Con sông Cần Giuộc chảy ngang qua chợ Trường Bình, từ làng Phong Đước cho tới bãi sông Xoài Rạp. Dọc sông có nhiều lò ấp trứng vịt của bà con, trong đó có lò của Huân là phát đạt nhứt.

Huân là em trai út của Tú Chiểu, cha mẹ mất sớm, Huân được ông Tú nuôi cho ăn học. Con người hiếu thảo đã khóc mẹ đến nỗi đui mắt ấy cũng là một người anh ăn ở chí tình với các em. Lương dạy học của ông Tú ít ỏi, Huân phải kiếm cách làm thêm để đỡ đần cho anh. Sống ở vùng Cầu Kho, vùng đất sình lầy lau sậy, sau lưng là dòng sông Bến Nghé hai hướng đông tây chắn ngang bởi hai con rạch từ sông mở vào là rạch Cầu Kho và rạch Bần, bên cạnh những con người quen sinh hoạt trên sông rạch: lưới cá, làm than, chở củi, chở hàng hóa đi trao đổi, đóng ghe, làm mộc… nên Huân đã học được nhiều nghề chân tay. Huân thường đi làm mướn cho những người chở than quen cái thói dọc ngang sông nước của dân hạ bạc. Có khi theo ghe đến mấy tháng ròng khi về không quên lượm củi trôi giữa dòng mang về bán giúp đỡ gia đình. Cũng vì vậy Huân không theo đuổi việc học được đều đặn. Cuối cùng, Huân xin phép nghỉ học để theo hẳn nghề thương hồ, đỡ cho anh một gánh nặng. Tú Chiểu lúc đầu không ưng, nhưng thấy em nói tha thiết quá đành phải chấp thuận. Vả chăng, ông Tú cũng biết em mình sống gần người nghèo nên học được nhiều nết tốt. Hầu hết, họ đều là những người thật thà, thẳng thắn, chuộng khí tiết, trọng nghĩa khinh tài. Họ lại can đảm, hào hiệp, sẵn sàng phò nguy cứu khốn theo đúng câu phương ngôn: Lộ kiến bất bằng, bạt đao tương trợ1*. Nhưng không phải cá hung hăng của kẻ vũ phu mà do rất mực thương người cô thế. Tuy có nóng nảy nhưng lại biết phục thiện. Nếu như gia đình họ Võ trong thơ Lục Vân Tiên, ông lấy mẫu từ một gia đình có thiệt ở kế bên rạch Bần, đã từng hứa hôn với ông khi ông bị đui mù, thì những nhân vật như ông Ngư, ông Tiều, Hớn Minh, Tiểu đồng…, ông lấy mẫu từ chính những con người nghèo nàn lam lũ ở đây mà ông đã nhiều năm tiếp xúc, tìm hiểu. Nhiều câu thơ Lục Vân Tiên được viết ra trong tiếng quăng chài, kéo lưới trên sông rạch, tiếng nước rỏ róc rách, tiếng gió thổi hây hẩy và mùi tôm cá tanh nồng… Những lúc đứng hóng mát trên cầu Rạch Bần, ông lại mường tượng hình ảnh người con gái họ Võ đã phụ bạc ông vì tham chốn giàu sang, và không thể không so sánh hai cảnh đời khác nhau chỉ cách nhau bằng một nhịp cầu mong manh bắc qua con rạch.

Vì biết chăn vịt từ nhỏ nên khi theo anh dời về Cần Giuộc, Huân cũng gây một bầy vịt. Chỉ cần mua vịt con và tốn thức ăn cho nó một tháng đầu. Khi vịt con đã cứng cáp, biết chạy nhảy bơi lội tự nó mò cua bắt ốc tìm lấy mà ăn thì chỉ còn tốn công chăn. Đầu tháng mười Huân mua vịt con, bước qua tháng mười một nó đã lớn bằng bắp chân, bắt đầu mọc lông cánh cũng là lúc bắt đầu gặt. Anh cho nó chu du một chuyến dọc sông ăn cua, ốc, cá, tép, rồi lên các cánh đồng gặt xong nhặt thóc rơi thóc rớt. Đến tối con nào cũng no đẫy đi lặc lè, anh lấy mấy tấm phên quẩy theo quây nó ngủ tại bờ ruộng. Đàn vịt đi ăn như thế hai tháng là vừa đúng lứa, kịp lúc các chủ vựa tới đón mua, ngã giá xong anh trở về là áp Tết.

Chán nuôi vịt đẻ, Huân lại xoay qua nuôi vịt thịt. Nuôi vịt đẻ tốn vốn nhiều vì cần cho nó ăn thêm thóc mới sai trứng. Cũng vất vả hơn, người nuôi cũng phải thắp đèn canh chừng suốt đêm, nếu để chuột chồn đến khuấy làm vịt giựt mình nhảy rộ lên kêu oang oác là nín đẻ luôn. Đêm nào bầy vịt ăn no ngủ say nó sẽ đẻ trứng nằm sắp lớp trắng đất. Trứng vịt của Huân lòng đỏ đỏ rực như mặt trời mới mọc, béo ngậy vì được tẩm bổ nhiều cua, ốc, tép. Huân mở ngay một lò ấp trứng vịt để lấy vịt con bán cho người chăn.

Một đêm thanh vắng, Huân đang ngồi canh lò thì bỗng nghe từ dưới sông có tiếng hò cất lên trong trẻo:

- Hò ơ… Đêm canh lụn thì não nề ai oán. Còn cảnh u sầu thì mây áng trăng lu, Ai người quân tử đó ru, Để em khép cửa phòng thu em đợi chờ…

Nghe tiếng hò chứa chan tình cảm, Huân thấy lòng rạo rực liền ra bờ sông lấy nón ngoắc cô gái rồi cất giọng hò theo:

- Hò ơ… Nước chảy liu riu, lục bình trôi líu ríu, anh thấy nàng nhỏ xíu anh thương, này nàng ơi hỏi thăm thục nữ gia đường ở đâu…

Thấy có người cất tiếng hỏi, cô gái bèn đỏng đảnh:

- Hò ơ…Chiếc thuyền tôi thả luôn theo dòng nước, anh hỏi chuyện gia đường cách bước mà làm chi…

Tuy nói vậy nhưng cô gái cũng ghé thuyền vô bờ. Thấy Huân đứng trước cửa lò ấp, cô liền đánh tiếng hỏi mua trứng vịt lộn. Huân sốt sắng mang ra chục trứng khoe với cô:

- Chẳng dám nói ngoa, hột vịt lộn của tôi ngon nhất miệt này. Cô nếm qua chút đỉnh rồi sẽ thấy…

Cô gái trả tiền nhưng anh nhất định không lấy. Thấy anh cứ nhìn mình chăm chú, cô gái nguẩy đi:

- Làm chi mà cứ ngó lom lom người ta mắc cỡ muốn chết…

Tiếng “muốn chết” cô uốn cong lưỡi nghe như “muốn chớt”, mới dễ thương làm sao, Huân thăm dò:

- Tôi dám hỏi chẳng hay cô Hai đã có gia đình chưa?

- Anh hỏi làm chi mới được chớ?

- Nếu cô chưa có nơi chốn nào thì hay là…cô về đây làm lò chung với tôi…

Cô gái cười rũ rượi:

- Nói chi mà kỳ hôn, hổng thấy người ta đang mắc công việc đây à…

- Công việc của cô Hai là việc gì mới được chứ…

- Giỡn hoài…

_ Tôi đâu có giỡn. Cô Hai không nghe người ta nói: Phải duyên gặp vịt cũng lùa, gặp sông cũng lội gặp chùa cũng tu à.

Đôi má bầu bầu của cô gái bỗng đỏ rần:

- Anh khéo nói lắm!...Thôi bây giờ xin phép anh tôi phải đi kẻo có người trông.

- Ai trông cô Hai vậy cô Hai?

- Ai trông thì mắc mớ chi tới anh mà hỏi…

Nói rồi cô gái nguây nguẩy bỏ đi. Nhưng rồi lần khác ghé qua cô lại vô lò của anh mua ít trứng vịt lộn. Cô khen:

- Hột vịt lộn của anh đập ra, húp nước ngọt không kém gì mì hoành thánh của “các chú” ở Chợ Lớn. Ăn một lần là nhớ hoài…

- Cô chỉ nhớ hột vịt thôi chớ hổng nhớ ai à?

Cặp môi cô gái uốn cong lên đầy tình tứ:

- Nhớ ai? Có ai mà nhớ?

- Nhớ…nhớ…chớ còn nhớ ai….

Vừa nói Huân vừa chỉ tay vào ngực mình. Cô gái đỏ bừng mặt:

- Anh đừng nói bá láp bá xàm, người ta cười cho mắc cỡ chết.

- Ai cười mặc ai, miễn cô Hai không cười tôi là được rồi.

Đôi mắt to đen của cô gái ngước nhìn Huân, cảm động.

- Em đâu dám cười anh… A mà anh ở đây một mình thui thủi, chắc buồn lắm phải không?

- Tôi đâu có phải một mình, tôi có gia đình hẳn hoi. Anh tôi là ông Tú Chiểu dạy học ở trỏng.

Huân chỉ về phía trong làng. Cô gái sửng sốt:

- Ủa, anh là em ông Tú Chiểu à? Ông Tú Chiểu đặt thơ Lục Vân Tiên phải hôn?

- Cô cũng nghe tên anh tôi kia à?

- Danh tiếng ông Tú Chiểu khắp miền này ai còn lạ. Nhưng em hỏi thiệt anh câu này, anh đã đọc kỹ thơ Lục Vân Tiên chưa?

- Tôi nằm lòng từ hồi nào rồi chớ.

- Vậy anh thích nhất câu nào trong đó?

Huân nhìn cô gái tủm tỉm cười:

- Tôi thích nhất câu:

Tới đây duyên đã bén duyên,

Trăng thanh gió mát cắm thuyền chờ ai?

Cô gái bỗng nghiêm trang:

- Em thì em thích câu:

Trọn giồi một tấm lòng son,

Chí lăm trả nợ nước non cho rồi.

Rồi giọng cô chuyển sang tha thiết:

- Anh đã hỏi thì em xin tỏ thiệt, ở đời em chỉ ao ước gặp được một người có chí khí như trong thơ Lục Vân Tiên mà thôi.

Huân chợt tỉnh, rõ là cô gái có ý nhắc nhở mình về bổn phận làm trai. Như vầy là mình đã trót “thấp cơ thua trí đàn bà”. Để chuộc lại, anh cũng đáp bằng một giọng thành khẩn:

- Tôi chắc rằng, người mà cô ước nguyện cũng không còn ở xa cô lắm đâu…

Sau ngày đó, hai người thường xuyên chuyện trò thân mật với nhau, lâu dần tình cảm càng thêm gắn bó. Cô gái cho Huân hay tên cô là Xuyến, con một gia đình làm nghề dệt chiếu ở Long An. Cha mẹ cô bị giặc giết trong một trận chúng hành binh qua làng. Từ đó, cô xin gia nhập nghĩa binh của Thống quân Bùi Quang Diệu để kiếm phương trả thù nhà nợ nước. Cô chở thuyền trên sông nước thế này là bởi có nhiệm vụ đưa tin tức cho nghĩa quân.

Được lời Xuyến khích lệ, Huân cũng hăng hái xin sung vào đội nghĩa quân của Đốc binh Là. Lúc hay được ý định của em, ông Tú rất tán thành và vô cùng khen ngợi cô gái chở thuyền “thục nữ chí cao” đó. Huân thưa với anh:

- Em gặp cô này thật là kỳ ngộ chẳng khác gặp tiên. Hay là nhân vật trong sách của anh đã hóa thành cô kỳ nữ đó!

Tú Chiểu chỉ mỉm cười không đáp. Nhưng từ khóe mắt ông, Huân thấy lấm tấm đôi hạt nước mắt…

Ghi chú

1* Giữa đường gặp nỗi bất bằng, rút dao giúp đỡ.