CÓ nhiều cách đố kị.
Bọn dân khốn khổ chui rúc trong các ổ chuột ở Calcutta hay Palerme đố kị hạng phong lưu ở Manhattan và Hollywood. Muốn diệt sự đố kị đó, chỉ có cách là trừ nguyên nhân của nó.
Còn một cách nữa là đố kị những người được trời chiều hơn mình. Ai cũng thấy rằng người ta sinh ra, tư chất không đều nhau. Nhiều người đẹp hơn, thông minh hơn, tài giỏi hơn ta. Nhưng ai cũng có một chức vụ cả. Khi ta dùng thì giờ và sinh lực để than thân trách phận, khinh bỉ hoặc đố kị những người khác thì chúng ta quên mất chức vụ đó đi. Có đố kị tức là có so sánh. Ai biết tự biến đổi, tự cải thiện là biết hướng tinh thần của mình vào những giá trị thực sự chứ không đo lường một cách ti tiểu những thành công của người.
Nhưng nếu một đứa nhỏ ngày nào cũng đói và thấy một đứa khác đã no nê lại nhồi thêm kẹo nữa thì tất nhiên là nó sẽ tìm mọi cách tàn bạo để cướp giật kẹo cho được. Không sao giảng cho nó hiểu được rằng đứa nhỏ sung sướng kia không có lỗi gì hết, không thể giảng cho nó hiểu được rằng nó và cả đứa kia nữa đều là nạn nhân của một chế độ xã hội bất công; và ta không thể chỉ cho nó phương pháp này phương pháp nọ để trị tật đố kị của nó được - việc cần phải làm trước mặt là cho nó đủ.
Một mặc khác, nếu một bà đã có một chiếc áo bằng da điều rất quí, mà còn đố kị bà hàng xóm vì bà này có tới hai chiếc, thì mặc bà ta, chứ đừng tặng thêm một chiếc áo nữa. Bà ta không cần có thêm một chiếc áo nữa mà cần có một chiếc gương thần để soi vào đó mà thấy cái bản chất tham lam của mình. Ở chợ không có bán gương thần; nhưng cũng may là chúng ta đều có sẵn mỗi người một chiếc rồi. Có điều là khó mà soi vào đó được; và khi ta có đủ can đảm nhìn vào đó thì lại có biết bao thứ nó xen vào giữa tấm gương và mắt ta để che mắt ta, làm cho ta không nhìn thấy rõ, mặc dầu ta có nhiều thiện ý mà gương thì rất sáng. Những cái nó che mắt ta đó có thể là nổi sợ sệt, bản chất sinh lý, cảm xúc của ta, hoặc xã hội gia đình ta. Nhưng dù sao, chúng không bịt mắt ta được; vẫn còn một phần bản ngã của ta mà chúng không sao giấu được.
Khó mà nhìn vào chiếc gương thần và tự nhủ: "Ta thấy trong đó có sự đố kị". Vì sự đố kị thường đổi dạng, khoác một cái vẻ dễ coi hơn: nó có thể biến thành sự khúm núm một cách giả dối, sự bất bình đầy vẻ đạo đức, sự nịnh hót, bợ đỡ.
Lòng đố kị gồm nhiều cảm xúc mà quan trọng nhất là những cảm xúc dưới đây:
Sợ sệt.
Muốn thắng.
Muốn chiếm hữu.
Muốn cưỡng đoạt của người khác.
Muốn cải thiện.
Đọc bảng liệt kê còn thiếu sót đó, ta cũng có thể thấy rằng tánh đố kị - mặc dầu là một tánh tự mình chống lại mình một cách tàn nhẫn - cũng có điểm tốt. Điềm tốt đó là cái ý muốn cải thiện. Tự nó thì cái thị dục chiếm hữu không tốt cũng không xấu; nó chỉ có hại khi nó phát triển quá cái mức bình thường.
Hai yếu tố xấu là: sự sợ sệt - nó là căn bản của tất cả các cảm xúc tiêu cực - và thị dục cưỡng đoạt của người khác. Đó là cái bi kịch của Iago; hắn vì đố kị Othello1 mà âm mưu để giết một người chỉ có mỗi cái tội là sung sướng hơn hắn, có nhiều tài hơn hắn. Hành động đó hoàn toàn là ác, không có lợi một chút gì cho kẻ phạm tội đố kị cả.
1 Kịch của Shakespeare, Iago ghen tài Othello và Desdémone, vợ của Othello để làm nhục Othello mà không được, uất hận, trả thù, vu oan rằng Desdémone có ngoại tình với Cassio (bạn thân của Othello); Othello mù quáng, tin thật, giết vợ.
Trong một bài rất hay nhan đề là: Sự chia xẻ con Người làm cho con Người hóa đau ốm (Bàn về Đời sống - loại bài thứ ba), Krishnamurti đã xét kỹ tánh đố kị. Tôi khuyên bạn nên đọc bài đó vì nhiều lẽ, đặc biệt là vì lẽ này: cách ông trị tật đố kị khác hẳn cách của tôi.
Cách tôi trị nó như sau:
Bạn xét xem tiếng đố kị gợi cho bạn những tình cảm nào, những hồi ký nào, những vẻ mặt, giọng nói nào.
Có ba trường hợp:
Bạn nhận thấy ngay rằng bạn đương hoặc đã đố kị một người nào đó.
Bạn còn nghi ngờ, chưa chắc hẳn rằng mình có đố kị ai không.
Bạn biết chắc rằng bạn chưa hề đố kị ai mà hiện lúc này cũng không đố kị ai. Nếu bạn tin chắc như vậy, thì chẳng cần thực hành thuật này nữa. Nếu bạn còn nghi ngờ, không biết chắc rằng mình có đố kị ai hay không, thì trong khi thực hành, bạn nên cứ cho rằng mình có đố kị đi rồi suy nghĩ cảm xúc như một người đố kị... Nếu làm như vậy bạn thấy dễ, thì bạn cứ tiếp tục làm. Nếu làm mà thấy khó, nghĩa là không tưởng tượng được những phản ứng của một người đố kị, thì bạn có thể bỏ, không làm nữa, chẳng cần thực hành thuật này nữa.
Bạn nhận rằng mình có đố kị.
Bạn biết mình có đố kị ai.
Bạn cảm thấy lòng đố kị đó; thấy người mà bạn đố kị đó.
Bạn sống lại cái lúc mà lòng đố kị của bạn mạnh nhất.
Bạn trông thấy, nghe thấy, cảm thấy người đó. Có thể rằng bạn cần phải đấm vào trái bánh để đấm, hoặc phải nhảy múa, phải thổi bong bóng nước, để đuổi tình cảm đố kị đó ra khỏi thâm tâm của bạn.
Bây giờ bạn xét lại xem trong tình cảm đố kị của bạn còn lại những gì rồi liệt kê những cái đó trong một bảng; còn sự sợ sệt, còn lòng muốn cưỡng đoạt của người, muốn chiếm hữu, muốn cải thiện... hoặc một yếu tố nào khác nữa.
Đây là một cơ hội tốt nhất để áp dụng thuật biến đổi năng lực: bạn dùng năng lực của những yếu tố tiêu cực (sợ sệt, muốn cưỡng đoạt) để tăng cường những yếu tố tích cực (muốn chiếm hữu, muốn cải thiện).
Bạn biến đổi lòng đố kị đau xót thành một hành động sáng tạo.
Bạn nên đọc lại Chương 2 "Biến đổi năng lực" và thuật "Nghệ thuật biển đổi năng lực".
Có lẽ bây giờ bạn đã trút bỏ được lòng đố kị đau xót rồi và đã có một dự định tốt, thú vị nó làm cho bạn sung sướng hơn, thành một người lành mạnh hơn, hữu ích hơn. Thú biết bao! Dùng được cái sức mạnh lạ lùng trong lòng đố kị để thực hiện một cái gì đẹp, vui, như: bơi lội, chơi quần vợt, đục một pho tượng, trồng cây.
Làm như vậy thì ít khi lòng đố kị còn tồn tại được: nếu nó vẫn chưa bị diệt hẳn thì còn một cách nữa: cách này cần phải can đảm, nhưng phần thưởng lớn vô cùng.
Đây, bạn làm như vầy: Bạn lại thăm người mà bạn đố kị rồi bảo người đó: "Tôi đố kị ông đấy. Nguyên do có thể là thực, có thể là tưởng tượng, nhưng điều chắc chắn là tôi thực tình đau khổ - sự đau khổ đó làm cho tôi nhỏ nhen đi, nó chẳng có lợi gì cho tôi, cũng chẳng có lợi gì cho người khác. Nó sẽ lan ra như một bệnh truyền nhiễm cho tới khi có người ngăn nó lại. Ông đã gây ra nỗi đau khổ của tôi mặc dầu là vô tình - vậy ông cũng có thể làm cho nó dịu lại được. Tôi xin ông làm cho nó dịu lại dùm tôi". Đại ý là vậy, bạn muốn diễn ra sao thì diễn. Làm như vậy thì khổ tâm thật đấy, nhất là khi người ta không hiểu bạn; nhưng khi bạn thành thật, can đảm thú với người ta như vậy thì bạn đã hóa ra tự do, khoáng đạt hơn, có nghị lực hơn. Rất có thể rằng người đó sẽ trả lời bạn một cách nhã nhặn; vui vẻ giúp đỡ bạn và hai bên hóa ra thân mật với nhau và tinh thần đó sẽ có lợi cả cho hai người.
Còn như nếu bạn ở vào địa vị người đó thì bạn nên dùng thuật "Nhảy vào địa vị người khác". Như vậy, bạn sẽ hiểu tâm trạng một người đố kị, sẽ hiểu một người đố kị đau khổ ra sao khi thú thật tâm trạng của mình với người mình ganh ghét để nhờ người đó giúp đỡ mình. Lòng can đảm thú thật đó là một cái gì rất quí báu đối với người đố kị; còn phản ứng của người kia (người nghe lời thú thật) là điều quan trọng. Khi bạn nói:
Giúp tôi với vì tôi đố kị ông đấy
thì bạn đã thành một con người khác rồi, đã cao thượng lên rồi. Nào can đảm lên, làm đi nào. Bạn có mất cái gì đâu, ngoài nỗi đau khổ vì lòng đố kị.
Nếu bạn chịu gắng sức thì thuật này tất hiệu nghiệm.
Sự đau khổ, sự tủi nhục, sự sợ sệt - bạn có thể làm cho chúng dịu bớt đi, tan hẳn đi để tinh thần, tình cảm của bạn được trong trẻo hơn. Các thuật trong cuốn này sẽ giúp bạn trong việc đó.
Bạn đọc cuốn này là có ý tìm một cái gì.
Biết đâu chừng bạn chẳng đương tìm cách làm dịu những tình cảm kể trên.