". Người cha đã quá tứ tuần, sống trong phòng giấy, it vận động, bụng phệ, bắp thịt nhão, sợ sệt là phải; nếu ông ta mà chạy như con ông trên sân trải sỏi kia thì nhất định là té và kêu trời! Nhưng con ông còn nhỏ, mạnh khỏe, có mất thăng bằng thì lấy lại rất dễ, vả lại nó không sợ té. Có té thì cũng chẳng sao, bất quá trầy đầu gối một chút, bôi thuốc đỏ rồi hết. Nhưng vì ba nó nhắc đi nhắc lại hoài phải coi chừng, thành thử gân cốt nó co lại, nó không mềm mại uyển chuyển nữa, không lấy lại được thăng bằng. Thế là lời đoán trước của ba nó hóa ra đúng: "Bảo, không nghe nhé, thấy không!" Nhiều lần như vậy, sự liên lạc giữa "coi chừng" và "té" mỗi ngày mỗi mạnh, khắc sâu vào trong tiềm thức của nó. Đứa nhỏ hết tự nhiên, nhanh nhẹn, uyển chuyển, cử động hóa vụng về, dễ mất thăng bằng. Thế là nó phải té, sợ té. Người cha lo thì cứ lo, nhưng giá đừng nói ra, lặng lẽ dụ con lại chơi một chỗ đất nhẵn hơn, êm hơn có cỏ chẳng hạn, rồi để cho nó tha hồ chạy, tha hồ té thì chắc chắn là lợi cho nó hơn. Có trầy da, u đầu một chút thì trẻ mới khôn; có té rồi nó mới biết cách tránh hay chạy sao cho khỏi vấp.
Tôi không thể lập một bảng kê hết trường hợp nào nên thận trọng, trường hợp nào thì thận trọng thành ra sợ sệt. Mỗi người phải tự lập lấy một bảng cho riêng mình.
Ta thử tưởng tượng một thiếu nữ mới về nhà chồng lần đầu tiên làm tiệc đãi khách. Cô đi đi lại lại cả chục lần chung quanh bàn ăn, xem có quên cái gì không; lặp đi lặp lại những lời chào đón khách, ôn lại cách mời khách ăn ra sao, cách dọn bàn ra sao, rồi nếm hai chục lần món xốt. Có đủ cho khách ăn không? Có nên mua thêm nước đá không? Bà mẹ chồng và ông chủ sở của chồng sẽ vừa ý không? Vô ý mà đánh bể vật gì, hoặc làm đồ nước xốt thì mới làm sao đây? Thần kinh cô bị kích thích như vậy là điều dễ hiểu. Cô lo lắng là phải và khi khách khứa ra về, cô thở ra nhẹ nhàng.
Ta lại tưởng tượng cô chủ nhà đó hai chục năm sau, tiếp khách mà cũng lo lắng như vậy, cũng xem xét lại bàn ăn cả chục lần như vậy, cũng nếm món xốt cả hai chục lần như vậy, suốt buổi tối chỉ sợ vô ý điều gì, rồi khi khách ra về cũng thở ra nhẹ nhàng như vậy. Sau hai chục năm đãi tiệc cả trăm lần, dự tiệc cũng cả trăm lần, khi làm chủ, khi làm khách mà rồi cũng lo lắng, thận trọng như lần đầu thì thực là quá đáng.
Một nhà dàn cảnh có tài, quen thân với tôi, kể cho tôi nghe những hậu quả bực mình của thói quá thận trọng khi quay phim. Công việc đó rất rắc rối. Trừ các vai hề, còn thì các đào kép, các kỹ thuật gia chuyên môn đều phải phối hợp cử động với nhau một cách hoàn toàn, mà những người đó tiền công đều rất cao. Dễ có nhiều sự lầm lẫn lắm, mà lầm lẫn nào cũng tai hại. Nhất là những vai quan trọng, dễ gì kiếm được người đóng thay. Vì vậy không khí lúc quay phim ở Hollywood thường rất căng thẳng. Ông bạn tôi dùng cách này cho không khí dịu bớt xuống. Ông bảo các đào kép và kỹ thuật gia:
- Hôm nay thần kinh của ai cũng bị kích thích quá, cho nên tôi đã quyết định rằng ai có lầm lỗi chỗ nào mà cho tôi hay liền thì sẽ được một món tiền thưởng.
"Tức thì không khí thay đổi hẳn - vẫn lời ông bạn tôi - mọi người làm việc khéo hơn, mau hơn, có thiện chí hơn. Có xảy ra vài sự lỗi lầm, nhưng người ta thú liền và kịp sửa lại liền. Những lần khác, phải đợi vài ngày sau khi phim rửa xong mới thấy được chỗ hỏng, và lúc thấy được thì trễ quá, không kịp sửa nữa, hoặc kịp sửa thì lại tốn tiền quá."
Nhà dàn cảnh có nhiều trực giác đó biết rằng hễ chúng ta cởi bỏ được sự quá thận trọng thì công việc sẽ khéo léo mau mắn hơn.
Thuật tôi chỉ đây có ích nhất cho những người đã trên bốn mươi tuổi. Càng nhiều tuổi thì sức mạnh của thói quen càng tăng lên, càng làm lại nhiều lần thì khả năng ám thị càng tăng lên. Hồi nhỏ mà ta đã thận trọng thì tới ba mươi tuổi ta sẽ rất thận trọng. Nếu không trị thói đó thì thói quen và sự ám thị mỗi ngày một tăng, tinh thần và thể chất ta sẽ mỗi ngày thêm co rút lại.
Ít có cái gì nhẹ mình bằng biết liệng bỏ thói thận trọng đi một cách đúng lúc. Ai cũng gặp nhiều cơ hội như vậy và mỗi người có một cách riêng để liệng bỏ thói thận trọng. Có người đi tìm những kinh nghiệm mới, hoặc mạo hiểm phiêu lưu. Tôi quen một bà cụ đã ngoài sáu mươi tuổi, đi du lịch miền Alaska. Cụ theo một đoàn du lịch có tổ chức, như vậy chẳng có gì là gan dạ lắm. Nhưng tới khi tàu quay mũi trở về phương Nam thì cụ rời tàu mà lên đất liền. Cụ tự nhủ rằng đã mất công lên miền Bắc xa xôi đó mà không lên bờ, tiến thêm chút nữa để ngắm, hít, ngửi cái không khí miền băng giá của Bắc cực thì thật là ngu. Miền đó không có khách sạn, cụ phải ngủ trên một chiếc giường nhỏ trong cái chòi của nhân viên vô tuyến truyền thanh. Nhưng cụ đã thấy miền Bắc cực, thấy trời rực rỡ, thấy biển băng lấp lánh, và khi về nhà cụ trẻ ra, tươi tỉnh ra vì kinh nghiệm mới đó và vì cảm giác tự do nhờ đã dám gan dạ mạo hiểm.
Nhiều người đàn ông và đàn bà đã qua tuổi thanh xuân từ lâu, rồi mới mạo hiểm phiêu lưu; nhưng không phải ai qua tuổi bốn mươi, cũng có thể bỏ nếp sống hằng ngày để sống một cuộc đời mạo hiểm; ít người học thêm được cái gì mới lắm. Tuy nhiên ai cũng thường gặp trong đời sống thường ngày nhiều cơ hội để bỏ cái thói quá thận trọng. Nói vậy không phải là tôi khuyên các bạn khinh suất để rồi gây tai nạn cho chính mình và cho người khác.
Tôi chỉ muốn nói chúng ta phải nhận thức rằng có cái thói quá thận trọng một cách máy móc và thói đó cần phải bỏ. Chúng ta có thể phát triển một vài thiên tư mà từ trước tới nay chúng ta phải để cho thui chột đi vì quá lo cho gia đình, cho nghề nghiệp của mình. Bạn nên nghĩ tới tất cả những việc bạn muốn làm từ lâu mà chưa bao giờ thử làm. Có nhiều việc nay có thể làm được đấy.
Bạn bảo tôi: "Những việc đó, tôi chưa hề làm bao giờ, thì làm cách nào được?". Tôi xin thưa bạn rằng chính vì vậy mà bạn càng phải làm tức thì! Cứ phân tích tâm trạng bạn thì bạn lặp đi lặp lại câu "Việc đó tôi chưa hề làm bao giờ", bạn sẽ thấy thú vị và nảy ra nhiều ý mới đấy.
Muốn cởi bỏ cái tật quá thận trọng, xin bạn làm theo như sau:
Lựa một tình thế nào mà từ trước luôn luôn bạn tỏ ra đặc biệt thận trọng. Hiện nay, nếu gặp một tình thế tương tự thì bạn còn thận trọng nữa không? Gặp một tình thế tương tự thì song thân bạn hồi trước có thận trọng không? Bạn nhìn cử động, thái độ của bạn trong lúc bình thường, rồi nhìn bạn đi đứng, nói năng, hoạt động trong tình thế đặc biệt đó. Có gì khác nhau không? Bạn có thấy một sự bó buộc, thấy bắp thịt co lại, cử động lúng túng không?
Bạn xét những điều mà bạn thường giấu kỹ xem nó có cần phải giữ kín không? Có lẽ hồi trước, có lúc cần phải giữ kín, nhưng bây giờ còn cần nữa không? Nghĩ tới năng lực bạn tiêu phí và sự kích thích của thần kinh trong khi giữ kín điều đó. Rồi bạn tự hỏi:
Nếu tiết lộ bí mật đó ra thì thái độ của một người nào đó đối với bạn sẽ thay đổi không? Tiết lộ như vậy có giải thoát cho bạn được sự kích thích của bộ phận nào không?
Bạn sẽ thấy ở phần 9 một bảng kê, những tiếng thường gợi sự thận trọng trong đa số chúng ta.
Đọc kỹ bảng đó.
Lớn tiếng đọc lại nó.
Nếu có tiếng nào gây cho bạn thận trọng mà trong bảng không ghi thì ghi thêm vào.
Khi thấy một tiếng nào trong bảng gây cho bạn một phản ứng dù là rất mơ hồ, hoặc chỉ gây một cảm giác bất an, co rút lại, thì xin bạn ngừng lại ngay và tìm cảm giác đó trên cơ thể bạn.
Và bây giờ xin bạn đọc trang sau:
Sức khỏe Chồng Tuổi già
Thức ăn Con Hôn nhân
An toàn Bạn bè mới Bom hạch tâm
Đó là một bí mật Quyết định làm ăn Khéo léo
Đàn ông Đi du lịch Lái xe
Đàn bà Về nhà Động viên
Tình dục Làm công Ăn
Tiền bạc Xe hơi Uống
Người mướn việc Phi cơ Người chủ
Mẹ Điện Trời
Tôn giáo Anh, chị em họ Tự do
Cha Công việc Thay đổi
Những chỗ lạ Nhóm đông Thang máy
Vợ Lên cân Chạy
Nghệ thuật mới Cô độc Trở về
Mỗi cảm xúc đó gây một phản ứng về cơ thể nhưng thường khó biết được phản ứng ở chỗ nào: vì mỗi người khác, bộ phận nào yếu thì thường dễ tiếp nhận phản ứng. Thói quá thận trọng có thể gây phản ứng ở những bộ phận dưới đây:
Phần ở trên rốn Toàn thân Ống chân
Cổ Bộ phận tiêu hóa Họng
Trán Vai Mắt
Hàm răng Lưỡi Đầu
Bàn chân
Có thể rằng một bộ phận khác cũng chịu sự phản ứng hoặc nhiều bộ phận cùng chịu một lúc.
Bạn lựa một bộ phận mà bạn nhận thức đầy đủ nhất, rồi chú ý vào nó.
Nếu đọc bảng trên kia bạn không thấy một chút phản ứng thì bạn cứ tưởng tượng rằng một bộ phận nào đó đã phản ứng: một bắp thịt, một cơ quan nào cũng được. Rồi áp dụng lời tôi chỉ dẫn vào bộ phận ấy. Tưởng tượng như vậy cũng vẫn có kết quả.
Nếu là một bộ phận có thể luyện tập, hoặc là một bộ phận mà bạn phải giữ gìn (mà có thật là cần phải giữ gìn không?) thì bạn tập trung hết tư tưởng vào nó, truyền năng lực cho nó tới khi bạn thấy nó nóng lên, rung động lên.
Nếu là một bộ phận bạn có thể vận động được thì làm hai việc dưới đây:
Lấy gân cho bộ phận đó co lại, cứng lại, giữ như vậy thật lâu.
Rồi thả ra, cho nó giãn ra.
Vận động, cất nhắc bộ phận đó thật mau.
Trong khi làm như vậy, bạn tưởng tượng, nghĩ tới thói thận trọng, sự kích thích, tới cái bí mật bạn muốn giũ, tới những nỗi lo ngại của bạn.
Nhìn thấy những cái đó rớt, chảy ròng ròng: nhìn thấy chúng rung chuyển, văng ra khỏi bộ phận như nước dơ chảy ra khi bạn vắt, vặn, đập giũ một cái khăn ướt. Nhìn rõ như vậy trong óc bạn; càng nhìn rõ thì kết quả càng tốt.
Hình ảnh vắt khăn dơ đó phải ăn nhịp với hoạt động của bộ phận. Bạn lấy gân để co bộ phận lại là bạn vắt, vặn chiếc khăn dơ đấy; khi giãn bộ phận đó ra là bạn giũ chiếc khăn đấy. Vặn rồi giũ cho tuôn nước dơ ra, để đuổi thói thận trọng đi.
Làm như vậy trong nhiều phút. Càng lâu càng tốt.
Bây giờ, bạn nằm một cách thoải mái, nhắm mắt lại, tập trung tư tưởng vào bộ phận đó để nhìn thấy rõ nó.
Bạn tưởng tượng một dòng suối trên núi, mát và trong, đương chảy qua bộ phận đó. Bạn cảm thấy dòng nước làm cho bộ phận mát mẻ, đầy sinh lực, không bị dồn ép nữa. Cảm thấy vậy một cách sâu sắc, mạnh mẽ. Cảm giác càng mạnh, thì kết quả càng tốt.
Có hai cách hoàn tất thuật này.
Hoặc:
Tiếp tục nhìn thấy, cảm thấy dòng nước trong trẻo, mát mẻ chảy qua bộ phận đó rồi thiu thiu ngủ.
Hoặc:
Bạn đứng dậy, nhảy múa Khúc múa này, bạn có thể đặt tên là: "Thận trọng làm cái quái gì?" Bạn theo những lời chỉ dẫn của tôi trong thuật: "Nhảy múa theo tiếng nhạc".
Nếu bạn chịu gắng sức thì thuật này tất hiệu nghiệm.
Những người đa cảm cũng thường là những người dễ đau khổ nhất: một tiếng nói, một giọng nói, một sự làm thinh, một cử động, có khi chỉ một màu sắc hoặc một thanh âm cũng có thể làm cho họ khốn khổ, đau lòng, tủi nhục. Họ được trời phú cho một tánh rất quý nhưng cũng vì tánh đó mà dễ chịu nhiều nỗi đoạn trường. Thật là một tình trạng lưỡng nan cay đắng cho họ: nếu không tự bảo vệ, thu mình trong cái vỏ, thì họ sẽ chịu những nỗi đau khổ ghê gớm; mà nếu tự bảo vệ như thường nhân nghĩa là diệt hết tình cảm đi, thu mình trong cái vỏ lạnh lùng, trân tráo thì làm sao còn hưởng được cái nguồn sinh hoạt. Các thuật trong cuộc này giúp họ cách giải quyết tình trạng lưỡng nan đó.