Người từng xem "Tam Quốc Diễn Nghĩa" đều biết, Gia Cát Lượng từng chế tạo mộc ngưu lưu mã để vận chuyển lương thực, giải quyết khó khăn do thiếu hụt sức vận tải. Hồi thứ 120 của "Tam Quốc Diễn Nghĩa" ghi chép chi tiết phương pháp Gia Cát Lượng tạo ra mộc ngưu lưu mã. Đây có thể coi là tiền lệ của robot nhân tạo, sớm hơn khoảng 1700 năm so với robot nhân tạo theo nghĩa hiện đại.

Thế nhưng, mộc ngưu lưu mã do Gia Cát Lượng chế tạo vẫn chưa phải là robot nhân tạo (trâu, ngựa) sớm nhất. Theo ghi chép trong "Liệt Tử - Thiên Thang Vấn", từ thời Tây Chu đã có một thợ thủ công tên là Yển Sư chế tạo ra robot dâng lên Chu Mục Vương.

"Thiên Thang Vấn" ghi rằng: "Chu Mục Vương đi săn phương Tây, vượt Côn Lôn, đến núi [không] (chữ "không" là chữ thừa). Quay về, chưa tới Trung Quốc, trên đường có thợ dâng công tên là Yển Sư. Mục Vương triệu kiến, hỏi rằng: 'Ngươi có tài gì?' Yển Sư đáp: 'Thần chỉ nghe mệnh mà thử. Nhưng thần đã có vật tạo sẵn, nguyện Vương xem qua trước.' Mục Vương bảo: 'Ngày mai cùng tới, ta và ngươi cùng xem.' Hôm sau Yển Sư yết kiến Vương. Vương hỏi: 'Người cùng tới với ngươi là ai vậy?' Đáp rằng: 'Là vật thần tạo ra có thể làm ca xướng.' Mục Vương kinh ngạc nhìn nó, bước đi cúi ngẩng, đúng là người thật."

Vật có thể ca xướng cùng tới với thợ Yển Sư, chính là robot mà Yển Sư tạo ra. Nhìn từ ngoại hình và hành vi vận động, robot này gần như có thể giả làm người thật. Không chỉ vậy, robot này còn có thể múa may theo ý muốn của con người, động tác linh hoạt đa dạng. "Thiên Thang Vấn" chép rằng: "Thợ khéo gõ vào cằm nó, thì ca hát hợp luật; cầm lấy tay nó, thì múa theo nhịp. Thiên biến vạn hóa, tùy theo ý muốn." Do đó, Chu Mục Vương "coi nó như bảo vật, cùng xem với Thịnh Cơ và cung phi".

Hơn nữa, robot do Yển Sư tạo ra còn có biểu cảm, biết trêu ghẹo phụ nữ. "Thiên Thang Vấn" miêu tả rằng: "Kỹ thuật sắp xong, kẻ ca xướng chớp mắt lả lơi với những tùy tùng của Vương." Cái gọi là "chớp mắt" chính là dùng ánh mắt để trêu ghẹo người khác.

Robot này dám trêu ghẹo những mỹ nhân bên cạnh Chu Mục Vương, khiến Mục Vương nổi giận lôi đình, lập tức muốn giết Yển Sư. Yển Sư vô cùng sợ hãi, lập tức tháo rời robot ra cho Mục Vương xem, hóa ra "đều là da, gỗ, keo, trắng, đen, đỏ, xanh mà thành". Tức là, robot này được làm bằng da thuộc, gỗ, keo sơn cùng với các loại màu như thổ trắng, than đen, chu sa. Chu Mục Vương kiểm tra kỹ robot này, thấy gan, mật, tim, phổi, tỳ, vị, ruột, dạ dày... ngũ tạng đầy đủ, còn gân cốt, khớp xương, da lông, răng tóc đều là giả, nhưng không thiếu thứ gì. Chu Mục Vương bắt Yển Sư lắp ráp lại những thứ đó, lại giống hệt như lúc ban đầu. Chu Mục Vương vẫn chưa hoàn toàn tin vào màn trình diễn vừa rồi của robot, bèn lấy đi trái tim của robot thì "miệng không thể nói"; lấy đi lá gan thì "mắt không thể nhìn"; lấy đi quả thận thì "chân không thể bước". Đến lúc này, Chu Mục Vương mới hoàn toàn tin vào tận mắt thấy được, cảm thán rằng: "Tài khéo của con người sao có thể cùng sánh với tạo hóa!"

Tính toán niên đại tại vị của Chu Mục Vương, là từ năm 1003 TCN đến năm 949 TCN. Theo các tài liệu ghi chép liên quan, cuộc chinh phạt phương Tây của Chu Mục Vương là vào năm Mục Vương thứ 14, quay về vào năm Mục Vương thứ 15, khoảng năm 989 TCN, tính đến nay đã 3000 năm. Robot lập trình được đầu tiên của thời hiện đại là do George Devol người Mỹ chế tạo vào năm 1954, loại robot này có thể thực hiện các công việc khác nhau theo các chương trình khác nhau, có tính thông dụng và linh hoạt nhất định. Điều này có nghĩa là, từ 3000 năm trước, nước ta đã chế tạo ra robot đầu tiên trên thế giới biết hát múa và có chức năng biểu cảm ánh mắt.

Ngoài ra còn có một loại thuyền nhỏ gọi là "Tiểu Khả Tử", thân thuyền chỉ dài tám thước, tổng cộng làm tám chiếc. Trên thuyền nhỏ có lắp người gỗ, thân dài hai thước; mỗi thuyền lắp năm người: một người cầm chén rượu đứng ở mũi thuyền, một người bưng chậu rượu đứng bên cạnh, một người chống thuyền ở sau lái, hai người hai bên chèo mái chèo. Những chiếc thuyền nhỏ này chạy quanh bờ hồ, tốc độ nhanh hơn "thủy sức"; thủy sức chạy quanh hồ một vòng, thuyền nhỏ phải chạy ba vòng mới cùng dừng lại.

Thuyền nhỏ mỗi khi đi đến nơi có khách thì dừng lại, người gỗ cầm chén rượu tự động vươn tay dâng chén rượu cho khách. Nếu có khách lấy rượu, người gỗ liền rót rượu cho khách; khách uống cạn, trả lại chén rượu cho người gỗ, người gỗ nhận lấy chén rượu, lại quay mình lấy thìa từ người gỗ cầm chậu rượu để rót đầy. Cứ thế lặp đi lặp lại để tiếp đãi khách.

Thời Tùy Dạng Đế, có một văn nhân tên là Liễu, rất được hoàng đế trọng dụng. Ông làm Bí thư giám trong triều đình, phong Hán Nam huyện công. Dạng Đế bãi triều, thường triệu ông vào hậu cung uống rượu làm thơ; Dạng Đế và hậu phi uống rượu cùng nhau, cũng triệu ông tham gia, có lúc còn cùng chiếu ngồi chung. Nguyên nhân là do Liễu bụng đầy kinh luân, biết rất nhiều chuyện xưa và điển cố, lại là người rất dễ gần, lời lẽ hài hước, nói chuyện dí dỏm, những câu chuyện cười nói ra thường khiến người nghe cười không dứt.

Dạng Đế không thể ngày nào cũng triệu ông vào cung, bèn đặc biệt gọi thợ khắc tượng Liễu thành một người gỗ. Bụng của người gỗ này lắp cơ quan, có thể đứng lên, ngồi xuống, và có thể hành lễ quỳ lạy, giống hệt Liễu thật. Mỗi tối Dạng Đế uống rượu trong hậu cung, liền bảo cung nữ đặt tượng gỗ của Liễu lên bàn, dùng làm công cụ để trêu đùa. Thân thể Liễu rất yếu, sau khi theo Dạng Đế đến Dương Châu, chẳng bao lâu thì mắc bệnh cấp tính mà chết, Dạng Đế trong lòng vô cùng đau xót.

Từ những câu chuyện nhỏ này có thể thấy, trình độ khoa học kỹ thuật của Trung Quốc cổ đại là vô cùng phát triển, chỉ là qua năm tháng những kỹ thuật kỳ diệu này khó mà truyền lại được, thật là đáng tiếc.

---❊ ❖ ❊---

"Mộc ngưu lưu mã"

Đọc "Tam Quốc Diễn Nghĩa", việc Gia Cát Lượng chế tạo mộc ngưu lưu mã vận chuyển lương thực, luôn là một chủ đề đầy thú vị và khơi gợi nhiều trí tưởng tượng.

Đây là sự việc xảy ra trong hai lần cuối Gia Cát Lượng ra Kỳ Sơn bắc phạt Trung Nguyên. Vào lúc cuộc đời sắp hạ màn, để lại cho độc giả một vầng sáng chói lọi. Đây không phải là văn chương tưởng tượng của tiểu thuyết gia, sử sách quả thực có ghi chép. "Tam Quốc Chí - Gia Cát Lượng Truyện": "Năm thứ chín, Lượng lại ra Kỳ Sơn, dùng mộc ngưu vận chuyển", "Mùa xuân năm thứ mười hai, Lượng dẫn đại quân đi từ Tà Cốc, dùng lưu mã vận chuyển". Việc này trong "Tam Quốc Chí - Hậu Chủ Truyện" cũng có ghi chép.

Miêu tả trong "Diễn Nghĩa", quả thực quá thần kỳ. Trường sử Dương Nghi vào báo: "Hiện nay lương thực đều ở Kiếm Các, phu phen trâu ngựa, vận chuyển bất tiện, làm thế nào?" Nơi Kiếm Các này, địa thế hiểm yếu, đường xá gập ghềnh. Lý Bạch trong "Thục Đạo Nan" có câu: "Kiếm Các chênh vênh hiểm trở, một người giữ ải, vạn người khó mở." Khổng Minh cười bảo: "Ta đã vận mưu từ lâu rồi." Ông nói với mọi người không cần lo lắng, dùng mộc ngưu lưu mã, "vận chuyển lương thực, rất là tiện lợi. Trâu ngựa đều không cần ăn uống, có thể vận chuyển ngày đêm không ngớt." Còn lấy ra bản vẽ chế tạo, "kích thước vuông tròn, dài ngắn rộng hẹp, ghi chép rõ ràng". Phương pháp chế tạo mộc ngưu lưu mã được chú thích trên bản vẽ, đặc biệt là các loại linh kiện, không chỉ tên gọi nhiều vô kể, mà còn ghi chú rõ mấy thước mấy tấc mấy phân, không chút nản lòng, khiến người xem hoa mắt chóng mặt, gặp phải độc giả không hứng thú với chế tạo cơ khí thì rất khó có đủ kiên nhẫn để đọc hết. Đoạn văn này, là do "Gia Cát Lượng Tập" ghi chép, La Quán Trung cơ bản giữ nguyên không đổi mà đưa vào trong "Diễn Nghĩa", ý đồ của ông cũng rất rõ ràng, chư vị độc giả đọc đến đây chắc chắn cảm thấy quá thần kỳ, từ đó sinh ra nghi vấn - đây không phải là ta bịa đặt bừa bãi, nó là có căn cứ có nguồn gốc.

Công năng của mộc ngưu lưu mã, đại khái có mấy phương diện sau: một là "lên núi xuống đèo, mỗi cái đều tận dụng sự tiện lợi của nó"; hai là không cần cho ăn, không biết mệt mỏi; ba là lưỡi trong miệng xoay chuyển, tức là không thể động đậy; xoay trở lại, lại chạy nhanh như bay. Tư Mã Ý cướp được mấy con, mang về mô phỏng hơn ngàn con, bị Gia Cát Lượng cướp ngược lại cả trâu ngựa lẫn lương thảo, đều là nhờ vào cơ quan của cái lưỡi này.

Thực ra mộc ngưu lưu mã này, chính là robot thời kỳ đầu của Trung Quốc. Hơn một ngàn bảy trăm năm trước, Gia Cát Lượng đã đem robot vận dụng vào trong chiến tranh rồi, ông có thể coi là tiền bối của các nhà khoa học quân sự ngày nay.

Thực ra, trong ghi chép cổ tịch, những thứ còn sớm hơn và phức tạp hơn mộc ngưu lưu mã của Gia Cát Lượng, không phải là thiếu tiền lệ.

Ghi chép sớm nhất của Trung Quốc về phương diện này, e rằng chính là trận chiến tiền sử giữa Hoàng Đế và Xi Vưu, chiếc xe chỉ nam được phát minh để đối phó với trận sương mù do Xi Vưu bày ra. Hậu thế luôn tranh cãi về thật giả của xe chỉ nam, Trương Hành thời Đông Đông Hán đã chế tạo thành công một chiếc; thời Tam Quốc, Ngụy Minh Đế Tào Duệ từng ra lệnh cho Mã Quân cũng chế tạo một chiếc, sau khi tạo xong đã trình diễn trước công chúng, chiếc xe này dù tiến, lùi, hay rẽ thế nào, tay người gỗ vẫn luôn chỉ thẳng về hướng Nam.

Chiếc xe Ký Lý Cổ nổi tiếng cũng là sản phẩm thời cuối Hán đầu Ngụy, trên xe ngồi một người gỗ nhỏ đội mũ miện mặc áo gấm, xe đi một dặm, đánh trống một tiếng, đánh trống mười tiếng, thì gõ chuông một tiếng. Nguyên lý của xe taxi hiện đại cũng đại khái giống như vậy, chỉ là dùng đếm điện tử mà thôi.

Thời Xuân Thu còn có người dùng da thuộc, bánh răng, dây cót làm ra một robot nam tử tuấn tú. Sách miêu tả, robot này còn biết động tình, liếc mắt đưa tình với phi tử của Đại Vương, bị Đại Vương giết chết - khi đó đã xuất hiện vấn đề về đạo đức robot rồi. Nếu nói ví dụ này quá huyền hoặc, thì những ghi chép về robot sau này thời nhà Đường, lại có phần thực tế hơn. Trong "Triều Dã Thiêm Tải" có nói, Lạc Châu huyện lệnh Ân Văn Lượng, tính thông minh khéo léo, thích uống rượu, chế tạo một robot, mặc lụa là gấm vóc làm nữ phục vụ, rót rượu mời khách, vô cùng lễ phép.

Thợ thủ công tên là Dương Vụ Liêm ở Hàng Châu thời Đường, chế tạo một robot hòa thượng, có thể cầm bát khất thực, và biết cúi chào thí chủ, dẫn dụ người dân bố thí rất nhiều tiền.

Vương Cứ, sử Liễu Châu thời Đường, chế tạo một robot giống con rái cá, lặn xuống nước có thể bắt cá. Nguyên lý của nó cũng đơn giản, đặt mồi trong miệng, dùng đá dìm xuống nước, cá vào ăn mồi, chạm vào cơ quan, nhả đá ra, khép miệng nổi lên. Đây là robot sớm nhất được dùng vào sản xuất.

Robot cổ đại, biết gánh vác, biết dẫn đường cho người mù, biết hát, biết nhảy, giỏi thổi sênh, biết đấu kiếm, không thiếu thứ gì.

Việc Gia Cát Lượng chế tạo mộc ngưu lưu mã, nghe nói là nhờ vào phu nhân của ông. Sách nói phu nhân của ông là một người phụ nữ xấu xí, nhạc phụ Hoàng Thừa Ngạn chủ động tiến cử với ông, nói con gái nhà ta, tướng mạo có hơi xấu một chút (tóc vàng da đen), nhưng tài học cũng khá, ngươi thấy thế nào? Gia Cát Lượng không chút do dự liền đồng ý ngay. Người làng cười bảo: "Chớ bắt chước Khổng Minh chọn vợ, chỉ được con gái xấu của A Thừa!" Về việc Gia Cát Lượng chọn vợ, từ trước đến nay có hai luồng ý kiến, cha của một người bạn cũ của tôi từng viết một câu đối: "Chọn vợ tranh truyền Gia Cát thận, giúp chồng không nhường Mạnh Quang hiền." Hoàn toàn giữ thái độ tán dương đối với việc Gia Cát Lượng thận trọng trong việc chọn vợ. Tài năng của phu nhân Gia Cát Lượng, thấy nhiều trong dã sử hoặc truyền thuyết dân gian. Thi nhân Phạm Thành Đại thời Tống từng chủ trì Quế Lâm, viết một cuốn "Quế Hải Ngu Hành Chí", trong đó ghi lại một câu chuyện khá thú vị. Kể rằng một hôm Gia Cát Lượng mời khách, trời đã tối, dặn phu nhân làm vài bát mì, kết quả chỉ trong nháy mắt, mì đã lên bàn. Lúc đó không có mì làm sẵn để bán, phải bắt đầu từ xay lúa mì làm mì. Gia Cát Lượng chạy ra sân sau nhìn, thấy mấy người gỗ ở đó đang xoay như bay sàng lúa xay mì, bận rộn không ngớt. Thế là Gia Cát Lượng bái bà làm thầy, từ đó chế tạo ra mộc ngưu lưu mã. Mặc dù chúng ta không thể lấy đây làm bằng chứng, nhưng câu chuyện thú vị, cứ tạm nghe thôi vậy.

Đối với robot cổ đại, mọi người đại khái vẫn nghi ngờ là nhiều. Ví dụ như Lỗ Ban từng chế tạo một con diều gỗ, bay trên không trung, "ba ngày không xuống". Có người liền chỉ ra, đó chẳng qua là diều giấy mà thôi. Đối với mộc ngưu lưu mã của Gia Cát Lượng, cũng có người khảo chứng, chẳng qua chỉ là xe đẩy một bánh ở Giang Châu, hoặc xe đẩy một bánh kiểu gà công mà nông dân Thiểm Nam dùng để làm thủy lợi. Cách nói này, có chút mùi vị hư vô chủ nghĩa, tôi tuyệt đối không thể chấp nhận được. Chiếc xe đơn giản như vậy, còn cần đến Gia Cát Lượng "giỏi về khéo nghĩ" phải tốn công tốn sức như vậy để thiết kế chế tạo sao? Trình độ khoa học kỹ thuật thời đó, cũng không đến mức thấp đến mức việc phát minh ra xe đẩy một bánh kiểu gà công cũng phải ghi vào sử sách chứ. Những người như Tất Lam, Hàn Kỵ cùng thời với Gia Cát Lượng, làm ra công cụ thủy lợi cơ khí, đã vô cùng tiên tiến rồi.

Báo chí đưa tin một kỹ sư ở Tây Bắc đã chế tạo ra mộc ngưu lưu mã, hơn nữa thể hình nhỏ gọn, càng thích hợp cho mục đích hiện đại. Lại nghe nói Lầu Năm Góc Mỹ đang chi khoản tiền lớn nghiên cứu ngựa điện tử, để có thể chạy nhanh như bay ở những nơi nhiều núi như Afghanistan. Có thể thấy, mộc ngưu lưu mã, vĩnh viễn là một giấc mơ khoa học kỹ thuật của nhân loại.

---❊ ❖ ❊---

Sự xuất hiện của từ "robot" và sự ra đời của robot công nghiệp đầu tiên trên thế giới đều là chuyện của vài chục năm gần đây. Thế nhưng ảo tưởng và theo đuổi của con người đối với robot đã có lịch sử hơn 3000 năm. Nhân loại hy vọng chế tạo ra một loại máy móc giống như người, để thay thế con người hoàn thành các loại công việc.

Thời Tây Chu, thợ khéo nước ta là Yển Sư đã nghiên cứu chế tạo ra nghệ nhân biết ca múa, đây là robot được ghi chép sớm nhất ở nước ta.

Cuối thời Xuân Thu, thợ mộc nổi tiếng nước ta Lỗ Ban, cũng là một nhà phát minh về cơ khí, theo ghi chép của "Mặc Kinh", ông từng chế tạo một con chim gỗ, có thể bay trên không trung "ba ngày không xuống", thể hiện trí tuệ thông minh của nhân dân lao động nước ta.

Thế kỷ 2 TCN, người Hy Lạp cổ đại thời Alexander phát minh ra robot sơ khai nhất - máy tự động. Nó là những bức tượng biết cử động chạy bằng áp lực nước, không khí và hơi nước, nó có thể tự mở cửa, còn có thể nhờ hơi nước mà ca hát.

Thời nhà Hán cách đây 1800 năm, đại khoa học gia Trương Hành không chỉ phát minh ra địa động nghi, mà còn phát minh ra xe Ký Lý Cổ. Xe Ký Lý Cổ mỗi đi một dặm, người gỗ trên xe đánh trống một tiếng, mỗi đi mười dặm gõ chuông một tiếng.

Thời Hậu Hán Tam Quốc, thừa tướng Thục quốc Gia Cát Lượng đã chế tạo thành công "mộc ngưu lưu mã", và dùng nó vận chuyển lương quân, hỗ trợ chiến tranh tiền tuyến.

Năm 1662, Takeda Omi của Nhật Bản sử dụng kỹ thuật đồng hồ phát minh ra búp bê máy tự động, và biểu diễn tại Dotonbori, Osaka.

Năm 1738, kỹ sư thiên tài người Pháp Jacques de Vaucanson phát minh ra một con vịt máy, nó biết kêu cạp cạp, biết bơi và uống nước, còn biết ăn và bài tiết. Ý định ban đầu của Vaucanson là muốn cơ khí hóa các chức năng sinh học để tiến hành phân tích y học.

Trong số các búp bê tự động thời đó, kiệt xuất nhất phải kể đến thợ làm đồng hồ người Thụy Sĩ Jaquet Droz và con trai là Henri-Louis Jaquet-Droz. Năm 1773, họ liên tiếp tung ra búp bê biết viết tự động, búp bê biểu diễn tự động, v.v., búp bê tự động họ tạo ra được chế tạo dựa trên nguyên lý bánh răng và dây cót. Chúng có loại cầm bút vẽ và tô màu, có loại cầm lông ngỗng chấm mực viết chữ, kết cấu tinh xảo, trang phục lộng lẫy, từng làm mưa làm gió ở châu Âu một thời. Do hạn chế của điều kiện kỹ thuật thời bấy giờ, những con búp bê này thực chất là món đồ chơi khổng lồ cao một mét. Robot sớm nhất còn lưu giữ lại được là búp bê thiếu nữ trong Bảo tàng Lịch sử Neuchâtel, Thụy Sĩ, nó được chế tạo từ hai trăm năm trước, mười ngón tay của hai bàn tay có thể bấm phím đàn phong cầm mà chơi nhạc, hiện nay vẫn biểu diễn định kỳ cho khách tham quan thưởng thức, thể hiện trí tuệ của người cổ đại.

Giữa thế kỷ 19, búp bê tự động chia thành 2 phái, đó là phái khoa học viễn tưởng và phái chế tạo cơ khí, và mỗi phái đều tìm được vị trí của mình trong văn học nghệ thuật và kỹ thuật cận đại. Năm 1831 Goethe xuất bản "Faust", xây dựng nên người nhân tạo "Homunculus"; năm 1870 Hoffmann xuất bản tác phẩm có búp bê tự động làm nhân vật chính "Coppélia"; năm 1883 "Cuộc phiêu lưu của Pinocchio" của Collodi ra đời; năm 1886 "Eve tương lai" ra đời. Về phương diện chế tạo vật thực cơ khí, năm 1893 Moore chế tạo "người hơi nước", "người hơi nước" dựa vào hơi nước dẫn động hai chân đi dọc theo đường tròn.

Bước vào thế kỷ 20, nghiên cứu và phát triển robot nhận được sự quan tâm và ủng hộ của nhiều người hơn, một số robot ứng dụng lần lượt ra đời, năm 1927 kỹ sư của Công ty Westinghouse, Mỹ là Wensley chế tạo robot đầu tiên "Televox", và trưng bày tại Hội chợ Thế giới tổ chức ở New York. Nó là một robot chạy bằng điện, lắp máy phát tín hiệu vô tuyến, có thể trả lời một số câu hỏi, nhưng robot này không thể đi lại. Năm 1959 robot công nghiệp đầu tiên (có thể lập trình, tọa độ cực) ra đời tại Mỹ, mở ra kỷ nguyên mới cho sự phát triển của robot.