Lục Vi Dân cười nhạt một tiếng, doanh nghiệp "đội mũ" nhìn qua có vẻ là đơn giản hóa vấn đề, nhưng đội chiếc mũ này vào thì dễ, chỉ sợ sau này muốn tháo ra lại chẳng dễ dàng gì. Vấn đề quyền sở hữu doanh nghiệp dưới các thể chế khác nhau cuối cùng cần phải được làm rõ. Theo sự hình thành dần dần của hệ thống kinh tế thị trường cùng sự phát triển của kinh tế tư nhân, họ sẽ sớm nhận ra rủi ro của việc "đội mũ" này. Muốn tháo mũ, phải xem chính quyền địa phương nhìn nhận vấn đề đó như thế nào.
"Sao thế, Tam tử, cậu có vẻ không mặn mà với phương thức này à?" Lục Ung Quân liếc nhìn Lục Vi Dân rồi mới nói: "Bề ngoài nhìn có vẻ doanh nghiệp hơi chịu thiệt, nhưng nghĩ kỹ lại thì cũng đáng. Có cái danh xưng doanh nghiệp đường phố, ra ngoài liên hệ kinh doanh đều thuận tiện hơn nhiều. Nếu là doanh nghiệp tư nhân, nhiều doanh nghiệp nhà nước căn bản không tin tưởng, thậm chí còn chẳng buồn nói chuyện với cậu. Cho dù mỗi năm phải nộp một khoản phí quản lý, anh vẫn thấy xứng đáng."
"Anh à, vấn đề quyền sở hữu của một doanh nghiệp có thể coi là cái gốc của doanh nghiệp đó. Bây giờ vì tiện lợi nhất thời mà làm vậy, sau này không khéo sẽ nảy sinh rất nhiều rắc rối. Anh nói doanh nghiệp này là của riêng anh, phía đường phố không bỏ tiền vốn, nhưng họ có thể nói họ đã bỏ ra chính sách, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp. Nếu sau này bàn đến vấn đề quyền sở hữu mà tranh chấp không dứt, cuối cùng có lẽ phải cắt một phần cho phía đường phố. Đến lúc đó, chỉ sợ người bạn của anh sẽ có cảm giác đau thấu xương tủy, trừ khi bây giờ phải lo xa, lập thành văn bản thỏa thuận và công chứng để tránh tranh chấp về sau."
Lục Vi Dân suy nghĩ rồi gợi ý: "Lo xa một chút chẳng có gì là thừa, nhất là trong thời đại cải cách mở cửa hiện nay. Chế độ song quỹ sẽ không kéo dài mãi, điều đó không phù hợp với quy luật phát triển kinh tế. Hiện tại, luật pháp trong nước chưa có định tính chính xác cho những chính sách đặc thù trong thời kỳ đặc biệt này, cũng chưa có chế độ pháp lý rõ ràng nào quy định việc phân chia quyền sở hữu doanh nghiệp dưới hình thức đặc thù như vậy. Cho nên, tốt nhất là dùng hình thức hợp đồng thỏa thuận để phân định rõ ràng, cần có sự giải thích chính xác và khách quan về tình hình góp vốn cũng như lý do tại sao phải "đội mũ". Hãy để hai bên xác nhận, mũ và phí quản lý là một chuyện, nhưng quyền sở hữu tài sản lại là chuyện khác."
Lục Ung Quân bị những lời này của Lục Vi Dân làm cho lay động. Anh nhìn người em trai của mình với vẻ kinh ngạc, không ngờ Lục Vi Dân lại có tầm nhìn xa đến thế về vấn đề này. Bản thân anh còn chưa nhận ra điểm đó, còn người bạn kia của anh e rằng lại càng chưa từng nghĩ tới.
"Vi Dân, anh thấy những lời này của em rất có lý. Hiện nay chúng ta đang ở trong thời đại biến động, bao nhiêu điều mới mẻ đang trỗi dậy. Nếu không cân nhắc kỹ lưỡng các vấn đề này từ sớm, sau này sẽ để lại rất nhiều di chứng. Cho dù có xử lý ổn thỏa, chỉ sợ cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của doanh nghiệp." Lục Ung Quân vỗ mạnh vào vai em trai mình: "Chuyện này sau khi về anh phải nhắc nhở cậu ấy, kẻo sau này xảy ra chuyện thật thì phiền."
Lục Ung Quân làm việc trong doanh nghiệp của người bạn này rất thuận tay. Phương thức kinh doanh hoàn toàn khác biệt với doanh nghiệp nhà nước khiến anh cảm nhận được rất nhiều điều. So với chế độ "đến đâu hay đến đó", bất biến của doanh nghiệp nhà nước, sức sống từ sự chủ động và sáng tạo của doanh nghiệp tư nhân đã tác động rất lớn đến Lục Ung Quân. Tại sao cũng là doanh nghiệp, doanh nghiệp nhà nước lại tỏ ra chậm chạp, còn doanh nghiệp tư nhân lại khí thế hừng hực? Huống hồ doanh nghiệp nhà nước còn chiếm ưu thế tuyệt đối về cung ứng nguyên liệu, hỗ trợ vay vốn và chính sách. Nếu đặt cả hai lên cùng một vạch xuất phát, Lục Ung Quân không biết mọi chuyện sẽ trở nên thế nào.
"Anh à, em cho rằng cùng với sự đi sâu của cải cách mở cửa, các thành phần kinh tế của nước ta sẽ ngày càng trở nên mơ hồ hơn. Một quốc gia lớn với tình hình đặc thù như Trung Quốc, khó có thể trông chờ vào một hai hình thức tổ chức kinh tế đơn nhất để bao trùm tất cả. Vì vậy, các hình thức tổ chức kinh tế đa dạng tồn tại song song và cạnh tranh lẫn nhau mới là cục diện lý tưởng. Thực tế, doanh nghiệp tư nhân đã được hiến pháp thừa nhận, địa vị và vai trò cũng đã có sự diễn giải chính xác hơn. Em tin rằng kỳ Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc lần thứ tám sắp tới cũng sẽ có những giải thích về vấn đề này." Lục Vi Dân trầm ngâm đưa ra quan điểm của mình.
Lục Ung Quân nhìn em trai đầy ngưỡng mộ. Đúng là "ba ngày không gặp đã phải nhìn bằng con mắt khác". Bản thân anh đến Thượng Hải một năm nay, cảm thấy thu hoạch rất nhiều, cảm xúc rất lớn, không ngờ em trai mình lăn lộn ở những huyện nghèo như Phong Châu, không những tiến bộ vượt bậc, giờ đã là cán bộ cấp phó phòng, mà quan trọng hơn là kiến thức và quan điểm này đã vượt xa nhận thức của những người cùng trang lứa. Nhiều thứ anh còn chưa nhìn thấu, nhưng em trai đã có thể kết luận một cách chắc chắn. Điều này khiến Lục Ung Quân vừa cảm thấy an lòng, vừa có chút tự hào.
Đúng lúc hai anh em đang trò chuyện tâm đầu ý hợp thì Lục Tông Quang cũng trở về. Vốn dĩ vẻ mặt ông còn chút u ám, nhưng thấy hai anh em đều đang vui vẻ, lại thêm ánh mắt của vợ, Lục Tông Quang đành thở dài một tiếng rồi thu liễm lại.
"Cha về rồi ạ?" Lục Vi Dân thấy cha bước vào nhà, cười đứng dậy: "Mùng Một Tết trời lạnh thế này, cha còn đi đâu ạ? Chẳng lẽ mấy người bạn cờ của cha lúc này còn có thể cùng cha làm một ván?"
"Bức bối quá nên đi dạo chút thôi." Lục Tông Quang hừ lạnh đáp lại đứa con trai thứ ba có phần lười biếng của mình.
Nhưng nếu nói lười biếng thì cậu nhóc này nghe đâu đã là cán bộ cấp phó phòng, khiến Lục Tông Quang vừa lo vừa tự hào. Lo vì Lục Vi Dân còn trẻ đã lên chức cao, sợ cậu không giữ được mình, nuôi dưỡng sự kiêu ngạo. Nhưng lại cảm thấy việc Lục Vi Dân được cấp trên trọng dụng là vinh dự của Lục Vi Dân cũng như của cả nhà họ Lục. Tâm tư phức tạp này khi nghĩ đến việc đứa con cả bỏ vị trí phó quản đốc phân xưởng đầy triển vọng ở Nhà máy Cơ khí Hồng Kỳ để "xuống biển" kinh doanh, ông lại càng thấy giận sôi người.
"Ha ha, cha, còn bức bối gì nữa? Ngày Tết ngày nhất, cả nhà vui vẻ mới phải. Chuyện của anh cả, con vẫn thấy anh ấy không sai. Con ủng hộ anh ấy ra ngoài xông pha. Đời người được mấy lần tranh đấu? Được nỗ lực vì điều mình muốn làm, đó là ước mơ và theo đuổi của mỗi người đàn ông. Nếu chỉ vì cầu an ổn mà an phận thủ thường, sống qua ngày lầm lũi, thì mới là không đáng." Lục Vi Dân mời cha ngồi vào chiếc ghế đơn ở vị trí chủ tọa.
"Hồ đồ! Làm phó quản đốc phân xưởng ở Nhà máy Cơ khí Hồng Kỳ mà gọi là sống qua ngày lầm lũi à? Vậy ý con là cha con cả đời làm việc ở Nhà máy 195 cũng là sống lầm lũi cả đời sao?" Lục Tông Quang nghe vậy thì giận tím mặt.
"Cha, cha đang đánh tráo khái niệm rồi. Con không phải đã nói sao? Mỗi người đều có ước mơ riêng trong lòng. Ước mơ của cha là làm việc chăm chỉ ở Nhà máy 195 để đóng góp cho đất nước, cho nhà máy, đó là ước mơ của cha, cha đã phấn đấu vì nó, tất nhiên là đạt được tâm nguyện. Nhưng anh cả muốn nhảy ra khỏi Nhà máy Cơ khí Hồng Kỳ để đến vùng trời rộng lớn hơn mà xông pha, tạo dựng sự nghiệp. Tình hình Nhà máy Cơ khí Hồng Kỳ thế nào cha rõ nhất, không chết đói được nhưng cũng chẳng phát triển nổi. Anh cả mỗi ngày ở đó phơi nắng, thời gian tươi đẹp cứ thế trôi qua. Chẳng lẽ cứ phải sống lầm lũi ở một nhà máy không làm nên trò trống gì mới là hợp ý cha, còn tự mình xông pha thực hiện ước mơ lại là đại nghịch bất đạo sao?"
Lục Vi Dân cười tủm tỉm phản bác. Nếu cha muốn tranh luận với cậu, ông sẽ thua rất thảm, vì căn bản không cùng một đẳng cấp.
Bị mấy câu của Lục Vi Dân chặn họng, Lục Tông Quang cũng biết Nhà máy Cơ khí Hồng Kỳ hiệu quả kém, nhiều công nhân đang phải luân chuyển vị trí. Hơn nữa, hiện nay doanh nghiệp nhà nước sau khi vấp phải sự cạnh tranh từ doanh nghiệp hương trấn và doanh nghiệp tư nhân thì hiệu quả cũng sụt giảm nghiêm trọng. Điều này khiến Lục Tông Quang đầy hoài nghi với doanh nghiệp hương trấn và tư nhân. Giờ đây, đứa con trai tốt nghiệp Đại học Thanh Hoa của mình không chịu ở lại nhà máy lớn nhà nước mà cứ nhất quyết đòi đi làm thuê cho ông chủ tư nhân, lại còn công khai nói sau này chính mình cũng muốn làm doanh nghiệp tư nhân, sao ông không thấy giận cho được?
Nhưng những lời người con thứ ba nói cũng không phải không có lý. Sống lầm lũi trong một doanh nghiệp không phát triển, Lục Tông Quang cũng chẳng thích. Điều ông quan tâm hơn là việc Lục Ung Quân không thông qua sự đồng ý, thậm chí không bàn bạc với ông mà tự ý quyết định, điều này làm tổn thương lòng tự trọng của ông, đó mới là mấu chốt.
Thấy cha bị Lục Vi Dân nói cho cứng họng, Lục Ung Quân vội vàng chen vào giảng hòa: "Cha, tình hình Nhà máy Cơ khí Hồng Kỳ hiện tại đúng là không tốt lắm. Con ở đó rảnh rỗi cũng chẳng để làm gì, chi bằng ra ngoài làm chút việc mình muốn. Hiện tại nhà máy của bạn con cũng coi như là doanh nghiệp phụ trợ cho Thượng Hải Đại Chúng (SAIC Volkswagen). Chất lượng sản phẩm của nhà máy chúng con đã vượt xa mấy nhà máy nhà nước khác, nên Thượng Hải Đại Chúng mới chọn chúng con làm đơn vị phụ trợ. Mỗi tháng đều có chuyên gia và kỹ thuật viên cao cấp người Đức của Thượng Hải Đại Chúng đến giúp hướng dẫn công nhân đào tạo, nâng cao kỹ thuật. Bây giờ phía Thượng Hải Đại Chúng có yêu cầu nghiêm ngặt về tỷ lệ nội địa hóa, nên chúng con phải cố gắng đạt yêu cầu chất lượng của đối phương càng sớm càng tốt, tiêu hóa và hấp thụ kỹ thuật của phía người Đức. Đây cũng coi như là đóng góp cho đất nước mà cha."
Nghe Lục Ung Quân nói vậy, Lục Tông Quang cũng cảm thấy có bậc thang để xuống, hơn nữa những lời Lục Ung Quân nói cũng không phải giả dối. Lục Tông Quang lặng lẽ gật đầu, đứng dậy: "Ung Quân, cha già rồi, có lẽ ngày càng không hiểu nổi thế giới này nữa. Nhưng con phải nhớ, dù làm gì đi nữa, cũng phải có ích cho đất nước, cho xã hội. Đó là chuẩn mực cơ bản làm người. Con làm cho ông chủ tư nhân hay sau này tự làm, chỉ cần nhớ điều này là cha mãn nguyện rồi."
Nhìn bóng lưng cha bước ra khỏi cửa phòng có phần già đi, hai anh em Lục Ung Quân và Lục Vi Dân đều cảm thấy xót xa. Cha rõ ràng không thích nghi được với những thay đổi của thời đại đang thay đổi từng ngày. Sự sa sút của doanh nghiệp nhà nước cùng sự phát triển vũ bão của doanh nghiệp hương trấn và tư nhân đã giáng một đòn mạnh vào tư tưởng "xem nhà máy là nhà" của ông. Nhất là khi thấy doanh nghiệp nhà nước không có việc làm, trong khi các doanh nghiệp hương trấn và tư nhân xung quanh lại làm việc hừng hực khí thế, thậm chí nhiều công nhân ban ngày làm việc cầm chừng ở nhà máy, tan làm là chạy sang chỗ ông chủ tư nhân làm thêm, tình cảnh này càng khiến Lục Tông Quang cảm thấy khó hiểu.
