*Nơi tên là buổi sớm ở đâu?
E. DICKINSON
Không biết số phận run rủi làm sao, hôm ấy nhà họa sĩ trẻ người Mỹ bang Alabama lại ra đường vào giờ đó và đi con lộ đó. Có phải vì mùa xuân? Có phải vì nắng gió mời anh rời xưởng vẽ ra đường?
Ai mà hiểu được những lý do của một cuộc bát phố. Mà hiểu để làm gì? Chỉ biết là lâu lắm Cannon mới lại thấy mình thơ thới như vậy.
Có những thành phố ta sống ở đó từ rất lâu, thậm chí sinh ra ở đó…, bỗng một hôm khiến ta ngạc nhiên bỡ ngỡ như mới gặp lần thứ nhất.
Trời đất nhiều khi như một người đàn bà đẹp lúc nào cũng ban đầu, khám phá mãi, du lịch mãi không hết.
Trên một phố vắng, Cannon bỗng thấy một ông già da màu hình như đang mải miết vẽ gì trên đường.
Anh lặng lẽ tới gần. Đúng là ông đang vẽ thật. Vẽ mải mê… Vẽ đắm đuối… Như tách khỏi mọi sự đời…
Tóc ông bù xù, bạc một màu bạc nham nhở, bẩn thỉu. Quần áo rách rưới như của một thằng ăn mày. Cây chì vẽ của ông cũng là một cây chì hạng bét. Bên cạnh ông là một chiếc gậy nhỏ. Ông vẽ trên những tấm các tông hộp đựng hàng nhặt ở nơi đổ rác.
Cannon theo dõi những hình vẽ. Tưởng chừng như ông già không vẽ những hình ảnh của cuộc sống chung quanh. Có lẽ ông cũng chẳng nhìn chúng nữa, Hình như ông mải theo dõi những hình ảnh của một kiếp sống rất xa xưa.
Những con người, những cảnh vật phảng phất như những tranh hang động thời tiền sử. Lúc thì như trừu tượng, lúc thì cực hiện thực (hyper – réaliste), lúc lại chập chờn như ma hiện trong một giấc mơ. Nét vẽ ngây thơ như nét vẽ trẻ nhỏ nhưng lại có cái già dặn, cái tính cách độc đáo của một nghệ sĩ thực thụ.
Những hình vẽ khiến bản thân Cannon cũng phải khâm phục.
Tình bạn giữa người họa sĩ da trắng trẻ tuổi và người già da màu bắt đầu từ ngày hôm đó.
Qua câu chuyện của ông già mà ta cứ tạm gọi là Bill cho tiện, Cannon biết ông mang nặng trong mình dòng máu nô lệ của những nhân vật trong Túp lều bác Tom. Có khi chính ông đã từng là nô lệ cũng nên.
Năm đó ông đã ngoài bảy mươi tuổi. Ông không biết đọc cũng không biết viết. Bệnh tê thấp khiến ông đi lại khó khăn và không kiếm được gì ngoài số tiền 15 đôla trợ cấp hàng tháng của chính phủ. Đối với ông thế cũng là thừa sống. Ở cái nước Mỹ xài sang, nhặt đâu chẳng được một mẩu bánh mì, một mẩu thịt hộp hoặc một miếng pho mát.
Quần áo của ông cũng đều là của vứt đi cả. Chúng còn tốt chán, chỉ phải cái tội “lỗi thời”. Mà Bill thì bận tâm gì đến thời trang? Bản thân ông cũng là một thứ “has been” của thời kỳ “Theo gió cuốn bay” còn rơi rớt lại. Ông đi qua nền văn minh của thời đại điện tử như một thiên thạch từ ngày xửa ngày xưa.
Ông chỉ vẽ trên những mảnh các tông hộp cũ. Đã có lần Cannon mua cho ông những tấm các tông chuyên dùng của giới họa sĩ, ông đều cất đi, không dám vẽ. Hình như trong thâm tâm người nghệ sĩ da màu kia nghĩ rằng mình không xứng đáng xài những của sang trọng ấy.
Cái gậy nhỏ vừa giúp ông đi lại vừa được ông dùng làm thước kẻ.
Bao giờ trước khi vẽ ông cũng kẻ khung lên miếng giấy bồi như một người nông dân rào kín một khu vực tài sản riêng của mình. Khu vực đó là của ông, không ai có quyền xâm phạm tới. Và ông bắt đầu vẽ.
Những vết gấp nát trên miếng các tông, thậm chí cả những dấu nhãn hiệu đóng trên bìa cũng đều được ông sử dụng một cách hết sức nhuần nhuyễn như một pháp sư ngày xưa, vốn biết cách chung sống với số phận.
Một dấu nhãn hiệu tròn đóng giữa miếng bìa đã được ông biến thành một cái rốn tuyệt đẹp trong bức họa nổi tiếng Mẹ và con.
Họa phẩm của ông đủ các hình thù, theo hình thù ngẫu nhiên của miếng bìa… tròn, vuông, chữ nhật bất kì. Chỉ cần ông kẻ xong mấy đường khung là ông có thể yên tâm bắt đầu cuộc hành trình của mình. Đây là lãnh địa của ông. Không sức mạnh, không tạp niệm nào có thể quấy rối, không một nhân viên giao cảnh nào có thể huýt còi ra lệnh cho ông.
Và ông vẽ hết bức này đến bức khác như người không biết sống để làm gì ngoài vẽ.
Nhưng với 15 đôla một tháng, người ta không thể tìm cho mình một nơi trọ tử tế được.
Bill cũng chẳng bận tâm đến việc này lắm. Đêm ông về ngủ nhờ ở một gara chứa xe đòn đám ma.
Khi Cannon hỏi:
- Đêm ma nó có về không?
Bill cười:
- Có chứ… Nhất là vào những đêm cuối tháng.
- Ông không sợ à?
- Sợ gì? Tôi có cảm giác hình như người sống mới độc ác, hung dữ chứ ma hiền lành lắm. Ma cũng hiền lành như người già. Còn hơn người già nữa kia.
Cannon mua màu cho người bạn già. Ông thường dùng màu nguyên chất. Và có những hòa sắc rất lạ. Bill đặc biệt ưa màu xanh nước biển. Màu xanh là màu gọi đi…
*
Phải vất vả lắm Cannon mới thuyết phục được Bill bằng lòng triển lãm tranh của mình.
- Ồ, triển lãm cái của nợ này, ai xem.
Cannon lo liệu tất cả mọi thứ, từ việc thuê gallery đến việc in thiếp mời, quảng cáo trên các phương tiện thông tin đại chúng, thậm chí cả việc treo tranh. Nhưng khó khăn nhất là việc ép Bill đến hiệu may cắt cho ông một bộ com lê.
Kể nghệ sĩ thì cũng không cần gì phải ăn mặc sang lắm nhưng cũng không thể quá tã rách như một tên bụi đời. Bộ com lê may đo hẳn hoi mà sao Bill vẫn lúng túng như một người mặc mượn. Nom ông cứng nhắc đến khổ sở.
Cannon đã chuẩn bị cho ông một bài diễn văn rất ngắn. Ông đã học truyền khẩu suốt một ngày mà đến khi lên nói cũng chỉ lắp bắp được một câu:
“Xin cảm ơn quý ông quý bà”.
Ngay hôm đầu tranh đã bán tốt và Bill thu được một món tiền đáng kể. Khi Cannon đưa tiền cho ông, Bill đưa hết trả lại cho bạn.
- Cậu giữ lấy… Từ bé mình không quen đi lừa… Nhỡ có người nào nghĩ lại đến đòi tiền thì phải trả lại họ.
Người nghệ sĩ già chưa bao giờ nghĩ được rằng những mảnh các tông bẩn thỉu kia lại có mảnh bán được tới gần nghìn đô la.
Bill đã có thừa tiền để ở khách sạn. Nhưng Cannon hầu như phải dùng đến “vũ lực” để bắt người nghệ sĩ già từ bỏ cái gara xe đòn đám ma.
Cô gái hầu phòng đã ngạc nhiên hết sức khi thấy vị khách chỉ vào chiếc giường nệm trắng muốt hỏi: “Tôi có được phép ngủ ở đây không?”
Mấy ngày đầu Cannon phải đến ở khách sạn cùng với bạn. Vì lúc nào Bill cũng sợ làm không đúng, người ta có thể đuổi mình ra ngoài hay bắt lên đồn cảnh sát.
Ông kính cẩn chào từ người gác cổng và… bữa ăn đầu tiên, nếu không có Cannon ngăn lại, ông đã định thu xếp bát đĩa đi rửa…
*
Nhưng hôm nay thì Bill đã khác lắm rồi. Từ bộ com lê sang trọng và trễ nải một cách nghệ sĩ, từ chiếc ca vát sặc sỡ và chiếc bê rê rất “paridiêng” cùng điếu thuốc xì gà thường tắt ngậm như một đồ trang trí.
Không còn ai nhận được cái ông già nô lệ da màu ở gara xe đòn đám ma nữa.
Ôi cái thân già ê ẩm vì bệnh tê thấp nằm trên chiếc đệm mút dầy đến nửa mét nhún nhẩy mới đã làm sao! Lại được ấp ủ bởi một thân hình mượt mà mây mẩy của một cô gái da trắng người thon dài bất tận như bông hoa loa kèn. Bill không dám ôm mạnh… Chỉ sợ nó tan vỡ như một giấc mộng.
Và cả vị môi con gái. Nó ngọt như kẹo…, lịm người như một thứ liquor thượng hạng. Bill nhớ rằng thuở nhỏ, bố mình cũng có nhắc đến một thứ hoa môi – con – gái nơi vườn thiên đường… đã từ xa xưa lắm… đã mất… đã héo úa… vì tội lỗi của con người… Có phải thứ hoa môi này chăng?
Phụ nữ thường nhắc ta nhớ đến tuổi thơ nhỏ. Và cái ông già mấp mé tám mươi kia, suốt đời khổ ải tưởng trái tim đã thành chai, bỗng khóc thút thít trong lòng người gái điếm chỉ đáng tuổi cháu ông... như một đứa trẻ… và có cảm giác lâng lâng như nằm trong vòng tay của Đức Mẹ Đồng trinh…
Trái cấm là ngọn nguồn của tội lỗi… Bậy… Trái cấm còn là ngọn nguồn của tuổi ngây thơ. Ngày mai kia nếu thế giới không còn đàn bà, có lẽ cả nhân loại già nua sẽ ôm nhau khóc như một lũ trẻ mồ côi trên một quả đất đã trở thành sa mạc, đã hết tiếng rì rào và bóng xanh của lá.
Đồng đôla như mở cửa cho Bill vào một thế giới khác. Cái ông già không có tuổi nhỏ ấy mua búp bê, thỏ bông, đủ các thứ đồ chơi con trẻ. Lại sắm cả một hệ thống xe lửa điện tử mải mê suốt ngày… Tu tu… con tàu đưa ông về đâu, đến ga nào của thời gian…
Cái ông già không có thời thanh xuân, không biết có tình yêu đã truy lĩnh tuổi trẻ trong vòng tay nhiều người đẹp cả nể và những cái vuốt ve tưởng có thể làm mềm lòng cả những tượng đá.
Đúng là có tiền mua tiên cũng được.
Và đôla không những có thể mua cho ta một chỗ trên con tàu vũ trụ cất cánh vào cõi Thiên hà mà còn có thể cho ta một tấm vé vào nơi thiên đường trần tục và nhỡn tiền nó còn thú vị ngàn lần hơn cái thứ thiên đường toàn phúc nhưng xa vời quá.
Cái con người suốt ngày đói khát, lê la, nhặt những mẩu bánh vứt đi ngoài đống rác để sống cho qua ngày… trong một khoảng thời gian ngắn ngủi đã thưởng thức tất cả các món cao lương mỹ vị, kể cả các món ăn cầu kỳ và quái quỷ của các vị hoàng đế Trung Quốc.
Đồng đôla hình như có thể giúp ta sống được nhiều cuộc đời trong một thời gian ngắn…
Một hôm nhìn bạn, Cannon bỗng có một nhận xét rất triết gia:
- Người ta làm quen với hạnh phúc dễ hơn làm quen với cực khổ.
Và người họa sĩ da trắng bỗng cảm thấy một niềm tự hào lớn trong việc đã giúp đỡ người bạn già nghèo khổ của mình đổi đời. Đúng là đổi đời một trăm phần trăm.
Bill thật hạnh phúc, hạnh phúc quá.
Chỉ nguyên cái việc sống cuộc đời thường ngày đã vượt rất xa những giấc mộng ngày xưa của người nô lệ già…
*
Nhưng Cannon không hiểu, không thể hiểu rằng hạnh phúc thừa mứa và độc canh cũng mệt người. Và tới một mức nào đó cũng chán nản như sự bất hạnh.
Muốn hiểu điều này phải có thời gian và từng trải.
Báo chí đều coi Bill như một phát hiện lớn. Và dường như để bù cho tội đã quên ông già một thời gian dài, người ta đổ xô đến phỏng vấn và chụp ảnh ông. Kèm đó là những lời khen ngợi đến nhàm chán. Nhiều nhà phê bình không hiểu rằng khen ngợi cũng đòi hỏi phải có văn hóa và trí tưởng tượng. Người ta tưởng lầm rằng những lời khen là của bố thí, muốn cho thế nào cũng được miễn là càng nhiều càng hay. Một lời khen ngợi 100 đô tất nhiên phải giá trị hơn một lời khen ngợi 50 đô và cứ quẳng vào cái bị quang vinh của người nghệ sĩ là xong.
Cũng may Bill không biết đọc.
Ngay cả cái khuyết điểm này của Bill cũng được tô vẽ thành ưu điểm. Người ta lợi dụng ngay điểm thất học của người nô lệ già để chửi “một số nghệ sĩ khác mà người ta cho là quá trí thức xa rời cái chân chất của người nghệ sĩ nòi”.
Chao ôi! Cứ đọc họ thì rồi có lẽ các nghệ sĩ phải mù chữ, phải thất học hết mới đạt được tới cái bản chất “uyên nguyên” của con người!
Vì Bill không biết đọc nên Cannon phải đọc cho bạn nghe. Mỗi ngày Bill phải để hàng giờ để nghe “điểm báo”.
Hôm nay cũng như thường lệ… vào giờ điểm báo… không hiểu sao Bill bỗng rùng mình phải chạy vội vào nhà toa lét và nôn thốc nôn tháo, nôn bất tử!
Cannon phải điện mời bác sĩ.
Bác sĩ cho thuốc an thần để ông già có thể ngủ một giấc dài.
*
Trưa hôm sau Cannon tới khách sạn thì thấy người thường trực đưa cho anh chìa khóa phòng Bill. Cannon chạy vội lên thì phòng vắng tanh. Bill đã bỏ đi. Bộ quần áo nghệ sĩ sang trọng được Bill khoác lên một thằng bù nhìn ở một góc phòng đang đung đưa một cách kệch cỡm.
Cannon vội chạy tới phố X nọ.
Từ xa anh đã nhìn thấy ông già Bill trong bộ y phục rách rưới ngày trước đang mải mê vẽ. Mặt ông già rạng rỡ như một người lưu lạc đã lâu nay mới trở về nhà mình.
Hình như quãng thời gian đã qua chỉ là một kiếp mượn, một cuộc sống rởm ông đã mửa ra hết tại nhà toalét.
Nhìn ông già vẽ say sưa trên lề đường như một kẻ tử vì đạo lấy nghiệp vẽ làm sự cứu rỗi, Cannon bỗng thấy người nô lệ già kia là kẻ tự do nhất đời và chính mình mới là kẻ nô lệ.
Một lòng thành kính bất ngờ bỗng dâng lên, dâng lên không ngừng trong lòng Cannon. Anh rón rén quay lui để khỏi quấy rầy một bậc cao thủ đang luyện công tới mức thượng thừa có nguy cơ tẩu hỏa nhập ma bởi những hành động bất cẩn của kẻ dung tục.
