Những bài học nào phải rút ra từ nghiên cứu tâm lý này? Việc khảo sát xã hội An Nam đã thuyết phục chúng tôi rằng trước hết cần phải có một cuộc cải cách sâu rộng. Để thành công quân sự không trở nên vô ích, theo sau đó phải là chiến thắng của tiến bộ trước giấc ngủ mê Viễn Đông. Nhiệm vụ cao cả bắt buộc là chuẩn bị ở An Nam sự chiến thắng của công lý và sự thật.
Nhưng cũng cần nhận ra những khó khăn trong việc thấu hiểu những tồn tại gần như không thể vượt qua giữa các chủng tộc khác nhau. Không chỉ tất cả con người không nói cùng một ngôn ngữ, mà các từ họ sử dụng để diễn đạt những suy tưởng chậm rãi không có cùng một giá trị ở mọi nơi: “dân chủ” ở An Nam có nghĩa là “sự cai trị đúng mực nhất”, thuật ngữ này được hiểu khác với chúng ta (người Pháp), vốn nhìn nhận nó theo nghĩa rộng nhất là “quyền tối thượng quốc gia”; đối với người dân phương Tây, khoa học là “phê phán”, “phân tích”, còn đối với người châu Á lại là “sự uyên bác”.
Vậy, sẽ áp dụng phương thuốc nào, hướng dẫn nào để phục dựng tinh thần và biến đổi tâm hồn? Trước tiên, hãy cẩn thận với các hệ thống sẵn có, với các nguyên tắc cứng nhắc và không thỏa hiệp, trong đó, dẫu là tự nguyện hoặc bị cưỡng ép, tất cả đều phải dựa trên thực tế. Hãy nhớ thêm những gì Taine nói: “Hình thức chính trị xã hội mà một dân tộc có thể bước vào và lưu lại, không bị trói buộc trước sự độc đoán của nó, mà được quyết định bởi đặc tính và quá khứ của nó”. Chúng ta thấy rằng toàn bộ sự tiến hóa thực sự của dân tộc An Nam, lịch sử, nghệ thuật, thiết chế của họ, là biểu hiện tâm lý của họ. Sẽ là vô ích khi muốn thay đổi một cái gì đó ở hình thức xã hội An Nam.
Chúng ta không mưu toan chinh phục đạo lý của An Nam, sẽ không thử chuyển đổi họ sang Ki-tô giáo; chúng ta biết rằng giáo lý này không tương thích với phong tục, tập quán, khí chất và tính cách của người dân nơi đây. Tuyên truyền Ki-tô giáo đã và sẽ luôn vô bổ. Chúng ta cũng sẽ không mưu toan vô ích chuyện hướng dẫn để nâng cao người dân An Nam đạt đến mức trí tuệ của chúng ta. Trong tổ chức não bộ của các chủng tộc, có những giới hạn không thể vượt qua.
Mặt khác, không được nghĩ đến việc sửa đổi luật pháp hoặc thiết chế của họ, vì bản thân chúng không có gì xấu cả. Chức năng của chúng, chẳng qua, đã bị sai lệch; tái thiết chúng trong từng bước đi sao cho thích hợp là đủ.
Phải tôn trọng tính toàn vẹn của tổ chức xã hội; không được chạm vào cả niềm tin cũng như luật pháp, kể cả bộ máy hành chánh, hay phong tục bản xứ. Các bánh xe tốt thì bộ máy có thể còn hoạt động lâu dài; vận hành thân thuộc với người dân, họ biết và thậm chí còn yêu thích sự không hoàn hảo và khiếm khuyết. Cái sai không nằm trong cơ chế; nó nằm ở hướng đi đã được in sâu trong họ. Xã hội An Nam tính đến nay đã hướng đến sai lầm và quá khứ, từ nay phải hướng tới sự tiến bộ và tương lai. Để có được kết quả này, sẽ không cần phải dạy người An Nam ngôn ngữ của chúng ta, cho họ tòa án của chúng ta, tìm cách khắc sâu vào họ tôn giáo, ý tưởng và giáo điều của chúng ta; nhưng nếu có thể tạo ra ở An Nam một ngành kỹ nghệ quốc gia, làm màu mỡ đất đai để cải thiện đất nước bằng cách tạo các kênh đào và các tuyến đường sắt, khắc phục sự thiếu hiểu biết và thờ ơ của công chúng bằng các công trình công cộng... thì như vậy đã là đủ rồi. Và dân tộc An Nam sau đó có thể vươn đến một cuộc sống mới với những lao động và nghị lực, nỗ lực hướng tới cái toàn hảo.
Mas d’Azil, tháng 7 năm 1903.