Bà Thanh đưa cho Ngơ hai xu, căn dặn:
- Mày mua thêm xà lách, cà chua để về trộn giấm cho anh mày và hai anh ấy ăn. Cà chua thì chọn cà chua hồng. Xu hai quả không có thì mua xu một quả to một quả nhỏ. Cùng quá một quả to cũng được.
Ngơ cắp rổ đi khỏi, bà Thanh xách hai con cá quả đi làm, ướp sẵn mắm muối gừng, chốc nữa Ngơ chỉ có việc hấp. Rau muống xào Ngơ làm được. Canh đậu phụ trứng cũng thế. Mới chín giờ, bà xay cố cối bột để mai làm bánh. Hai hôm nay bà nghỉ chợ, có người đến tận nhà hỏi mua bánh. Thấy giở giời, mẹ nghỉ hàng, Thanh tưởng mẹ lại sắp hen. Thanh hỏi mẹ, mẹ Thanh chỉ bảo mình hơi nhức đầu thôi. Nhưng đến hôm nay thì mẹ Thanh thấy nhức đầu thật rồi. Trong người bà càng như cuồng lên. Bà phải cất nhắc công việc cho khuây khỏa chứ còn thiết gì làm với ăn nữa! Với cái nông nỗi này, lãi có kiếm được bao nhiêu, và đến bữa có ăn yến chăng nữa cũng chẳng lại với sự buồn phiền, lo lắng!
Thanh đón Chấn và Kiều về nhà ăn, thấm thoắt đã được ba tháng. Cho đến bây giờ mẹ Thanh vẫn nể vẫn quý những người bạn con kia. Mỗi tháng, bà chỉ lấy có tám đồng của hai người. Chấn khẩn khoản đưa thêm, bà nhất định giả lại tiền. Chấn đã mừng thầm, thấy được ăn uống ra bữa, nóng sốt ngon lành, trong người khỏe khỏe, bớt ho, bớt đau tức ngực, đêm ngủ đẫy giấc. Kiều cũng mừng cho Chấn. Điều làm Kiều sung sướng nhất là đến tháng không phải lo chạy tiền như trước, và Chấn nhờ chỗ ăn uống tốt nên sự làm việc, thời giờ làm việc được nhiều hơn, công tác vừa chạy vừa nhiều hiệu quả. Trong khi ấy, mẹ Thanh dần dần cứ thấy khang khác và càng e ngại. Rồi từ khi biết rõ có mật thám, có sú doóc một bước một bước đi theo Chấn, Kiều và cả Thanh thì bà không còn ăn, không còn ngủ được nữa. Như Chấn như Kiều là cách mạng đã đành, chứ cả Thanh cũng bị thế thì bà ghê sợ quá. Không phải chỉ khi Chấn, Kiều xuống nhà, mà cả những khi Thanh lên phố, Thanh đi dạy học tối, Thanh đến chơi với bà con, cũng vẫn có người quanh quẩn ở ngoài ngõ hay lân la vào các nhà gần đấy nghe ngóng hỏi han. Bà đã bảo Thanh nhiều lần nhưng Thanh đều bất chấp. Cả Thanh, Kiều và Chấn cứ vui cười như không, đi đi về về, đem sách, đem báo và kéo cả những người ở đâu đâu về nhà, chuyện cứ như cãi nhau và toàn những chuyện thế nào ấy.
Thanh cũng đã nói cho mẹ biết Chấn bị tù đày ở Côn Lôn. Trong bữa ăn, trong khi chuyện, Chấn cũng đã kể cho mẹ Thanh nghe những cảnh tàn ác dã man của đế quốc mà bao nhiêu người vì dân vì nước phải chịu đựng, rồi từ những chốn chết dần chết mòn ấy, anh em vẫn không nản chí, vẫn đấu tranh để rồi lại về mà làm việc. Mẹ Thanh đã để ý từng nhời ăn tiếng nói, nhất cử nhất động của Kiều, của Chấn. Nhất là của Chấn! Càng ngẫm nghĩ bà càng thấy bọn Chấn không có một điều gì làm hư làm hại người ta cả. Trái lại, không những Chấn chỉ là một người đúng mực, dẽ dàng, lúc nào cũng nghĩ đến những người đói khổ vất vả còn thân mình chẳng dám quản ngại việc gì, mà cả những điều Chấn nói cho mọi người nghe, những công việc Chấn giao phó cho Thanh, hay những điều xa xôi mà mẹ Thanh thấy Chấn bàn bạc cùng Thanh... bà đều thấy là phải, là tốt, phàm những ai bị cơ cực khổ sở tất nên làm theo.
Mẹ Thanh nghĩ về phần Thanh cũng lại càng thấy thương Thanh. Trong xóm, Thanh ngày càng được nhiều người quý trọng. Ai cũng muốn theo học lớp tối Thanh dạy. Tối nào cũng vậy, học thì có hai tiếng đồng hồ, nhưng các ông các bà các bác ấy cứ ở lại hàng nửa giờ nữa để viết tập thêm hay hỏi Thanh các thứ chuyện. Tan học thì họ lại theo Thanh về nhà hay mời Thanh đến chơi nhà họ. Trong đám thầy giáo dạy tối truyền bá quốc ngữ ở khu Gia Viên và đường Bendích, Thanh là người ít tuổi nhất, nhưng các kỳ họp hay có bầu bán gì, Thanh cũng ngồi ghế chủ tọa cùng với mấy người có tuổi được nhiều phiếu tín nhiệm nhất trong khu.
Thanh cũng mê mải làm việc gầy cả người. Nhưng Thanh chỉ nhắc mẹ mua thức nọ thức kia cho Chấn, còn mình, Thanh bảo với mẹ, Thanh được sống như bây giờ thế là sung sướng quá rồi! Nếu Thanh có phải khó nhọc, kham khổ đến thế nào cũng chẳng thấm gì với sự khó nhọc kham khổ của nhiều người thường khác chứ chưa dám so sánh với Chấn!
Nhưng sao cả bạn con lẫn con, người thì tính nết như thế, việc làm thì công tâm công ích như thế mà lại bị canh gác theo dõi? Hay nhà nước vẫn cho như thế là chống lại chăng? Cứ nay đình công mai đình công, nay biểu tình mai biểu tình, cái gì cũng đấu tranh, đấu tranh... làm như thế thì nhà nước không bằng lòng chăng? Ý nhà nước chỉ muốn làm dân nhà nước bảo hộ, thợ thuyền cho chí nhà quê, ai có công việc oan khổ gì thì làm đơn xin nhà nước xét, chứ không được bảo nhau nghỉ việc, kéo nhau lên công sứ đốc lý đòi hỏi như định nổi loạn ấy! Còn những người như Chấn, vì có bố mẹ anh em kêu xin nên nhà nước đã tha cho về, lại được làm ăn sinh sống tự do, thì phải nghĩ lại, không nên làm việc gì khó khăn nữa cho nhà nước.
Hay công việc của Chấn và cả của Thanh nữa còn có những điều gì khác mà ta không được biết? Hay thật Chấn định chống lại nhà nước, Chấn rủ rê lôi kéo Thanh, rủ rê lôi kéo những người có chữ nghĩa và những thợ thuyền ngang ngược thích cộng sản, cùng nhau lập hội kín làm những việc ghê gớm như những việc mà dạo nào các cha cố trong Nghệ An, Hà Tĩnh ra, đi các nhà nói chuyện. Như thế Chấn và Thanh thật là bạo thiên nghịch địa! Trứng chọi với đá sao được! Tay không mà cả gan nổi lên đánh lại quân lính, tàu bay tàu bò, thần công trái phá sao được? Mà làm như thế để làm gì. Có phải là giết hết những người giàu, cướp hết của cải để đem phân chia cho các kẻ nghèo không?
Anh Chấn ơi! Thanh con ơi! Ừ thì đấu tranh, nhưng đấu tranh phải thế nào, chứ để làm cho mọi người hiền lành chịu khó không còn phải cơ cực khổ sở mà làm như thế thì không được đâu! Chẳng những trái với phép nhà nước mà còn trái cả với đạo thánh Đức chúa Giời nữa! Vẫn biết những hạng giàu có thường là gian ngoan, có bóc áo tháo cày vơ vét của những kẻ khốn khó thì mới nên nhà cao cửa rộng, của ăn của để không hết. Nhưng họ sẽ chịu tội với Chúa! Chỉ Chúa mới có quyền phán xét họ! Chúa sẽ bắt họ xuống đáy địa ngục, không còn được giữ một thứ gì, đời đời chịu lửa sinh lửa diêm. Anh Chấn ơi! Thanh con ơi! Muốn làm gì thì làm nhưng không được làm trái với phép nhà nước, trái với thánh ý Đức chúa Giời, trái với lề luật Hội thánh truyền...
Mẹ Thanh kêu lên vừa đấm đấm ngực:
- Giêsuma! Thanh ơi! Ai mẹ cũng thương, càng những người từng chịu khốn chịu nạn thì mẹ lại càng thương, và mẹ dù phải kham khổ khó nhọc đến thế nào vì con, mẹ cũng xin chịu hết! Nhưng mẹ không thể nào để con đường ngay đường sáng không đi mà lại đi vào con đường tối tăm tội lỗi. Tai tiếng ở trên thế gian này thì chỉ phải chịu có một đời, hay cùng lắm là lưu lại đến đời con đời cháu, chứ chịu sự trừng phạt của Chúa thì con ơi! Không bao giờ hết!...
Ngơ vẫn chưa về. Cối bột đã xong. Mẹ Thanh bưng chậu bột vào nhà. Mái gà mẹ hoa mơ và đàn con líp nhíp thấy có người vào thì chạy tóe ra cửa. Cái mẹ ra sau cùng, cổ nghển, mắt long lanh nghiêng nghé, kêu cục cục để gọi các con quay lại. Đôi chim bồ câu chỉ phành phạch bay từ chỗ để thúng đỗ xanh ra bàn ngoài cửa sổ rồi lại chuyền vào giường trong, ứ ự ứ ự quẩn lại với nhau. Mẹ Thanh phải xua hẳn chim ra ngoài, khép cửa lại.
Từ ngày dọn vào xóm nhà thờ đây, mẹ Thanh gây được mái gà và đôi chim nọ. Đôi chim mua về đẻ ngay. Chuồng bằng gỗ, Thanh sơn trắng kẻ xanh, đóng ở đầu hồi nhà trên giàn lý. Hai kỳ được bốn con ra ràng, kỳ nấu cháo, kỳ hầm hạt sen. Chuồng gà nhờ thợ dưới làng đóng bằng tre, mái lợp tôn, kê ở gần gốc lý. Cái Ngơ hễ rỗi lại cho chim, cho gà con ăn. Nó quét dọn chuồng gà chuồng chim và vun vén gốc lý, gốc mướp còn chăm hơn cả trong nhà. Y như dạo nào Ngơ mê mải chăm lo cho cái lớp đầu tiên của Thanh nhóm rau nhóm bếp với thằng Côn cái Bưởi, thằng Nghĩa thằng La vậy.
- Nhưng chim với gà, bàn ghế tủ giả, đi chợ lãi, lương tháng dư dật... được như thế để làm gì? Để rồi có ngày tan nát, có khi bị bắt bớ, cùm xích, tù tội, tai tiếng bêu riếu à! Mẹ con chịu khổ chịu nhục mãi phải đưa nhau đi đồng đất nước người lần hồi, chỉ biết tin, biết trông cậy, biết dốc lòng ăn mày Chúa mới được như ngày nay. Vậy mà... khốn khổ khốn nạn! Hay ý Chúa định như thế nào mới để cho con mình lại gặp anh Chấn, khới tội, khới lỗi ra, mua lo chuốc sợ cho nhà? Giêsu! Xin Chúa cứu chữa chúng tôi!...
Mẹ Thanh rên lên, ngồi rũ xuống giường.
- Mẹ lại hen đấy à?
Thanh đẩy cửa vén màn vào nhà, Thanh ném mấy cuốn sách xuống bàn, đến bên mẹ gọi. Mẹ Thanh lắc đầu. Thanh nhìn chậu bột úp lồng bàn ở góc nhà.
- Mẹ ốm còn đi hàng làm gì?!
Mẹ Thanh vẫn không bắt nhời. Thanh treo mũ dạ lên con bướm mây, bộ quần áo tây thì vắt lên dựa ghế. Thanh tháo giày để ở cái bục gỗ có đôi guốc quang dầu của Ngơ và đôi dép của mẹ dưới đôi niễng kê chiếc hòm da. Thanh vẫn nhìn mẹ, áy náy. Không khí trong nhà có vẻ gì khác lạ làm Thanh thêm băn khoăn. Mẹ Thanh không thể đừng được nữa, đến bên bàn, ngồi xuống trước mặt Thanh:
- Bữa nay có phải để phần cơm hai anh không?
- Không mẹ ạ, tầm Máy tơ các anh ấy về cả.
- Hôm nay đã sang tháng, hai anh ăn ở nhà ta như thế đã được ba tháng...
Trong ngực Thanh, tim như rơi thịch xuống. Mẹ Thanh cũng thế, bà cũng thấy hẫng cả người khi phải bỏ dở câu nói này. Thanh, những đường gân giật giật ở yết hầu nổi rõ, Thanh nhìn mẹ, cả hai thái dương Thanh hai dây gân xanh to như chiếc đũa lại căng lên phập phồng. Mẹ Thanh càng luống cuống. Bà cúi cúi mặt để nhìn đi chỗ khác. Bàn tay bà đặt trên dựa ghế ở trước mặt cứ run bần bật. Thanh đã nhìn vào mắt mẹ nhưng phải quay vội đi.
Đã hơn tháng nay Thanh nhiều lúc cứ cố dối mình là không có sự gì đáng ngại về phần mẹ Thanh trước tình thế mới đương gay go. Thanh cũng biết mẹ Thanh rất lo vì thấy cả sú doóc, mật thám cứ theo Chấn, Kiều và cả Thanh chằng chằng. Công việc này của các bọn chó, Thanh cho là tất nhiên. Chẳng riêng bọn Thanh, nhà Thanh, mà bất cứ ở nhà báo, hội quán Ái hữu, cơ sở quần chúng tốt hay anh em nào hoạt động đều bị như thế. Không những Thanh coi thường mà còn lấy việc nhà Thanh bị canh gác, Thanh bị dò hỏi là một điều oai nữa. Như thế Thanh chỉ càng được thêm tín nhiệm. Tín nhiệm vì Thanh hoạt động mạnh, vì Thanh có tinh thần, Thanh đã bị mật thám trùy. Qua những câu chuyện nói với mẹ, Thanh đều tìm cách làm mẹ cảm thấy những điều đó. Rồi Thanh còn đem kể những chuyện như chuyện bà mẹ Đimitờrốp cùng con gái sang tận nước Đức phát xít, lên tiếng kêu gọi thợ thuyền và dân chúng thế giới bảo vệ cho con giai mình, đường hoàng dõng dạc tố cáo lại tội ác của tất cả những bộ máy mật thám, tòa án của Hítle, tội ác của chính Hítle. Và nhiều bà mẹ khác của những anh em bị tù đày năm 1930 - 1931, những bà mẹ cũng yếu đuối nghèo khổ như mẹ Thanh, đã giúp đỡ cách mạng bị bắt với con, với đồng chí của con và đã thành những tấm gương trung hậu hy sinh của những quần chúng cách mạng như thế nào.
Những lúc ấy, thấy mẹ lặng im, Thanh càng thêm cảm động. Thanh tin ở mẹ Thanh đau khổ nhiều quá, tủi cực nhiều quá Thanh tin ở sự cảm hóa và giác ngộ của mẹ. Thanh hy vọng mẹ Thanh không thể thành được những chiến sĩ mẹ nhưng sẽ thật là người mẹ tốt của một đứa con quyết tâm đi theo cách mạng. Bởi thế mỗi lúc Chấn có căn dặn thêm Thanh phải năng chuyện với mẹ, hết sức chú trọng nâng cao ý thức cho mẹ, thì Thanh đều bảo Chấn cứ yên trí. Thấy những bữa ăn cho các con ăn, mẹ Thanh chu đáo quá, Chấn lại nhắc Thanh không nên để mẹ chợ búa tốn kém, thổi nấu bận bịu quá, thì Thanh lại gạt đi:
- Mày hay nói người ta là tạch tạch sè (1), chính mày là nặng cái căn tạch tạch sè lắm đấy! Tao kiếm được, thì chúng mày cùng ăn. Chúng mày có khỏe thì mới làm việc cho phong trào được. Lợi ích cho cách mạng đổi sao được bằng tiền?! Chúng mày cứ lo sao cho phong trào ngày một mạnh, chứ đừng bận đến những chuyện ăn uống tiền nong nọ!...
⚝ ✽ ⚝
[1] Tiểu tư sản.
Thanh cũng mày tao với Chấn như những đồng chí cùng lớp với Chấn. Còn Chấn khi nói với mẹ Thanh vẫn bà với con, nhưng khi chỉ có Thanh thì Chấn cũng gọi mẹ Thanh bằng mẹ, mẹ mày... mẹ tao... nhiều khi Chấn hỏi Thanh chỉ hỏi: "Mẹ đâu hở Thanh?", "Mẹ không đi chợ à?", "Mẹ lại mệt à?" "Mẹ đi nhà thờ?". Trong khi ấy mẹ Thanh càng hay chuyện với Chấn. Bà không quen uống chè tàu mà nhiều lúc cũng pha chè ngồi uống với Chấn cả buổi trưa. Thanh lại càng tin sẽ không có gì là trở ngại trong việc bọn Chấn đi lại ăn uống ở nhà Thanh, cũng như lấy nhà Thanh làm địa điểm phân phát tài liệu, gặp gỡ chuyện với thợ thuyền, thảo luận sách báo, tình hình chính trị, v.v...
Nhưng nửa tháng nay, Thanh nhiều lúc đã phải chú ý đến tinh thần của mẹ.
Không khí khủng bố đã bắt đầu nặng nề. Sở mật thám luôn luôn đi khám nhà, đi bắt người. Bên Xi măng, Hạ Lý, dưới Trại cau, hàng chục thợ bị bắt từ sáng sớm. Ở trụ sở Ái hữu nào, bất cứ ai ra vào cũng bị hỏi thẻ, Ái hữu thợ xẻ, Ái hữu thợ giặt bị gọi hẳn lên Sở mật thám bảo phải giải tán đi. Mấy chủ nhà có nhà cho trụ sở Ái hữu thuê rục rịch đòi lại nhà. Có nhà ở tầng trên cố ý làm đứt cả dây thép treo biển trụ sở, và phơi chăn, phơi chiếu trùm lên. Nhiều lớp Truyền bá quốc ngữ chỉ còn lèo tèo mấy người đi học, hay có người đi học thì người dạy lại nghỉ. Tầm đêm, mật thám cứ đón ngay thợ ở cổng ra vào mà hỏi thẻ, rình rình anh em có việc đứng lại đông đông là xổ đến kéo lên xe ô tô đưa về sở. Đường xóm thợ thuyền đi về nhiều tối xào xạc vắng ngắt... Nhiều nhà bỏ mua báo. Có nhà, con cháu đem báo về và đọc to thì giật lấy báo cất đi...
Thanh thấy mẹ xọp hẳn người. Đến bữa Chấn về ăn cơm, mẹ Thanh càng ít nói. Những tiếng thở dài của mẹ Thanh lúc khuya đã như những mũi khoan, mũi dùi ngập vào tâm trí Thanh. Thanh cố bình tĩnh; trước mặt mẹ cũng như trước mặt Chấn, Thanh vẫn vui như không. Các lớp học của khu Thanh dạy và đôn đốc vẫn đông đủ người đi học. Kỳ báo Tin tức, Dân chúng và các sách mác xít ở trên Hà Nội xuống vẫn y nguyên số người của Thanh mua. Vì thế, lúc gần gụi Chấn hay khi ở các lớp về, ở các nhà anh chị em thợ thuyền hay thanh niên học sinh, chuyện trò đọc báo xong, Thanh lại thấy thật bình tĩnh và càng thấy hăng, thấy tin ở công việc. Trong lúc chuyện với mẹ, Thanh chỉ thoáng thoáng lựa nhời trấn tĩnh và phấn khích tinh thần mẹ, và Thanh tin rằng đây chỉ là một bước tất yếu mẹ Thanh phải qua giữa lúc phong trào gặp sức phản động tấn công lại.
Thì hôm nay cái điều mà Thanh cố tin không bao giờ xảy ra nó đương đến. Mẹ Thanh đương ở trước mặt Thanh với tất cả sự đau khổ đã tới cùng độ chịu đựng mà Thanh đã rất quen trên nét mặt mẹ cũng như trong ý tình câu nói của mẹ. Và đây rồi, mẹ Thanh đã nói ra, nói hẳn ra với Thanh:
- Mẹ nói xin có Chúa trên đầu biết, đối với hai anh ấy mẹ không dám quản ngại một sự gì là khó nhọc, hơn thiệt... Nhưng mà...
Không những bàn tay mẹ Thanh run bật lên mà cả người bà. Mẹ Thanh vừa nói như vừa phải nuốt đi mật đắng, nuốt đi vôi cháy xuống ruột xuống gan. Nghe mẹ nói chỉ được mấy tiếng thì tai Thanh ù ù. Thanh nhăn mặt lại như mếu như khóc:
- Mẹ! Như thế nghĩa là mẹ không thổi nấu cho Chấn cho Kiều chúng nó ăn nữa chứ gì? Đế quốc nó chỉ mới giở trò một tí mà mẹ đã mất tinh thần chứ gì? Mẹ ơi! Chỉ mới có thế mà đã ăn ở với phong trào như vậy thì đau đớn lắm mẹ ơi! Không còn mặt mũi nào mà nhìn các bà con anh em... mà nhìn chung quanh nữa đâu!
Người mẹ thấy khổ sở quá sức quá thể. Con bà vẫn chưa hiểu bà. Bà đã nói đến như thế mà con bà vẫn chưa hiểu bà. Đối với bạn bè của con, nhất là đối với Chấn, và đối với anh em bà con có bụng quý con, chạy đi chạy lại ở nhà bà, không bao giờ bà mà lại có cái sự nhị tâm. Bà là người chứ có là giống chó đâu! Bà lại còn là người có cái phần hồn nữa! Con bà và bè bạn anh em của nó đương đi về ăn uống vui vẻ với nhau, thế mà bà phải tính đến cơ sự thôi không cơm nước đi về ở nhà bà nữa, chỉ vì bà muốn giữ gìn cho cả con và bạn bè con thôi! Bà đã già nửa đời người héo hon rồi vì lo nghĩ. Không lẽ gì đến giờ bà thấy đời bà sẽ lâm vào bước hiểm nghèo, đứa con rứt ruột của bà, bà có thể chết thay nó cũng được ấy, sẽ bị khốn bị nạn mà bà lại ngồi mà nhìn. "Nếu như Đức Mẹ đã lăn vào với Đức chúa Giêsu mặc kệ cả lưỡi đòng, cả gươm sắc của quân lính quan Philatô để giữ lấy Đức Chúa Giêsu trên đường vác thánh giá, thì ta cũng phải giữ lấy thằng Thanh như thế!".
Ý nghĩ đó làm mẹ Thanh mạnh hẳn lên. Bà như níu được một cột chống, liền đưa tay ra mà nói với Thanh:
- Mẹ chưa nói hết nhời mà con cũng chưa nghe hết ý mẹ. Hai anh không ăn uống ở nhà ta cũng chỉ vài ba tháng cho qua cái lúc này, rồi thì anh em lại sớm chiều ăn ở với nhau. Còn như công việc của con thì mẹ dám có ý gì khác đâu! Nhưng mẹ chỉ muốn xin con một điều là có nhận việc gì thì phải suy tính trước sau, và có làm thì nên liệu thời liệu thế mà làm chứ đừng ngạo ngược quá. Và một điều nữa mẹ xin con là làm thế nào thì làm vẫn phải biết có Chúa trên đầu. Con học hành, đọc sách đọc báo, đi đây đi đó, suy nghĩ thông hiểu nhiều việc, nên có nhiều điều chỉ ỷ vào sức mình, chỉ ỷ vào cái trí khôn của mình. Nhưng mẹ thì mẹ tin mà rồi con cũng phải tin số kiếp người ta, mọi công việc của người ta còn do ý Bề trên định nữa!...
Thanh bật hẳn dậy, như có lửa phụt lên trong đầu Thanh, và Thanh tối sầm hết cả mặt mày, trông như không phải là mẹ Thanh ở trước mặt mình:
- Thế nào là ngạo ngược quá? Cứ quỳ xuống mà nâng lên đầu lá đơn... cứ đấm ngực ăn năn tội mà cầu ơn lành ơn phúc... cứ lạy van để chúng nó thí bỏ cho mấy đấu gạo, mấy chiếc quần áo cũ, mấy viên thuốc, mấy đồng bạc... cứ chịu mụ mị đi ở những trại kẻ khó, mù thì xay thóc giã gạo, què thì đan rổ rá, câm thì bổ củi gánh nước... cứ đẻ hết đứa con này đến đứa con khác, nuôi lấy năm ba tháng rồi đem xuống cho bà xờ Phọng Bớp để lấy linh hồn... có phải cứ sống như thế, chịu như thế, làm như thế mới không là ngạo ngược?! Mới là hợp với ý Bề trên?! Đấu tranh không phải là ăn mày! Đấu tranh là giành lại lấy cơm áo bị bóc lột. Bao nhiêu mồ hôi đã đổ ra thì đấu tranh đòi lấy, vành mắt những bọn ngồi không mà hưởng giàu sang sung sướng đến thừa mứa, bắt chúng nó nhìn thấy sự ăn cắp của chúng nó. Chính chúng nó là những kẻ phải đấm ngực ăn năn tội! Chính chúng nó là những kẻ phải quỳ xuống mà kêu xin! Không thì treo cổ chúng nó lên, hay đưa chúng nó lên máy chém như vợ chồng thằng vua Lu-i mười sáu ở Pháp, như bọn vua quan chúa đất ở Nga vậy.
Mẹ Thanh như bị một tảng lớn băng tuyết giội xuống người. Chân tay bà bủn nhủn hết cả. Mặt mày bà cũng tối sầm. Bà cũng trông như không phải là Thanh ở trước
mặt bà:
- Giêsuma! Lạy Chúa tôi! Như thế là quân dữ! Là quân dữ!... Giàu sang sung sướng thừa mứa có tội thì cũng chỉ chịu phán xét trước mặt Chúa! Mà có những người được như thế cũng không phải là bóc lột ai đâu! Ông cha người ta ăn ở hiền lành phúc đức và Chúa đã định cho người ta thì người ta được hưởng như thế.
- Có phải mẹ cũng lại là những quan tòa thầy kiện của chủ nọ chủ kia, đi lại ăn uống ở những nhà quân nọ mà cãi hộ cho chúng nó không? Chúng nó giàu chỉ vì có bóc lột, chỉ sống bằng bóc lột. Thợ thuyền dân cày sẽ lấy lại hết những gì của mình bị cướp bóc và kết tội những quân nọ. Chính thợ thuyền dân cày mới là Chúa phán xét những việc làm tội ác của chúng nó.
- Mày bán linh hồn cho ma quỷ rồi thằng Thanh ơi! Chúa quỷ Satăng đã lấy linh hồn của mày đi rồi! Mày càng ngày càng sa vào con đường mù đường tối thằng Thanh ơi! Nếu tao là cái giống quan tòa thầy cãi thì tao không đẻ ra mày và không phải chịu khổ vì mày cho đến ngày nay. Mày dạy học dạy hành mấy năm giời không qua một lần bị hỏi, bị khám, ai ai cũng yêu cũng mến che chở cho mày, giờ mày nên người, giỏi giang sung sướng... chỉ vì tao cầu xin. Vì ai mà có xống thâm, vì ai có quả có mâm bán hàng? Thế mà bây giờ mày như thế. Mày mà mất ơn Chúa thì sẽ khốn khổ khốn nạn lúc nào không biết đâu. Hự... hự... công tôi đổ xuống sông xuống biển.
- Không! Công mẹ là công mẹ... Ơn nghĩa của mẹ là ơn nghĩa của mẹ... Tình nghĩa của bà con anh em là tình nghĩa của bà con anh em... Không thể vơ vào cho Chúa được! Cũng như hơi sức của mẹ và hơi sức của con có đổ ra thì mới có sự sống này chứ không phải nhờ ai, nhờ ơn Chúa nào cả! Không thể quỳ xuống trước một thứ hình ảnh mà con người đã tạo nên và lại thờ phượng nó, rồi u mê ám chướng đi vì tin, vì sợ nó. Càng không thể quỳ xuống trước mặt giai cấp bóc lột!...
Tiếng nói cuối cùng của Thanh đã khản đặc. Thanh đứt hết hơi. Một sự ghê rợn lạnh buốt chạy ran tâm trí Thanh. Thanh lại nhớ đến cái bài giảng tuần trước ở nhà thờ Cấm. Buổi đó tình cờ Thanh vào nhà thờ. Thanh lại ngồi song song với hàng ghế của nhà Đức Sinh có cả Huệ Chi đi lễ. Thanh giật mình khi viên cố đạo lên tòa giảng. Có phải viên cố trên nhà thờ chính xứ mà Thanh nghe mấy lần Gái đen và Côn nói chuyện dạo mẹ con Gái đen đem đồ lễ đến nhà Đức Sinh nói với y chạy cho cha Gái? Đúng mà! Đúng thật y rồi! Giờ y đứng bệ vệ ngay trên đầu Thanh, ngay trên đầu mọi người. Cái hình ảnh râu tóc lấm tấm hung hung màu hồ tiêu, mắt xanh quăng quắc, trán cao, mũi khoằm, vẻ mặt, mắt nhìn như lờ ngờ mà quắp lấy người ta, cái hình ảnh tuy Thanh không gặp bao giờ nhưng lần đầu tiên Thanh thoạt trông thấy thì bỡ ngỡ vô cùng, tưởng như đã quen thuộc lâu quá rồi ấy, giờ thật bằng xương, bằng thịt và cũng cất tiếng nói ở trước mặt Thanh.
Trên tòa giảng, viên cố đạo nói đến nửa tiếng đồng hồ về một câu phán truyền của Chúa: "Hỡi những kẻ khó nhọc và gánh nặng hãy đến cùng tao, tao sẽ cho bay được yên nghỉ". Rồi quanh quẩn thế nào y nói cả về nước Nga, về những cảnh chẳng còn tôn ti trật tự, chẳng còn đạo đức lễ nghĩa, hỗn loạn ghê khiếp ở cái nước vô thiên vô đạo, giặc cướp, đói kém, tan hoang, gọi là cộng sản kia. Vẫn chưa đủ! Y nói sang cả nước Tây Ban Nha. Cảnh tàn phá, đâm chém, bắn giết đương đầy đường đầy chợ ở nước này cũng gây nên bởi cộng sản, gây nên bởi vì mất ơn Chúa! Đó là trên thế giới. Còn trong xứ An Nam hiện nay cũng đương có nhiều kẻ gieo rắc tội lỗi ở các nhà máy, các sở mỏ, kẻ chợ, đồng quê, mà nếu không mau ngăn chặn trừ diệt thì cũng gây nên những cảnh ghê khiếp khốn nạn như ở nước Nga, nước Tây Ban Nha kia. Vậy các con chiên phải mau mau chạy cả về dưới chân Chúa, đừng nghe những chước mốc ma quỷ ấy, sấp mình xuống nữa dưới Thánh giá Chúa và đi theo Thánh giá Chúa để lên nước thiên đàng vui vẻ đời đời chẳng cùng Amen!...
Tiếng nói chậm rãi hơi ngọng cố làm ra vẻ xót xa, lo âu, khó khăn của viên cố đạo như dây dợ cố quấn lấy tâm trí người ta. Một sự im lặng nặng trĩu. Những tiếng thì thầm xuýt xoa và tiếng đấm ngực của các con chiên... Giữa ban ngày mà Thanh thấy gai gai như gặp phải một thứ ma quỷ xuất hiện.
Chính thằng "cha" này sẽ cho mẹ Thanh chịu lễ đây! Cũng chính thằng "cha" này đi thăm viếng các con chiên thợ thuyền đi đạo, đi viếng các thợ thuyền và bố mẹ con cái của họ ốm chết, và cũng cho họ chịu lễ nữa! Nhưng... không! Không! Không thể nào để mẹ Thanh bị lừa dối và đầu độc như thế được! Mẹ Thanh không thể nào lại ngả về hàng ngũ những quân thù của Thanh, những quân thù của giai cấp và quần chúng, những quân thù của một chủ nghĩa và lý tưởng mà Thanh yêu mến, tin tưởng, nguyện đến cùng đi theo chiến đấu! Thanh đã lỡ lời với mẹ rồi! Trong cơn đau xót căm giận, Thanh đã mất hết sự sáng suốt để đánh giá, để đối xử, để giải quyết. Thanh đã đẩy mẹ vào hai cánh tay rắn rết của quân thù bọc bằng nhung và áo lễ, bằng lề thói và giáo lý giáo quyền nhằm nhằm kéo giật lấy mẹ Thanh.
- Thằng Thanh kia! Mày...
Tiếng ư ứ trong cổ họng mẹ Thanh càng xoắn lấy tim Thanh. Một bầu lạnh lẽo, tối thẳm chụp xuống người Thanh. Thanh chạy đến ôm lấy vai mẹ, lay lay người mẹ:
- Mẹ ơi! Mẹ ơi!
Cặp mắt và vẻ mặt điềm đạm, bao dung mà cương quyết của Chấn hiện ra trước mắt Thanh. Nếu Chấn được biết cái cảnh này thì Thanh còn làm sao mà nhìn thẳng vào mắt Chấn được nữa? Cả với chị Xim, với bà cụ Xim, với bác Sấm, với bà Gái, với ông cụ Cam... và bao nhiêu người quen biết khác, chỉ chiều nay là đến hết tai họ những chuyện xảy ra này, Thanh cũng sẽ nhìn mặt họ và ăn nói với họ ra sao? Thanh nâng hẳn vai mẹ lên:
- Mẹ ơi! Mẹ ơi!...
- Thôi! Bỏ tôi ra! Đừng mẹ con gì với tôi nữa! Đừng mẹ con gì nữa với tôi, cho tôi khổ. Giêsu! Con lại thêm sự đau đớn quá sức lẽ mình này!...
Mẹ Thanh phục xuống ghế. Chỉ thấy tiếng bà thở khò khè ưng ức, đôi vai bà nhấp nhô. Bà không nghe Thanh nói nữa.
... Chợt tấm màn cửa bị giựt tung xuống đất. Hai tai vểnh và một đầu chó lài lông vằn như hổ xồ vào nhà. Tiếng giày tây xậm xịch ùa vào theo. Tiếng quát, tiếng hỏi:
- Nhà thằng Thanh đây?!
- A! Nó ở nhà!
Cả mẹ Thanh và Thanh đứng phắt dậy. Mẹ Thanh rú lên quấn quấn tóc, bổ ra cửa:
- Làm sao lại đến thế này? Lạy các quan... nhà con có làm gì trái phép nhà nước đâu?!
Thanh vội níu mẹ lại. Thanh đưa mắt nhìn. Đủ cả Tây cậu với con chó lài rụng răng cứ chồm chồm hít hít của y, và những thằng Ngang, thằng Phệ, thằng Lắp chuyên đi bắt người biểu tình đình công, khám xét các nhà và tra tấn người ta nữa. Chính thực Tây cậu đương đứng lừng lững trấn lấy cửa, cái vai lệch lệch, môi mép nhấp nháy, tay tung lên bắt lấy xóc xóc chùm chìa khóa vừa nghiêng ngó khắp nhà Thanh. Thằng Ngang béo đen, mắt ti hí, cằm sạm râu, làu nhàu hất hàm cho Thanh:
- Ra xe ô tô, về sở!
Mẹ Thanh giằng tay Thanh ra, chạy đến trước Tây cậu sụp xuống vái:
- Bẩm lạy quan lớn, con con có làm gì đâu? Con con làm sao mà bị bắt như vậy... Bẩm quan lớn...
Con chó lài xồ ngay đến, cặp mắt nó đương lấc láo trừng ngay lại nhìn cái hình thù của mẹ Thanh rã rượi dưới chân chủ nó. Tây cậu cười ồ một tiếng, hất một bên vai và tung theo chùm chìa khóa, nói đặc giọng An Nam:
- Đây không biết. Ra ngay ô tô. A lê ra ngay. Sắp có cuộc mét tinh trên sở đấy. Về sở tha hồ mà hò hét, mà giơ quả đấm, mà bớ công nông và phất cờ lên!
- Bẩm lạy quan lớn... thưa quan lớn...
Một tay mẹ Thanh đưa ra chới với trước mặt Tây cậu, bà định kêu van thêm; một tay mẹ Thanh run rẩy níu lấy áo Thanh:
- Con ơi! Có gì mẹ cũng xin đi với con. Bẩm lạy quan lớn, bẩm lạy các ngài, cho con cùng đi với con con...
Thằng Lắp đá tay mẹ Thanh đi:
- Cái... cái con khỉ! Đi đi... đi cái con khỉ... khỉ mẹ!...
Mẹ Thanh cả hai tay níu lấy áo Thanh:
- Con chưa ăn cơm mà! Xin quan lớn và các ngài cho con con ở nhà được ăn miếng cơm đã.
Thằng Phệ mặt hùm hụp bung bủng, giọng lè nhè, miệng như đầy khói thuốc phiện:
- Cái nhà bà chiến sĩ mẹ này mới lẩn mà lẩn mẩn. Chiến sĩ con đi mét tinh, đi tranh đấu thì ai người ta còn thiết ăn uống...
Thanh nóng ngụt cả đầu. Thanh gỡ tay mẹ bước ra, Thanh đưa mắt nhìn ra đầu ngõ. Làm sao có người đưa tin cho Chấn cho Kiều đừng về bây giờ. Môi Thanh mim mím. Thanh sực nhớ lại những mẩu chuyện và những kinh nghiệm của Chấn, của Lương, của những anh ở Sơn La, ở Côn Lôn về. Thanh tự nhủ phải tỉnh táo chờ đợi và sẽ chịu đựng tất cả những cái gì tàn bạo ghê gớm sắp tới. Bước qua cái rãnh, Thanh không để ý và cũng không ngờ đầu gối Thanh run đến thế, Thanh nhao đi như vấp ngã. Ngoài xóm, trẻ con người lớn đứng dạt sang hai bên đường, thập thò nhìn ra. Chiếc ô tô xám đã quay mũi ra đường rú ga. Trên xe, Xim ngồi bên Cam. Da mặt Xim đã xanh càng tái ngắt. Nhưng cặp mắt Xim vẫn sáng, vẫn bình tĩnh. Khi Thanh đi ra, cặp mắt ấy ngời hẳn lên đưa nhìn Thanh.
Dưới xe, bà cụ Xim bế cái cháu cứ lùi ra rồi lại xô đến. Thằng phụ mật thám ngồi chắn ở cửa sau xe cứ nhấp nhỏm nhìn ngóng bọn trong ngõ ra. Bà cụ Xim quài ngay tay dúi cho Xim lọ dầu quất thần và nắm lấy tay Xim:
- Khế ơi! - Tên cái của Xim - Rồi con lại về, không sợ gì đâu! Đừng lo gì ở nhà cả! Không được nghĩ quanh nghĩ quẩn gì đấy!
Hai đầu ngón tay người mẹ già cứ thúc thúc, cấu cấu vào gan bàn tay Xim. Mắt bà cụ cũng ngời lên nhìn lại Xim, xót xa, quấn quýt, căn dặn. Ông cụ Cam đứng giữa cửa, quăm quắm đôi mày nhìn ra ngoài ngõ, cái bụng trễ hở rốn và lồng ngực thây lẩy bắp thịt phập phà phập phồng. Cái gậy hèo của ông cụ chống xuống đất oằn lại, rung rung. Nếu cái gậy hèo trong tay ông cụ lại là khẩu cò tràng hay thanh mã tấu? Và nếu ông cụ còn đôi mắt, và nếu những đường trong xóm ngõ đây lại ở giữa những rừng Dĩnh Thép, Cầu Gồ, Rừng Báo, Suối Lửa của Yên Thế? Tất cả chúng nó sẽ chết! Tất cả chúng nó phải chết. Cứ ba thằng ăn một viên đạn suốt qua đầu. Cứ một nhát phạt là mất ngọt nửa người. Tất cả những thằng đến nhà hôm nay bắt Cam cũng như những thằng năm xưa đến bắt bác Quất đều phải chết!
Xe ô tô chuyển bánh. Tây cậu lên ngồi chỗ lái ngoái lại nhìn Cam, nháy mắt một cái, cười hề hề:
- Con nhà Quất về sở chuyến này thì tha hồ mà công kênh bố già mẹ trẻ lên diễn thuyết nhá! Tha hồ mà đả đảo đả đảo!...
Xe chạy, thằng Côn vẫn chạy theo:
- Anh Cam ơi! Anh Cam ơi!...
Cam vẫy vẫy tay:
- Về nhà với ông, ông làm diều cho! Về nhà với ông!
Gặp mấy người quen làm Sáu Kho và ở bên Xi măng về ngạc nhiên nhìn mình, Cam lại cười, vẫy họ:
- Được đi ô tô chơi phố đấy!
***
Thanh và Xim mỗi người một xà lim. Cam ở buồng giam to với hơn chục anh em người làm ở sở Carông, người Máy chỉ, người làm thợ nề, thợ may. Hai chị làm Máy tơ, một anh làm ở Xi măng và hai anh chính trị phạm cũ cũng bị giam riêng mỗi người một xà lim. Chuyến ô tô đi bắt bọn Cam, Xim, Thanh là cuối cùng. Khi cái then sắt cửa buồng Cam kìn kịt đẩy vào ổ khóa và khi những tiếng giựt khóa cành cạch xoang xoảng để soát lại các cửa buồng giam vừa im, thì còi Nhà hát rú lên. Thanh giật mình, chạy xồ ra cửa, suýt vập đầu... Thanh kiễng lên để nhìn qua cái khe miếng cửa gỗ bằng bàn tay mà chỉ bên ngoài mới kéo ra được. Thanh những mong trông lại được một tí cảnh vật bên ngoài mà Thanh không thể nào ngờ được rằng nó biến đi nhanh chóng đến như thế. Vô ích! Một mùi hôi xì của bụi bậm, gỉ sắt két lại với hơi gỗ xộc ngay vào mũi Thanh. Cái cảnh vật mà Thanh được nhìn chỉ là ba bức tường quét hắc ín từ chân đến lưng chừng và một chỗ nằm bằng sàn xi măng, một cùm sắt bản to dày hơn cả vành xe bò để ngoạm lấy cổ chân, một cái trần thấp phía trên có những gióng sắt to như những dùi đục. Và cái cửa! Cái cửa gỗ lim, sơn xám nẹp sắt, một lần khóa ổ, một lần khóa cài then, không bao giờ cho Thanh thấy bên ngoài cũng như không bao giờ để bên ngoài biết đến Thanh vậy.
Giờ mười một rưỡi. Chúng nó nghỉ trưa đến hai giờ mới làm việc. Còn non ba giờ nữa mới mở cửa. Còn non ba giờ nữa Thanh sẽ theo một tên a dăng dẫn lên gác hai gác ba kia. Không hiểu Thanh sẽ phải trả lời những câu hỏi gì đây? Chịu những trận tra tấn gì đây? Thanh đã nằm xuống sàn, hai cánh tay ấp lấy mặt để không nghĩ không tưởng tượng gì nữa, nhưng lại nhỏm dậy. Thanh xồ ra cửa, cậy cậy miếng cửa bằng bàn tay ở trước mũi Thanh. Đầu ngón tay Thanh đau nhức mà miếng gỗ càng như có đinh ốc xoáy chặt, hay đó không phải là miếng gỗ rời mà là nguyên một tấm cửa to khía giả làm cửa sổ vậy.
Sao lại còn non ba giờ nữa cửa mới mở? Sao Thanh lại phải giải lên tầng gác kia? Bỗng nhiên sao Thanh lại vào đây giam ở đây? Tâm trí Thanh run lên, Thanh thấy Thanh sẽ phát điên mất nếu Thanh cứ phải nhốt thế này, sống mãi trong cái buồng "địa ngục" này, và chịu những cảm giác này!
- Chị Xim ơi! Chị Xim ơi! Các đồng chí ơi!...
Thanh đấm đấm cái miếng cửa, rền rền gọi. Sực nghĩ đến các luật lệ mà tên gác khi đẩy Thanh vào xà lim đã bảo Thanh, và khi hắn soát lại các cửa xà lim thì bảo thêm một lần nữa cho mọi người, và sực nhớ đến những kinh nghiệm của Chấn khi bị bắt đã nói với mình, Thanh vội rụt tay lại, quay về chỗ cũ.
Thanh nằm vật xuống sàn.
Trên mặt sàn xi măng vừa lạnh vừa hôi, cái cùm lù lù và như có hai con mắt ở hai lỗ cùm chỉ chực hập lấy chân người ta. Thanh bủn nhủn hết cả người, thấy mình không còn một chút gì để tự vệ. Đè lên người Thanh, quật lên người Thanh, từ đây là tất cả sự tàn bạo của một tổ chức dã man nhất của một chế độ thống trị mà Thanh phải chịu một mình trong những bức tường giam giữ Thanh với những sắt, gỗ, xi măng, cùm khóa đã kiên cố vô cùng lại còn cả một hàng rào dây thép điện, tường đá, lính gác ngoài kia nữa... Thanh bỏ hai cánh tay ấp mặt xuống, mà khoanh chặt trên ngực. Thanh duỗi cứng hai bắp đùi, môi mím lại. Thanh lại nhất định không nghĩ ngợi, tưởng tượng gì nữa.
Không hiểu những xà lim đây thì xà lim nào cha Cam, Lương và Chấn đã ở vậy? Không khéo xà lim mình lại là xà lim trước của cha Cam cũng nên. Chúng nó đánh ông ở cả trên gác và dưới này nữa mà. Ông đã bị xích tay lại còn nhét giẻ đầy mồm suốt hai tháng ở xà lim để khỏi cắn lưỡi tự tử. Thằng Roăng mặt đỏ bây giờ lên phó cẩm, xuống tận xóm bắt ông rồi chuyên đánh hỏi cung ông. Ông đau dạ dày và bị kiết lị nặng vì đòn của Roăng đây! Nó bắt ông nhịn đói rồi cho ông ăn cơm trộn muối. Cơm xong, nó bắt ông uống thuốc tẩy muối đến phình cả bụng. Ông ỉa không kịp thì nó đứng lên bụng dận cho ông miệng nôn trôn tháo. Dạo ấy cũng đã có bộ ba Ngang, Phệ, Lắp rồi. Thằng Ngang thì chuyên tra điện. Nó đã tra Lương. Nó thích nhất là lấy dây thép răng cưa thọc vào ống đái người ta kéo đi kéo lại rồi bắt điện cho giật. Lúc nó đấm người ta thì hai mảng thịt ở hai bên gò má nó tím lại và phình lên như mặt lên đồng xiên lình. Nó đánh xong thì phải uống rượu ngay. Rượu nó uống là rượu ngang ngâm thuốc bắc. Thằng Lắp thì thích lấy kim lách vào móng tay rồi cầm thước đồng vừa đóng vừa lấy cung. Thằng Phệ chuyên lộn mề gà. Anh gì ở Nga về huấn luyện anh em lý thuyết ở Côn Lôn ấy, chỉ vì bị lộn mề gà mà ngực rúm lại gẫy hai chiếc xương sườn, vừa ho lao, vừa sưng gan, sưng thận, không nằm ngồi, không thở được. Lương thì bị thằng Phệ tra...
Hôm nay cả ba thằng Ngang, Phệ, Lắp đều đi bắt. Không biết tình hình bây giờ chúng nó có còn giở những đòn ấy ra không? Mà Thanh bị bắt vì chúng nó đề phòng ngày kỷ niệm Đảng Cộng sản Đông Dương sắp tới, hay vì Thanh liên lạc với Chấn, với Lương, với thợ thuyền, anh em còn có những liên lạc gì những hoạt động gì khác mà Thanh không được biết. Rồi liệu thằng Tây cậu đi bắt người về có đánh không?
Thanh thót ngực lại. Thanh lại nhỏm dậy. Con chó lài của Tây cậu lại đứng ngay trước mặt Thanh. Cặp mắt nó vằn vằn, những đường gân và thăn thịt ở ức nó giật giật nẩy nẩy, lưỡi nó đỏ và ráp lo la lo le, nó thở hừng hực nhìn chủ, chờ đợi. Chủ nó, cái thằng Tây lai trước làm xếp bốt Ngã sáu thay lão cẩm Bảy mề đay, từ ngày phong trào thợ thuyền Hải Phòng lên thì nó đổi về làm thanh tra mật thám kinh tế rồi chuyển sang làm mật thám chính trị, ở đâu cũng khét tiếng là sục sạo và đòn tra này! Nó vừa đánh vừa huýt sáo và nhai kẹo. Nó chuyên đấm bằng chùm chìa khóa và thích nhất là cù người ta. Khi nó cù thì nó cười ha hả, cười sằng sặc, cười rít lên. Hai bàn tay của nó ngón như những quả chuối mắn, bấu lấy mạng mỡ, thọc vào nách người ta mà xoáy, mà gãi, mà véo. Khi nào nó mệt thì nó để con chó lài tra thay nó. Con chó này đã bị bọn bấu sấu ngoài Sáu Kho bắt ghè gãy hết răng, lấy dây gai thắt vào hai hòn dái treo lên mấy hôm để rồi làm thịt.
Khi Tây cậu tra thì con chó móm nằm chầu ở một xó. Khi con chó móm tra người thì Tây cậu uống bia và trứng vịt lộn. Con chó cứ nhè cổ, nách, háng và chỗ hiểm của người ta mà nhay mà cào mà xé. Người ta nằm dưới chân dưới mõm con chó mà kêu mà rên cho tới lúc nào con chó rú lên, máu me đầy mình nó và Tây cậu huýt sáo gọi, nó mới thôi. Con chó móm nghỉ cũng được ăn trứng vịt lộn và nó còn uống cả sữa tươi... Ông Dâng đã bị Tây cậu bắt... ông Dâng đã chết! Ông Dâng tự tử hay chết vì tra tấn?
Nếu chúng nó giở những đòn kia ra? Nếu anh chị em trong này bị tra tấn thì thế nào cũng phải tìm cách thông ra cho anh chị em bên ngoài để viết thư lên cho anh em nhà báo trên Hà Nội mà phản đối, đòi đình chỉ khủng bố, đòi thả mọi người ra... Những dòng chữ to "Đả đảo khủng bố! Phản đối sự bắt giam trái phép của Sở mật thám Hải Phòng!" sẽ in lên trang nhất và ở đầu báo. Rồi lại mét tinh đấu tranh ở Vườn hoa đưa người, ở ngã tư An Dương. Có thể thì sẽ lại biểu tình lên Sở đốc lý mà hô khẩu hiệu nữa!... Thanh nghĩ đến bà cụ Xim, đến Gái đen, đến bác Sấm. Chỉ chiều nay là Gái đen sẽ đi báo tin khắp nơi cho các anh chị em biết. Bà cụ Xim không đi được thì bà cụ sẽ làm giấy lên Sở mật thám đòi Xim về, hay bà cụ đứng đầu những gia đình có người nhà bị bắt mà đòi tha, cả bà Gái nữa; và tất cả những nhà có người bị bắt. Trước Sở mật thám, có thể giờ đây đã có đông người nhà của anh chị em bị giam cắp nắp quà bánh để xin vào hỏi thăm và xin tha, cũng như lần biểu tình ủng hộ người của Mặt trận dân chủ ra ứng cử hội viên thành phố và lần biểu tình chống thuế đèn thuế nước mà nhiều anh chị em đã bị bắt.
- Giờ có lẽ đã gần một giờ. Phải hơn một tiếng đồng hồ nữa mới mở cửa. Được tha hay lên trên gác kia, thôi! Muốn thế nào thì thế...
Thanh tự nhủ. Thanh chợt thấy khát và cả đói nữa. Sáng nay Thanh lại không xôi cháo gì cả. Lúc Thanh về nhà, Ngơ đương ghế cơm. Ở bên nồi cơm, xanh chả trứng đương nổ lép bép, xèo xèo. Mùi thơm từ ngoài ngõ đi vào đã thấy. Bát cá để hấp cũng sắp sẵn. Một bát chậu to sắp những khúc cá quả như những khúc giò nạc, và cà chua hồng, gừng mỡ... chưa nấu mà đã nhoáng mỡ và cũng thấy thơm, thấy béo rồi. Đói! Đói! Rồi còn đói nữa, còn thèm nữa. Chính những cái này sẽ day dứt hàng ngày, ghê sợ không kém gì những trận đòn tra. Có những kẻ chỉ bị một trận là đã "quay" ngay, khai ngay. Quay và khai xong thì được ăn liền. Bít tết, chim quay, xà lách dầu giấm khoai rán! Rượu vang, thuốc lá Ănglê nữa! Ăn ngay trong xà lim này. Ngay trong lúc anh em đồng chí thoi thóp ở chung quanh mà có người chỉ được liếm tí nước lã sớt xuống miệng. Có người chỉ nhìn những vẩy cá mặn và vỏ cơm nắm lay lứt với những dòng kiến bò trên đầu lúc lâu rồi nhắm mắt lại. Sự tưởng tượng đó chưa dứt thì hình ảnh mẹ Thanh lại nổi lên. Đó là lúc mẹ Thanh chới với dưới chân Tây cậu, lạy van bọn chúng cho Thanh được nán lại ăn cơm nhà để rồi giải đi.
- Khốn nạn! Khốn nạn! Nhục quá! Nhục quá!
Thanh cuồng cả người. Sao những bà cụ Xim, ông cụ Cam và cả bà mẹ Cam nữa cũng đau khổ nhưng vẫn giữ được tư thế? Mẹ Thanh thật không ra sao cả! Thanh ấp vội cánh tay lên mắt, lắc lắc đầu. Năm xưa cha Cam bị bắt, mụ đội Nhị vẽ đường vẽ lối ngay cho mẹ Cam đến nhà Đức Sinh nói với Đức Sinh đưa đi lạy van cha cố để chạy tha cho cha Cam. Nhưng với mẹ Thanh, mẹ Thanh sẽ không đợi ai mách bảo, thế nào chả vào ngay trại Đức Sinh mà cầu cạnh nếu Thanh bị giam lâu, nhất là lại nghe nói Thanh bị đánh. Cái gì chứ cái khóc lóc, lạy lục ở cái cửa quan tòa với những các quan đầu tỉnh là nhà Đức Sinh kia, phải! cái khóc lóc và lạy van thế nào cũng là đầu vị của mẹ Thanh khi đến trước Đức Sinh. Còn đồ lễ. Những gì đây? Với Đức Sinh thì rượu sâm banh, sơn hào hải vị còn được, chứ với những chánh Sở mật thám lại là chánh cẩm chính trị hay quan tòa, biện lý thì phải những thứ gì để chúng nhận cho? Thanh đau thắt tâm trí lại. Thanh nghĩ đến mẹ Thanh sẽ cầu cứu vợ chồng Thy San mà người nói lót cho mẹ Thanh sẽ là Huệ Chi. Mẹ Thanh sẽ chầu chực lúc Huệ Chi đi nhà thờ mà nói năng. Mẹ Thanh sẽ mua cho Huệ Chi bằng được những thứ cúc trắng, hồng bạch, huệ mà Huệ Chi thường đem đi dâng bàn thờ Đức Mẹ, bà thánh quan thầy và viếng mộ mẹ. Hai tay ôm lễ mễ các thứ hoa, mẹ Thanh sẽ theo sau thằng Hùng học trò của Thanh và Huệ Chi mà khúm núm rên rẩm:
- Cô thương lấy tôi... Mẹ con chúng tôi bấy lâu ơn nhờ cửa cụ, cửa ông bà và các cô... Cháu nó vốn hiền lành...
Hay mẹ Thanh đón cả Giáng Hương mà cầu khẩn:
- Lạy bà... chúng con...
Có thể đến như thế nữa không? Giáng Hương! Giáng Hương! Lạy bà... chúng con... Giời ơi! Giáng Hương! Giáng Hương!... Giáng Hương rồi đây mẹ Thanh sẽ phục xuống mà kêu cầu... Giáng Hương mà Thanh đã...
Một thân thể... một da thịt với một mùi thơm như quất vào đỉnh óc Thanh lại sừng sững ở trước mặt Thanh: Giáng Hương. Thanh lại thấy không phải là câu chuyện đã qua, không phải là sự việc đã qua mà vẫn là hiện tại, Giáng Hương đương ở trước mặt Thanh, Thanh đương ở trước mặt Giáng Hương, cả Thanh và Giáng Hương vẫn sống cái khắc giờ ấy!
Tấn kịch ấy đã diễn ra thứ sáu tuần trước mà hôm nay mới là thứ năm thôi! Trưa hôm đó, Thanh đến nhà Thy San dạy buổi học thường nhật cho Hùng và cu Chú. Người gác không cần Thanh bấm chuông đã mở cửa cho Thanh vào, Thanh đã ngạc nhiên thấy không có vú Hùng mà là Dâng ở trong nhà ra đuổi chó. Dâng bẽn lẽn chào Thanh, lí nhí bảo với Thanh rằng chú Hùng với các cô xuống trại ăn tiệc và ở lại xem con gấu con của người quản lý đồn điền ngoài Quảng Yên đem về biếu có lẽ đến hai giờ rưỡi ba giờ mới về. Thanh đi vòng rẻo hành lang đến gian phòng học riêng trông ra vườn. Thanh ngồi trong nhà mấy phút thì ra chiếc ghế đá hoa ngoài góc vườn lấy sách ra đọc. Thanh đương đọc một cuốn của Tônxtôi mà Thanh phải tranh nhau, phải chờ hàng tháng ở thư viện thành phố mới mượn được.
Giời gió lạnh nhưng nắng to. Gió thổi nắng qua những chòm hoàng lan, dạ hương, trúc đào, hoàng anh và giàn tigôn như rải phấn rải hương trong không khí. Từng làn hương hồng bạch, cúc vàng cúc trắng thoảng lên theo. Chung quanh Thanh, nắng gió phơi phới reo từng đợt từng đợt, và mỗi khi làn gió dào lên tràn ra ngoài xa, các cành hoa lá im lìm, thì cái vắng lặng ngào ngạt liền dâng lên mênh mông. Từng nhịp thở của Thanh và từng tiếng róc rách của dòng nước chảy xuống những bực rêu ở cái bể hoa sen gần đấy cũng nghe thấy.
Chợt Thanh thấy có gì lạ lạ ở sau lưng. Thanh vừa ngẩng lên thì một nụ cười sáng rực ngay trước mặt. Giáng Hương đặt bàn tay lên vai Thanh, nói bằng tiếng Pháp:
- Người gia sư trẻ tuổi của tôi, anh cứ đọc đi! Mà anh đương đọc gì đấy?
Giáng Hương mặc quần áo lụa lót mình và áo len đan rộng. Có lẽ Giáng Hương vừa tắm gội xong, tóc buông xõa ra sau lưng, những giọt nước còn thấm ướt lấm tấm ở ức và ngực. Giáng Hương cúi hẳn xuống lật lật những trang sách:
- A! La rêsuyarếchxiông (2)của Tônxtôi! Cậu giáo cũng đọc Tônxtôi? Năm tôi còn ở Pari tôi đọc đi đọc lại cuốn này và xem cả chiếu phim nữa.
⚝ ✽ ⚝
[2] La résurrection: sống lại.
Thanh bàng hoàng, mạch máu ở thái dương dường như sắp đứt bựt ra khi Giáng Hương ngồi xuống bên cạnh, nhìn vào mắt Thanh, mà cả cặp môi và đôi mắt của Giáng Hương cùng cười với Thanh:
- Cậu giáo Thanh chắc cũng thương nàng Mátsơlôva lắm. Nàng Mátsơlôva trong trắng ngây thơ bị lừa dối, bị phụ bạc!
Thanh càng rừng rực cả người. Làn da thịt ở bả vai, ở cánh tay, ở bắp đùi Giáng Hương như kề hẳn vào vai vào cánh tay vào bắp đùi Thanh. Một mùi nước hoa, một mùi thơm đặc biệt mà mấy lần Thanh bắt gặp khi Giáng Hương đi qua chỗ Thanh, hay Thanh đi qua chỗ Giáng Hương vừa đứng, - cái mùi thơm sắc ngọt không thể nào quên được ấy liền ngát lên choàng lấy người Thanh. Giáng Hương ấp lấy bàn tay Thanh, lại nói bằng tiếng Pháp:
- Người gia sư trẻ tuổi của tôi! Sự trong trắng hồn nhiên của anh đã làm tôi để ý đến anh và tôi thương mến anh vô cùng...
Không biết Thanh đã ôm Giáng Hương trước hay Giáng Hương đã ôm Thanh trước. Đôi môi Thanh đã bị Giáng Hương ghì lấy mà cắn. Và đôi môi nóng bỏng của Giáng Hương còn rít vào cổ, vào ức, vào gáy, vào vai, vào ngực Thanh, rên xiết: "Mon jeune gars je t'aime tant! Ah! Mon jeune gars combien je t'aime". Toàn thân Giáng Hương sau đó như lả đi trong vòng tay của Thanh. Còn Thanh cũng như rã hết gân cốt mà ôm siết lấy thân thể Giáng Hương...
... "Gã thanh niên của ta! Ta yêu mày chừng nào! A! Gã thanh niên của ta! Ta yêu mày biết bao!..." Không! Không! Cả cái mùi thơm, cả cái da thịt, cả cái thân thể của Giáng Hương phút không còn là của Giáng Hương. Thanh thấy thật là một thứ gì tanh nhờn, trằn trườn của rắn rết đã quấn lấy người Thanh, đã rúc vào mỏ ác Thanh, đã hút vào miệng Thanh. Hơn nữa, một thứ ma quái, một kẻ hờn thù của Thanh nó đã vồ lấy Thanh mà Thanh đã không kịp suy nghĩ, đã quên lú đi và đã buông mình. Thanh xanh mắt lên nhìn... "Lạy bà!... Chúng con! Thưa bà... chúng con..." Giời ơi! Mẹ ơi!... - Thanh kêu lên và ngồi bật dậy. Mặt Thanh vập vào bức tường mà Thanh không thấy đau gì cả. Thanh muốn đạp tung cửa để về nhà. Thanh chỉ cần về nhà lấy năm phút thôi rồi lại vào đây chịu đòn tra tấn gì cũng được, rồi lại vào đây chịu bao nhiêu năm giam cầm cũng được. Thanh về để kịp giữ lấy mẹ, và chỉ dặn mỗi một câu:
- Mẹ đến nhà Đức Sinh, nhất là đến nhà Thy San mà kêu cầu một nhời, phải, chỉ một nhời thôi, là con sẽ cắn lưỡi tự tử ngay mẹ ạ...
Thanh lại nằm vật ra sàn. Thái dương và trong đầu Thanh nhói buốt không thể nào chịu được. Thanh nhắm mắt lại, day day trán, cố di cố xóa cho vụn nát đi, cho tan tành hết những hình ảnh hồi hiện và nghĩ đến kia mà Thanh rởn sợ vô cùng... Bên ngoài đã có tiếng người nói xào xạc, đi lại. Sắp đến giờ mở cửa xà lim... Sắp đến giờ trên gác kia làm việc...
***
Xim ở cách Thanh ba xà lim. Từ lúc Xim vào, Xim chỉ ngồi một lúc còn thì cố nằm cho đỡ mỏi nhất là đỡ nhức đầu. Hôm qua Xim làm tầm đêm. Lúc về Xim còn đến nhà mấy chị em. Xim thăm một chị vừa ở cữ, đưa sách báo cho hai chị, và nói chuyện với một bà có người nhà làm ở Xi măng vừa bị gọi lên Sở mật thám giữ lại hai hôm và bị dọa đuổi biệt xứ Hải Phòng, Hà Nội, Nam Định, Hải Dương. Về nhà, Xim đương lau mình định thay quần áo đi ngủ một giấc rồi hãy dậy ăn uống thì mật thám bắt ra ô tô.
Giờ Xim vẫn không thấy đói mà chỉ nhức đầu. Một phần vì sự hôi hám chật chội quái quỷ của chỗ giam, một phần vì thời tiết mấy hôm nay đã thay đổi và Xim lại làm đêm. Lúc Xim vào xà lim, tên gác bắt Xim đưa gửi cả khăn vuông, khăn vấn. May mẹ Xim quơ vội cái áo bông cộc vừa mới phơi phóng đưa cho không thì đêm nay Xim đến ốm mất vì lạnh. Xim phủi kỹ mặt sàn, gấp gọn áo bông gối đầu. Mấy lần Xim định giở lọ dầu quất thần để ngửi và xoa một tí vào hai thái dương nhưng lại thôi. Còn chịu được Xim hãy cứ cố đã. Vào cái chốn này, lọ dầu là quý lắm. Rồi còn nhiều anh chị em cần đến. Không chỉ những lúc đau bụng đi ngoài nhức đầu chóng mặt, mà còn khi bị đánh. Bị chúng nó tra nó đánh về mà được nuốt tí dầu cũng đỡ. Hay lúc đêm hôm có người đi tả. Nhưng đã chắc gì đưa được cho nhau?
Không biết chuyến này chúng nó lại giở trò dụ dỗ, dọa dẫm, hay xoay ra khủng bố bằng tra tấn rồi giải tòa đây? Mà sao chuyến bị bắt này lại nhiều anh chị em quen thế? Toàn những đại biểu của các cuộc đình công, những anh chị em đã tham gia các cuộc mét tinh, biểu tình, những anh chị em tích cực ở các nhà máy và lại có cả các anh ở Côn Lôn về nữa! Người thì Xim nhận ra lúc chúng nó đưa vào xà lim. Người thì ở trong buồng giam gọi ra. Người thì chúng nó gọi tên chuyển chỗ. Tất cả đến hơn hai mươi anh chị em. Hai cuộc mét tinh, biểu tình phản đối thuế nước thuế đèn và đấu tranh tranh cử hội viên thành phố, anh chị em bị chúng nó vây bắt, dồn vào sở cẩm và bóp Cầu Đất cũng không đông bằng!
Những câu hỏi, những ý nghĩ lại dồn dồn... Đầu Xim càng ê ẩm. Xim càng cố lắng tâm trí lại.
- Mặc! Dù đe dọa, dỗ dành, tra đánh hay gì gì nữa, Xim cũng chỉ có một chữ không. Không nhận gì hết! Không khai gì hết! Không nói gì hết! Dẫu rằng vật đổi sao dời, Tử sinh cũng giữ lấy nhời tử sinh. Kim Trọng còn biết nói với nàng Kiều câu ấy huống hồ đời ta với giai cấp, với cách mạng!
Cổng sắt nghiến két một tiếng dài và tiếng chùm chìa khóa lóc xóc. Xim vội bỏ tay trên trán xuống, lắng nghe. Lại anh chị em bị bắt thêm đây?! Nhưng đó chỉ là tên gác đi ăn cơm về. Bên ngoài lại im ắng. Trống ngực Xim thình thịch.
- Chắc không còn anh chị em nào bị bắt nữa!
Xim tự nhủ. Xim lại nghĩ đến Chấn. Bằng giờ mọi khi Chấn ăn ở nhà Thanh xong là về nhà báo. Hôm nay chúng nó không bắt Chấn vì Chấn đến nhà Thanh ăn muộn, hay Chấn biết tin tránh được? Giờ mà Chấn không bị bắt vào cùng thì có thể Chấn không việc gì. Vả lại, với Chấn là người của nhà báo Tin tức trên Hà Nội, đã từng ra tù vào tội, Chấn không để chúng nó nắm được tang chứng gì, thì chúng nó cũng phải e dè. Và Xim lại nhớ đến những buổi huấn luyện đầu tiên của Chấn. Xim được dự lớp này cùng với mấy anh chị em Xi măng và Máy chỉ. Sau phần lịch sử giai cấp đấu tranh, đến phần công tác và kinh nghiệm tranh đấu thì Lương huấn luyện. Xim đã để ý suốt từ thời kỳ có những anh chị em bị khủng bố tới nay thì cả mấy anh chị em dự lớp với Xim không ai bị bắt cả. Liệu cái tổ huấn luyện bí mật này và những việc của Lương giao cho liên lạc với mấy chị em trong Máy tơ, điều tra ba anh chị em ở nhà máy cho một anh tên gọi là Ba làm thợ điện trên phố mà Xim không thấy anh đến nhà báo bao giờ, có bị lộ việc gì hay có ai bị theo dõi không? Rồi tháng trước, trong buổi gặp Chấn ở chỗ hẹn đầu đường chợ Con, Chấn đã báo tin cho Xim, tổ chức đã nhận xét kỹ về các mặt tinh thần đấu tranh, công tác, ý thức giác ngộ và lý lịch của Xim, vậy Xim có thể được tổ chức sau một thời gian nữa kinh qua thử thách thêm không?
Xim lại không thể nằm yên được nữa.
Xim nhỏm dậy vấn vấn lại tóc. Xim phấp phỏng thấy hình như những ý nghĩ và những việc trên đây của Xim mà Xim đương nhớ lại và có phút nói thầm thành tiếng, đương bị chúng nó rình mò nghe ngóng, đoán biết được rồi vậy. Bất giác Xim nhìn lại sau lưng, cúi xuống nhìn gầm sàn, áp tai vào cửa vào vách để dò xem động tĩnh. Mắt Xim long lanh, sáng quắc hẳn lên. Nhưng không! Vẫn chỉ là những bức tường như gang như sắt đen bóng, với tấm cửa nặng trịch khóa chặt, với những chấn song sắt bịt lưới cũng bằng sắt mờ tối, bằn bặt. Và có mỗi mình Xim.
Xim thở mạnh một cái rồi nói với mình:
"Tổ chức đã nhận xét kỹ các mặt về ta. Ta có thể được tổ chức nhưng còn phải qua thêm một thời gian thử thách!"
Trống ngực Xim lại đập rộn.
Tổ chức là chi bộ bí mật ở nhà máy, là các anh em đồng chí đảng viên cộng sản ở trong bí mật ở Hải Phòng. Vậy thì đó là những ai nhận xét theo dõi tinh thần đấu tranh công tác, ý thức giác ngộ, và lý lịch của Xim đây? Mà chi bộ trong nhà máy của Xim là những ai? Người nhận xét Xim ở những nơi Xim đi lại liên lạc, làm việc là ai? Là anh Cao trong cuộc đình công năm trước cùng đứng ra làm đại biểu với Xim? Hay là ông cụ thợ điện già đã tham gia đấu tranh từ thời kỳ 1929-1930, thỉnh thoảng vẫn gọi tên tục Xim: "Cái Khế, nào tao hỏi?". Hay là mấy anh thợ máy, là một bạn gái cùng đứng máy với Xim? Hay là bác Sấm ở cùng xóm? Hay chính là Chấn là Lương? Hay là anh Ba thợ điện mà Xim không biết nhà ở đâu chỉ thỉnh thoảng hẹn Xim gặp, hỏi Xim các chuyện trong nhà máy và nói cho Xim nghe về giai cấp vô sản, về Đảng Cộng sản Đông Dương, và thường căn dặn Xim phải cẩn thận, kín đáo? Hay là chính ngay người nhà những người mà Xim đến liên lạc, những người Xim không chú ý gì đến họ nhưng họ thì theo dõi Xim liền liền trong mọi việc?
Nhưng thôi, những ai đây thì khi được tổ chức, chắp liên lạc công tác thì Xim sẽ biết; hay là Xim cũng chẳng nên biết, chẳng cần biết làm gì vì nguyên tắc bí mật. Điều mà Xim băn khoăn chính là cái thời gian Xim phải trải qua để thử thách. Thời gian như vậy là bao lâu? Những công tác mới sẽ giao cho là những công tác gì? Xim sẽ được tổ chức ở đâu? Vào tổ chức sinh hoạt với những ai? Liệu có phải hàng năm nữa không? Công tác có khó khăn lắm không? Nhất là có phải "văn hóa" lắm không? Đã có ai được theo dõi nhận xét rồi mà lại tụt không? Hay có bao giờ đồng chí của tổ chức cử ra theo dõi nhận xét mình vì mình chuyển công tác, hay cũng bị bắt, mình mất liên lạc với đồng chí ấy, thế là mình mất cả liên lạc với tổ chức với Đảng không? Hay có vì văn hóa kém lý luận kém, công tác không đảm nhiệm được mà tụt không?
Xim bồn chồn và lại trở lại mối lo lắng vừa qua. Xim rất ít đến nhà báo và từ khi được đi huấn luyện thì Xim không đến nhà báo nữa. Cả khi có việc phải hẹn gặp Chấn, hay khi đến nhà anh chị em, khi chuyện trong nhà máy, Xim cũng hết sức giữ gìn, như vậy liệu Xim có bị lộ không? Mà Xim không bị lộ thì sao chuyến này Xim lại bị bắt? Hay có những nơi liên lạc và những cơ sở trong nhà máy của Xim và của cả Chấn cả Lương nữa đã bị lộ mà bọn Xim không biết? Hay cả việc Xim sắp được tổ chức chúng nó cũng biết rồi. Việc nào chứ việc này mà bị lộ thì Xim không thể nào yên được với chúng nó. Chúng nó sẽ thẳng tay khủng bố Xim, tìm các cách tra hỏi Xim để lần ra cho được các mối manh. Phải! Chúng nó sẽ tìm các cách tra hỏi chẳng những Xim mà nhiều anh chị em khác nữa!
Xim nhắm mắt lại. Trong tâm trí Xim như có kim châm. Như thế, nếu Xim có giữ được tinh thần khi bị chúng nó khủng bố, và có được tha chăng nữa thì việc tổ chức của Xim thế nào cũng bị chậm lại và rất có thể Xim phải ngừng công tác hay ngừng liên lạc với anh em một thời gian. Cảnh những trận tra tấn phụ nữ mà bọn mật thám thích thú nhất và Xim được nghe nhiều đồng chí kể, lại hiện ra trong tưởng tượng của Xim. Không! Không! Xim lại lắc đầu, tự nhủ dù có phải chịu đến thế hay hơn thế nữa, bao nhiêu cực hình độc ác của quân thù có đổ hết lên đầu Xim, Xim cũng chịu hết, Xim cũng xin chịu hết cho tất cả những đồng chí, anh chị em để giữ nguyên vẹn bí mật cho tổ chức cho Đảng. Cả sau này, nếu vì lẽ gì Xim chưa được tổ chức chăng nữa, mà Xim phải làm những việc gì nặng nề gian nguy, hay phải bỏ cả mẹ già con dại mà đi, Xim cũng vui lòng hy sinh. Câu chuyện chị Năm máy đèn một lần Xim nghe Chấn kể và một lần Lương dắt Xim đến nhà chị Năm, nghe chính chị Năm cùng Xim thủ thỉ với nhau, lại làm Xim se ruột se gan lại.
Chị Năm bị bắt cuối năm 1930, giữa lúc chị có mang. Chị bị đánh chết đi sống lại vẫn không hé răng khai nửa câu. Chúng đành kết án tù chị. Chị bị mười năm cấm cố. Sang đề lao, chị Năm ốm quá, chúng phải cho chị đi nhà thương. Ra đến nhà thương chị lại vận động, tuyên truyền, giác ngộ cách mạng các chị em làm việc ở đấy. Cuối cùng, chị được chị em bố trí cho chị trốn. Nhưng chị phải chờ đẻ xong cho khỏe và bỏ con lại cho chị em nuôi để đi tiếp tục hoạt động. Chị Năm cũng người Hải Phòng, bị bắt ở Hải Phòng. Chồng chị bị bắt sau chị và chết trong tù. Hai vợ chồng từ ngày lấy nhau, được ăn ở với nhau tính gồm lại đâu được ba tháng, còn thì bốn năm giời liền cứ như vợ chồng Ngâu. Chuyến thì anh đi làm xa, chuyến thì hai người mỗi người hoạt động ở một tỉnh. Chị Năm có mang là lần đầu, nhờ chuyến hai người được về khai hội ở một cơ quan. Đứa con chị Năm bỏ lại cho chị em ở nhà thương cũng là con gái.
Chồng Xim cũng chết rồi. Chồng Xim chết không ở trong tù mà ở nhà giữa lúc túng thiếu, hàng năm giời sốt rét ngã nước không còn tiền lấy một chén thuốc nam. Còn Xim rồi đây có phải thoát ly thì cũng phải bỏ con lại. Xim bỏ con bé lại cho mẹ. Mẹ Xim năm nay đã ngoài sáu mươi...
- Không được nghĩ quanh nghĩ quẩn gì đấy!
Câu nói của mẹ Xim, khi mẹ Xim cố nghển lên đưa lọ dầu cho Xim lúc ô tô đã chuyển bánh, lại nhắc lại bên tai Xim. Xim nhè nhẹ thở và nói hẳn lên thành tiếng:
- Con cứ nghĩ mẹ ạ! Nhưng nghĩ không phải để rồi mất tinh thần, đầu hàng chúng nó đâu!
Xim búi chặt thêm tóc, dựa lưng vào tường, ôm chiếc áo bông cộc vào lòng, ngước lên nhìn ô cửa sáng sáng ở góc trên cùng bức tường. Phía sau dãy xà lim giáp với bãi Sáu Kho. Tiếng xe cam nhông chạy, tiếng sắt, tiếng tôn, gỗ, xi măng va chuyển, tiếng người nói... vẫn nghe thấy rào rào, ình ình. Đôi lúc tiếng hò tiếng reo cất dội lên. Bỗng có tiếng còi tầm. Tiếng còi lanh lảnh, vang vang: tầm nhất một giờ mười lăm của nhà máy Xim. Như có ai xóc vào ngực Xim. Xim đứng dậy, định bíu lấy những chấn song sắt trên tường để nhìn và được thấy những bà con anh chị em đương lũ lượt hối hả người thì đi tầm người thì về. Xim thấp bé quá, cố kiễng hết sức vẫn chưa đụng được đầu ngón tay lên mép cửa.
Ánh sáng đằng tây nhay nháy xuống mắt Xim. Trước mắt Xim, thoáng ngời lên tất cả những tầng, những nóc nhà máy đương rực nắng và tất cả những guồng máy những ống sợi đương chạy vù vù ầm ầm. Nhà Máy tơ Hải Phòng! Nhà máy của Xim! Nhà máy có hơn bốn nghìn công nhân đã nổ những cuộc đình công toàn thể tham dự và kéo dài hàng ba ngày! Nhà máy ở đây mẹ con Xim đã đổ hàng ba mươi năm mồ hôi nước mắt. Nhà máy ấy rồi cũng sẽ thành nhà máy cách mạng như nhà máy dệt Tam Sơn ở Mạc Tư Khoa của Nga Xô viết. Rồi một ngày mai đây tiếng còi tầm khác sẽ kéo lên. Một cuộc đời khác, Xim sẽ được nhìn thấy, được sống cùng với toàn thể giai cấp của Xim. Đau xót, căm thù bao năm sẽ được rửa. Quyền lợi và sự sống của mình sẽ nắm trong tay mình. Không thể nào khác thế được. Không thể có con đường nào khác con đường ấy được. Không thể đi con đường nào khác con đường cách mạng, tranh đấu, hy sinh ấy được... Mẹ ạ!... Con ạ!...
Xim lại nấc lên nói một mình.
***
Chấn ngồi dậy ho. Nhìn thấy những vẩn máu đen hơn, đặc hơn, Chấn cười, lắc lắc đầu. Chắc lại vì giở giời, vừa phần mấy hôm nay thức khuya nhiều, đi nhiều, nên lại ho thế này?! Chấn giấu cái ống nhổ bằng cái hộp sắt đựng vôi vào xó cửa rồi nằm xuống. Chấn lại trở lại những ý nghĩ đương diễn biến. Chấn vừa ở Sở mật thám về. Chúng gọi Chấn đến, báo cho Chấn biết trên Hà Nội có lệnh trục xuất Chấn khỏi Hà Nội, Hải Phòng. Chấn sẽ trở về Nam Định, quê mẹ, hay về ở Bắc Ninh sinh quán của Chấn, hay ở đâu khác tùy ý. Thằng phó cẩm mật thám chính trị thường gặp Chấn và nói cả chuyện tình hình thế giới, tình hình Đông Âu, tình hình Nhật Bản với Chấn, báo tin đó cho Chấn xong, giơ cao hai tay lên đầu:
- Biết làm thế nào hở đồng chí Vũ Quang Chấn? Chúng tôi chỉ biết thừa hành lệnh trên. Vả lại anh cũng nên xa Hà Nội, Hải Phòng trong tình thế này!
Nó gật gật cái đầu nhìn vào mặt Chấn cười rồi hỏi sang các thứ chuyện khác. Đến gần một tiếng đồng hồ. Nó đưa Chấn ra mãi đầu cầu thang, bắt tay Chấn:
- Vũ Quang Chấn, anh về nên chuẩn bị ngay nhé! Lần này thì anh không thể ở Hải Phòng được nữa đâu! Lệnh chỉ sớm tối là đến, tôi sẽ cho a dăng đưa giấy tờ cho anh.
Chấn vừa bước xuống bậc thang thì bọn Xim, Thanh, Cam và hai anh thợ nhà máy Carông cũng quen Chấn ở dưới xà lim giải lên. Thằng Phệ dẫn. Nó đi bên cạnh Xim, thấy Chấn thì phẩy cái tay lên, rè rè giọng, cười như thái sư:
- Bông dua cậu Chấn!
Nó còn hất hàm nháy Chấn một cái rồi quay lại cười khớ khớ với bọn Xim:
- Cậu ấy đi Côn Lôn về nhờ có đây nhận cho mới được ở Hải Phòng. Bà cụ cậu ấy có họ với bà cụ nhà này mà...
Chấn nhìn Xim, nhìn Thanh, Cam và anh em; thấy Xim, Thanh, Cam và anh em cứ nhìn theo mãi mình, lòng Chấn thắt lại:
"Trong tình thế này chúng nó chưa giở đến tra tấn, đánh đập anh chị em đâu! Cũng lại đe dọa, dụ dỗ, rồi ngày kia, ngày kìa qua ngày kỷ niệm là chúng sẽ thả anh chị em. Dù sao anh chị em cũng lo sợ! Nhất là gia đình! Rồi cứ bước này chúng nó sẽ còn lấn nữa, lấn nữa. Cuối cùng nó lại trở lại chính sách "sắt và máu" như những năm 1930-1931 để đàn áp phong trào. Lẽ sống của đế quốc, tư bản chủ nghĩa là bóc lột và khủng bố tàn bạo mà!"
Liền với những ý nghĩ, Chấn tự nhủ:
"Nội nhật ngày mai ta cứ lại phải xuống nhà bà mẹ Thanh. Ta không ăn ở nhà Thanh nữa cũng được, nhưng phải giải thích cho bà nghe ra, lấy lại tinh thần cho bà. Và cũng để ổn định tinh thần cho bà cụ Xim, cho gia đình thằng Cam. Sấm thì đã được cho biết trước tình thế rồi. Sấm cũng đã giải thích cho các gia đình quen thuộc có người bị bắt..."
Chiếc ô tô xám với thằng Tây cậu và con chó lài ngồi ở đằng lái chợt vụt qua mắt Chấn. Tây cậu méo một góc miệng, hất hàm cho Chấn và cười như kiểu cười của người ra cửa đi xem hát, xem xiếc, xem đá bóng gặp người quen phải ở lại nhà hay đi muộn không lấy được vé vậy.
- ... Và khi chúng nó vui sướng hể hả!
Chấn dằn câu nói và lại phải nghĩ đến những nụ cười khiêu khích và cái chỗ làm việc của thằng phó cẩm Mayê mà Chấn vừa phải chịu đựng hàng tiếng đồng hồ. Mayê cũng từ thanh tra lên phó cẩm như thằng Roăng sau thời kỳ 1930-1931. Nhiều anh em còn biết Mayê vì nó đi học với anh em. Nó là con một tên giám binh khố xanh sang ta từ hồi hạ thành Hà Nội. Nó học cùng trường và cùng lớp với anh em nhưng không bao giờ nó nói chuyện với anh em, gọi tên anh em, tuy nó đọc được cả Chinh phụ ngâm mà đã có lần nó nói với những thằng Tây con là bà Đoàn Thị Điểm không phải là giống An Nam, hay bà phải lai máu ngoại quốc thì mới có tâm hồn và dịch được thơ một cách tế nhị tài tình như thế. Và nó cả quyết chính là có nước Pháp sinh ra chữ quốc ngữ thì mới có Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu, và chính có nhờ được dịch ra bằng tiếng Pháp mà những Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu mới hay thêm, nổi tiếng thêm.
Mayê chuyên theo dõi các chính trị phạm và báo chí.
Lúc Chấn vào buồng của Mayê, Mayê đứng hẳn dậy, trỏ ghế mời Chấn ngồi và đưa thuốc lá thơm mời Chấn hút. Buồng Mayê chính là chỗ ngày trước tra tấn Chấn và anh em. Trên tường, ở mé trái trước bàn Mayê, treo một bản đồ châu Âu. Tấm bản đồ có lẽ mới lấy ở nhà in về, nét chữ còn đen nhánh, những màu in còn nhẫy và mùi giấy còn thơm hắc. Hai đường bút chì nâu tô rất đậm đập ngay vào mắt Chấn khi Chấn vừa ngồi xuống ghế nhìn vào tấm bản đồ. Một đường khoanh lấy vùng Suyđét của Tiệp Khắc; một đường vòng lấy nước Tây Ban Nha bên trong có một chấm xanh tròn nhỏ đóng lấy kinh đô Mađờrít.
Mặt bàn giấy Mayê, ở mé tay phải, xếp hai số báo Nhân đạo của Đảng Cộng sản Pháp chặn dưới một thước ba cạnh bằng đồng. Một số báo có bài bình luận về hiệp ước Muyních. Một số báo đăng tin Mađờrít thất thủ và lời kêu gọi của nữ đồng chí Pátxionnaria. Hai chữ bien joué (3)viết chéo ở đầu bài kêu gọi của nữ đồng chí Pátxionnaria còn đánh một dấu hỏi kèm theo một chấm than rất to bằng mực đỏ. Lại bước vào cái không khí nung nấu của gian buồng đã diễn ra bao nhiêu cuộc phá hoại cách mạng, đã chứng kiến bao nhiêu đồng chí và quần chúng hy sinh mà Chấn vẫn còn nhớ như in từng sự việc, từng người, Chấn đau buốt cả tâm trí. Chấn còn đương trấn tĩnh thì hai đường chì tô đậm lấy nước Tây Ban Nha và vùng Suyđét lại như có thêm mũi dùi thích vào đầu óc Chấn. Tới khi Chấn yên tọa trước bàn Mayê, Chấn nhìn đến hai số báo Nhân đạo, thì những chữ thống khoái và cái dấu hỏi cái chấm than của Mayê viết lên mặt báo, càng làm Chấn đau buốt vô cùng. Nhất là cái dấu hỏi và cái chấm than rất to bằng mực đỏ đánh lên đầu bài của Pátxionnaria, người nữ đồng chí thay mặt Đảng Cộng sản Tây Ban Nha cất tiếng trước toàn thể nhân loại, trước toàn thể giai cấp vô sản, kêu gọi sự ủng hộ cuộc chiến đấu gian nguy của Mặt trận Bình dân Tây Ban Nha, - cái dấu hỏi cuồng ngạo và cái dấu than độc ác ấy như một gọng kìm bằng lửa cặp vào thần kinh Chấn, như một cái gậy bằng sắt đánh vào ngực Chấn.
⚝ ✽ ⚝
[3] Đòn chơi khá.
Trên đường về nhà, Chấn dần lắng tâm trí lại. Nhưng càng lắng tâm trí lại thì tim gan Chấn càng tê buốt.
Quân thù đương cười rít lên và nhảy múa trước những trận tấn công mới vào cách mạng mà chúng nhất thời được thắng lợi. Cái mặt nhọn nhọn, cái mắt nhỏ nhìn như mắt rắn, cái cười sin sít hàm răng lập bập điếu tẩu thuốc lá ở góc miệng, cái vẻ ranh quỷ, khiêu khích, gian ác của Mayê kia đã quen quá đi rồi đối với Chấn. Nhưng với những sự kiện mà Mayê đánh dấu, mà Chấn và anh em đương phải giải thích cho từng anh chị em thợ thuyền và từng người quen biết có cảm tình với phong trào cách mạng ấy, Chấn không thể nào giữ được tâm trí không bị lay động mỗi khi có người nhắc đến. Cái hiệp ước đầu hàng hèn hạ của Sămbéclanh, Đalađiê trước Hítle, đem xé đất đai của Tiệp Khắc dâng cho tên đao phủ phát xít này, dọn đường cho nó tấn công Liên Xô... Sự thất bại đau xót của cách mạng Tây Ban Nha do một phần chính sách bất can thiệp nhưng kỳ thực rất can thiệp của bọn đế quốc, chúng trắng trợn bao vây Tây Ban Nha, đưa vũ khí cho Phờrăngcô bắn vào cách mạng!... Không! Không những tâm trí Chấn bị lay động mà Chấn còn thấy càng thêm thấm thía trước sự nhắc nhở đó. Nhất lại là một thứ quân thù hay giáp mặt Chấn nhất, sừng sững bằng xương bằng thịt, chúng nó nhắc nhở Chấn. Chúng nó vừa miệng thì cười hát, móng tay thì bóp chặt lấy tim Chấn, bóp chặt lấy niềm tin yêu và hy vọng không gì thay thế được của Chấn. Suyđét bị cắt cho Hítle cũng như đất nước chân tay Chấn bị chúng lấy búa chặt ra làm của lễ. Còn Mađờrít là Xô viết Nghệ An của Chấn. Tiếng kêu gọi của nữ đồng chí Pátxionnaria là tiếng kêu gọi của mẹ Chấn lúc sinh mệnh Chấn bị đe dọa, và thiêng liêng hơn nữa...
1936-1938. Hôm nay đúng ngày 31 tháng 12, hết năm 1938 đây, hơn hai năm qua, tình thế lại thêm bao nhiêu biến chuyển. Sự quật lại của sức phản động Pháp và thế giới đã được báo hiệu thêm với việc chính phủ Bờlum đổ, với cuộc xâm lược của quân phiệt Nhật ngang nhiên nổ súng ăn cướp và tàn sát dân chúng Trung Hoa ở Lư Cầu Kiều, với sức phát triển kỹ nghệ của nước Đức quốc xã đương là cả một cái kho chất ngất bom đạn gươm súng lăm lăm bùng lên với những bàn tay điên cuồng châm lửa của Hítle và bè lũ. Trong khi ấy thống trị Pháp bắt đầu hô hào phòng thủ Đông Dương. Mồm chúng thì loa lên trên các báo, tay chúng thì nặn nặn thêm thắt lưng dân chúng Đông Dương mà lấy thêm sưu thuế, và lần lần mắc lại các xiềng xích. Mấy tháng nay các xiềng xích cổ truyền và được duy trì rất kiên quyết ấy của đế quốc Pháp, không phải chỉ lạch cạch đưa ra để chuẩn bị mà đã lại ngoạm sâu vào người dân chúng rồi!... Cách mạng lại sẽ chuyển giai đoạn. Sự hoạt động của Chấn, đời sống của Chấn lại sẽ phải qua một lò lửa mới đây...
Chấn ho nhẹ mấy tiếng. Ho xong, Chấn nằm xuống đặt hai tay lên bụng. Chấn nghe những nhịp thở của mình. Chấn tính đến công việc mấy hôm nữa đây sẽ phải đi khỏi Hải Phòng. Thằng Mayê đã bảo Chấn như thế thì chúng nó chỉ để Chấn ở lại nhiều lắm là một tuần lễ. Được! Dù chỉ về qua Hà Nội, Chấn cũng vào Sở mật thám phản đối. Mượn cớ ở lại đây để kiếm lương ăn, kiếm thuốc uống lúc về tỉnh nhà, Chấn sẽ gặp tổ chức để thảo luận kỹ về công tác của Chấn. Thế là lần này là lần thứ ba Chấn phải dứt khỏi Hải Phòng. Chỉ khi nào tổ chức điều động Chấn về hoạt động bí mật thì Chấn mới được trở lại!
Xi măng, Máy tơ, Máy chỉ, Sáu Kho, Chợ Sắt... các xóm các ngõ Lạc Viên, Cấm, An Dương, Quần Ngựa, Dư Hàng... những cơ sở quần chúng công khai và bí mật... những Ái hữu... Những anh chị em thợ, anh chị em thanh niên... những buổi huấn luyện, những cuộc đình công... từ mấy chục anh em thợ thông phong, thợ xẻ đến hàng nghìn công nhân khuân vác Sáu Kho đến hơn bốn nghìn thợ Máy tơ đình công... Hải Phòng hơn hai mươi vạn dân mà những gần ba vạn công nhân... Ở xe lửa bước xuống ga hay từ bến tàu thủy, bến ô tô đi ra một quãng, là thấy ngay một nhịp sống đặc biệt, một cảnh làm ăn đặc biệt... Bất kỳ anh em hoạt động cách mạng nào điều về đây đều phải nghĩ ngợi, vừa mừng vừa lo vô cùng. Trong cái nhịp sống ấy, với những con người làm ăn ấy đã nổi lên những phong trào đấu tranh những năm 1929-1930-1931. Một phần tuổi thanh niên của Chấn đã cuốn vào những năm không thể quên được kia. Rồi hai năm nay, Chấn đã được trở lại với sự hoạt động sau những ngày tù đày...
Chấn nhấc một tay đặt lên trán. Chấn lại tiếc vô cùng, Chấn tiếc và hối hận rằng Chấn vẫn còn chưa làm hết việc ở đây. Chấn còn có thể hoạt động cho phong trào Hải Phòng hơn nữa. Nghĩa là quân thù, bọn đế quốc tư bản không đội giời chung với giai cấp vô sản, với toàn thể nhân loại, bọn thống trị ở Hải Phòng không đội giời chung với Chấn và thợ thuyền quần chúng Hải Phòng, chúng nó còn bị tấn công mạnh nữa. Chúng nó còn bị những nhát cuốc ghê gớm đào sâu nữa cái hố chết của chúng, nếu Chấn làm việc khoa học hơn, có suy nghĩ hơn và tích cực hơn! Nghĩa là đời sống của Chấn, của chung quanh Chấn còn có nhiều thay đổi, biến chuyển nữa. Những bà cụ Xim, nhà cụ Cam, cụ Vy, nhà Sấm, nhà Thanh và bao nhiêu cơ sở quý báu khác của Chấn, bao nhiêu quần chúng khác của phong trào sẽ còn đấu tranh mạnh nữa, tinh thần lên cao nữa, ý thức giác ngộ sâu sắc nữa, nghĩa là cái chế độ này còn bị lay chuyển nữa; cái chế độ tưởng là vững chắc nhưng đã đến giai đoạn giãy chết này! Nếu Chấn!...
Chấn nắn nắn thái dương. Đôi mắt của Xim lại ngước lên nhìn Chấn. Đôi mắt Xim nhìn lúc Chấn ở bàn giấy Mayê đi xuống thang. Đôi mắt sáng, vằng vặc, hứa lòng trung thành và tinh thần chiến đấu đến phút cuối cùng của những quần chúng trung kiên, của những đồng chí nói thầm với nhau, nói thầm với cách mạng ở trước mặt quân thù trong những phút thử thách.
"Phải! Giai đoạn này lại bắt đầu một trận thử thách quyết liệt đây, thử thách cho Xim, cho cả ta nữa! Đi đến xã hội chủ nghĩa, con đường cách mạng và là con đường cách mạng ở những xứ thuộc địa, sẽ được thêm những quần chúng, những đảng viên cộng sản được tôi luyện già dặn. Trận thử thách tất yếu. Ta đã có một số kinh nghiệm xương máu. Nhưng còn những anh chị em như Sấm, Xim, Cam, cụ Vy, Thanh!"
Chấn bóp bóp mạnh hơn, hai thái dương Chấn tê nhức. Chấn nghĩ đến nếu không được gặp những anh chị em kia thì Chấn phải dặn Lương ở lại chuyển nhời hộ Chấn, mà nói với họ cặn kẽ thêm về mấy điểm quan hệ trong đấu tranh cách mạng. Rồi Chấn phải tìm cách viết thư cho Xim, cho Sấm, cho Thanh. Đầu óc Chấn lại bời bời, nóng rực vì những công việc Chấn đã có dự kiến mà mai đây Chấn không được ở Hải Phòng nữa để thực hiện.
Cánh cửa cổng lên gác mở đánh sầm. Kiều đã về. Chấn cho Kiều biết tin tức về anh chị em bị bắt giữ ở Sở mật thám. Kiều cho Chấn biết tình hình gia đình họ và tình hình một số quần chúng. Chấn báo tin với Kiều, Chấn sẽ bị trục xuất mà lần này thì không phải là chúng nó dọa nữa. Công việc nhà báo tuy đã chuẩn bị rồi nhưng thế nào Chấn và Kiều cũng phải bàn bạc thêm để Kiều tiến hành trong khi chờ đợi trên Hà Nội điều người về thay Chấn. Chấn mượn Kiều cái xe đạp để đi ăn cơm và chạy tiền về quê.
Chấn không chạy tiền nong gì cả. Chấn cũng không ăn phở ăn cháo. Có hẹn của thành ủy. Chấn đi gặp. Ra cổng, Chấn nhìn thoáng thằng doóc ngồi ở bên kia đường. Chấn lên xe, đạp thủng thẳng. Nhưng khỏi ngã tư Cầu Đất Chấn đạp nhanh hơn. Đến ngã tư Nhà hát Tây, Chấn đưa mắt nhìn một lần nữa ở cả bên cạnh đằng sau, đằng trước rồi đạp rướn lên phố Khách. Chấn đi quanh quanh mấy ngã tư nữa, lại trông trước trông sau thấy không còn nghi ngại gì nữa mới phóng đến chỗ hẹn.
Giời vừa tối. Trên bờ hè khu vườn hoa lối lên cầu Tam Bạc, túi bụi qua lại người đi tầm và các hàng rong, gồng gánh về chợ. Từng đám từng đám người ngồi ăn uống quây vòng trong vòng ngoài những hàng cơm gánh, hàng phở, thịt chó, bún chả, bún sáo. Ở mấy hàng bán đồ lính Tây ăn thừa, trẻ con đàn bà người lớn chen chúc nhau như sắp đánh nhau. Ăn mày đông gần bằng những người mua bán, lạy van kêu xin và cả ăn cướp nữa. Họ ăn cướp những mẩu xương, những lá bánh lá bún, những bát ăn thừa cặn.
Chấn trông cẩn thận lần nữa, chú ý đặc biệt đến mấy người ăn mày mù, què đứng ở đầu cầu, ở bờ hè vườn hoa, họ thấy ai đi qua cũng chắp tay lại, và mấy thằng bé con bán ngô rang, lạc rang rao như hát, vừa nô đùa với nhau chạy như đèn cù. Chấn sà xuống một hàng bánh giò mua hai cặp bánh dầy bốn xu và năm xu chả quế đoạn dắt xe vào chỗ ghế đá trước nhà kèn. Chấn còn ngờ ngợ vì thấy người chờ cũng đội mũ dạ cũ, quần áo xanh thợ, và cầm tờ báo tay vắt trên dựa ghế theo đúng ám hiệu nhưng lại có vẻ lạ lạ, thì người nọ đã ngước mặt lên, bỏ tay cầm báo vắt ở dựa ghế xuống. Chấn buột miệng gọi:
- Tô ơi!
Tô vẫn nghiêng nghiêng cái mũ. Chấn ngồi xuống bên Tô mở gói bánh ra, Tô nắm chặt lấy tay Chấn. Chấn vẫn chưa hết ngạc nhiên, mừng rỡ, lập cập nắm lại tay Tô cười:
- Mày xuống hôm nào? Sở mật thám lại vừa gọi tao lên. Mày đã khỏe chưa? Ăn thêm được mấy rau bà đẻ nữa rồi?
Tô cũng cười, nhìn Chấn:
- Ăn thêm ba cái và uống cả nước đái trẻ con nữa. Tao còn một cái ngâm mật ong để dành cho mày. Trông người mày dạo này lại rộc đi rồi!
- Còn mày, phổi đã hàn lại chưa? Cái rau đó thôi để mày ăn. Tháng trước tao lên Hà Nội họp nghe nói mày lên những ba cân, chơi cả ping pong nữa, khá thế cơ à? Tao mấy hôm nay lại ra máu. Ho ra lẫn với đờm thôi. Có lẽ vì thay đổi thời tiết.
Chấn vào công việc. Chấn báo cáo với Tô việc mật thám gọi mình, tình hình anh chị em bị bắt, tình hình những gia đình có người bị bắt, tình hình những cơ sở. Tình hình một số nhà máy và những nhận định của Chấn về phong trào, về một số quần chúng có cảm tình và tích cực, Chấn báo cáo riêng một mục. Công việc nhà báo và những liên lạc công khai với một số học sinh và một số ái hữu Chấn để lại sau cùng.
Trong khi nói và cả khi chia bánh cùng Tô ăn, Chấn đều chăm chắm nhìn Tô. Gần một năm rồi Chấn không gặp Tô. Thấy nói Tô bị khái huyết nặng, phổi Tô chiếu điện thấy có lỗ thủng bằng đồng xu. Tô phải ở nhờ một người anh làm quản lý cho một nhà in, rồi bẵng đi Chấn không gặp Tô và hỏi anh em thì không ai biết gì về Tô cả, Chấn đã tưởng Tô phải nghỉ hoạt động về quê ở với mẹ. Trước ở Côn Lôn, Tô cũng đã mấy lần ho ra máu, có cả lần bị khái huyết ra hàng bát. Hôm khiêng xác Quất ở trong hầm ra thì Tô đương sốt li bì. Hết hạn phạt hầm, Tô lại đi làm khổ sai. Tô vẫn ở trong ban chi ủy, phụ trách nghiên cứu huấn luyện. Khổ mặt Tô xương xương, nước da còn sạm hơn nước da Chấn. Đôi mắt Tô vẫn sắc nhưng nhèm nhèm ướt ướt, nếu ai chỉ nhìn qua thì tưởng như Tô toét mắt. Dạo ở hầm xay thóc với Quất, Tô vừa tổ chức tù án thường đấu tranh, vừa trưa nào cũng chép sách và soạn tài liệu gửi về các banh cho anh em. Chữ Tô viết vừa nhỏ vừa thẳng hàng tăm tắp, sáng sủa gọn ghẽ như chữ in, Chấn đã cố hết sức và cũng là tay viết đẹp nhưng không thể bằng Tô. Tài liệu nào của Tô viết, anh em cũng tranh lấy đọc.
Năm năm Tô ở Côn Lôn thì đến hơn hai năm ở hầm, còn tất cả những thời giờ buổi trưa buổi tối ngày Tô khỏe là chép, là viết tài liệu để anh em nghiên cứu lý luận và huấn luyện công tác. Trong tất cả những cuộc đấu tranh khi đi làm khổ sai hay ở trong hầm, Tô đều là đại biểu và ở trong ban lãnh đạo. Tô bị bắt năm mười bảy tuổi làm ở nhà Máy điện Hòn Gai. Không đủ tuổi để khép án Tô, đế quốc phạt Tô một năm án trẻ con rồi tiếp luôn án mười năm khổ sai, nhưng chúng vẫn giam Tô ở trại người lớn rồi phát vãng Tô đi Côn Lôn. Phong trào Hải Phòng mà được Tô điều động về thật là vững. Về lý luận cũng như về tổ chức, đấu tranh công khai cũng như đấu tranh bí mật, Tô đều nhiều kinh nghiệm, chắc chắn, sáng suốt, kiên trì. Nhưng Tô có khỏe không? Giữa lúc công việc đương phải làm ngày làm đêm và đối phó từng giờ với quân thù này! Chấn lại thấy tiếc. Nếu Chấn được ở lại cùng Tô hoạt động. Vừa phần được ở một nơi có nhiều cơ sở quen thuộc; vừa phần được gần cận một đồng chí cũng quen thuộc, một đồng chí và còn là bạn yêu quý mến phục nữa! Hay Chấn sau đây sẽ đề nghị với Xứ lại cho Chấn trở về Hải Phòng, và rút vào bí mật.
Tô cùng ăn bánh với Chấn, tuy chăm chú nghe nhưng cặp mắt nhèm nhèm quăm quắm của Tô vẫn không để sót một hoạt động gì của chung quanh, đặc biệt là khi có những người, những xe đạp đi lại gần chỗ hai người ngồi. Trong khi ấy, từng nhà máy, từng tên người, từng sự việc, từng con số vẫn đi vào sự nhận xét, suy tính của Tô, khớp dần dần vào sự bố trí công việc mà Tô đã nghĩ đến từ khi nhận được nghị quyết điều động về đây.
Những cảm tưởng nao nao khi Tô qua cầu Hạ Lý, nhìn sang nhà máy Xi măng, nhìn ra sông Cấm, nhớ đến Quất, phút đã lắng lại. Một nỗi lo và một sự thôi thúc lại như lửa đốt trong tâm trí Tô. Hoàn cảnh đặc biệt của Hải Phòng và phong trào của nó đương đòi hỏi rất nhiều ở sự làm việc của các đảng viên. Các cơ sở quần chúng phải được giáo dục, được củng cố tích cực hơn nữa. Sự giác ngộ về những quyền lợi hàng ngày phải được đẩy mạnh hơn nữa thành ý thức sáng suốt sâu sắc về đấu tranh giai cấp. Hăng hái tranh đấu, tổ chức rộng rãi nhưng phải chặt chẽ, tránh bộc lộ lực lượng. Đề phòng các bọn khiêu khích phá hoại. Phong trào Hải Phòng không những phải giữ vững được những thắng lợi đã giành giựt được mà còn phải tiến cao nữa, tiến sâu nữa trong giai đoạn có những chuyển biến quan trọng này...
Tô hỏi lại Chấn rất kỹ về tình hình mấy nhà máy, về những cơ sở quần chúng, bàn với Chấn về một số công tác, rồi nói cho Chấn nghe sự nhận định của một số đồng chí về tình hình thế giới, tình hình trong nước, và truyền lại mấy nghị quyết mới về công tác. Chấn lắng hết tinh thần nghe Tô. Cái giọng trầm trầm mà đanh thép và như là ánh sáng vạch vào tâm trí người ta ấy, đã lâu lắm Chấn mới lại được nghe nói bên tai. Vẫn cái giọng của những buổi huấn luyện và thảo luận ở trong tù mà mỗi khi anh em phải đương đầu với những khó khăn thì thấy cất lên, và lần nào cũng thế đều làm sáng rõ vấn đề, gây thêm lòng tin và sự hăng hái quyết tâm. Nhưng không hiểu có phải vì Tô vẫn ốm, vẫn ho mà nhiều lúc Chấn thấy rõ Tô cố giữ cơn ho, giọng lúc đó hổn hển và phải ngừng hẳn lại.
Cái vui mừng ngạc nhiên bừng bột của Chấn lúc ban đầu gặp Tô đã trở thành những ý nghĩ thấm thía. Chấn thấy giữa ban ngày cũng như trong đêm tối, lúc biển lặng sóng yên cũng như khi sóng cồn gió táp, bên cạnh Chấn lúc nào cũng có những người đồng chí, mắt vằng vặc, ý chí căng lên nếp trán, mũi súng và lưỡi lê giữ vững trong tay đi lên để chiến đấu cùng quần chúng, chiến đấu cho cách mạng. Trong khi đó ngọn cờ của Đảng, ngọn cờ lý tưởng của Chấn bay lên không rời một giây khỏi những bàn tay quyết liệt nắm giữ, bay lên phấp phới. Những cuộc chiến đấu mà máu vẫn chưa khô lại ngời lên trong trí tưởng Chấn...
Tiếng còi tàu ùm ùm ở đằng xa. Gió ngoài sông Cửa Cấm thổi vào đánh dạt những cành lá về phía trước mặt hai người. Sông Tam Bạc nước lên, sóng đập ràn rạt. Những ngọn cây tả tơi như bão reo trên đầu hai người. Tiếng những dây buồm xé gió, tiếng cần trục trục hàng, tiếng máy xủng xoẻng rì rì ình ình của tàu cuốc, và tiếng máy của khu Máy chỉ, khu Xi măng dội đến làm không khí chiều tối bên bờ sông âm vang một cách lạ.
- Chúng nó trục xuất cậu, vậy cậu đã thu xếp gì chưa? - Tô hỏi Chấn.
- Giá mình có phải đi ngay ngày mai cũng được. - Chấn mủm mỉm đáp.
- Xứ quyết nghị cậu lại về Nam Định. Cậu có ý kiến gì không? Mà cậu về thì phải nghỉ hai tháng mà thuốc thang tĩnh dưỡng.
Chấn lạnh toát cả người nhưng vẫn làm ra vẻ mặt thản nhiên:
- Đã nghị quyết thì mình thi hành.
Chấn nói xong thì những mạch máu ở trong đầu như đập lên gấp đôi, gấp ba. Tai Chấn ù đi. Thôi thế là Chấn đã phải dứt khoát. Chấn phải dứt khoát sự suy tính theo cảm tính. Chấn phải dứt khoát không được tự lừa dối, vớ vẩn được nữa. Chấn phải về tỉnh nhà. Cái tỉnh nhỏ quê mẹ Chấn. Cái tỉnh nhỏ Chấn đã bị bắt ở đây. Cái tỉnh nhỏ mà Chấn thấy không còn một tí ràng buộc và không bao giờ Chấn lại nghĩ có thể lại về đây mà sống!
- Đây tổ chức đưa cậu mười đồng. Sau đây có cần thì cứ đề nghị. Cậu nhớ về phải tĩnh dưỡng. Đọc sách báo cũng phải hạn chế đấy! Còn cậu muốn nhắn gì cái Xim hay cậu Thanh thì cậu dặn lại. À! - Tô nhìn vào mắt Chấn, tủm tỉm - Cậu có muốn gửi thư cho cái Xim thì gửi về chỗ liên lạc của mình, mình chuyển cẩn thận cho. Còn cái rau ngâm mật ong, sáng sớm mai mình gửi đến nhà báo cho cậu.
Chấn cầm cuộn giấy bạc của Tô đưa, ngón tay cứ lều nghều như không giữ được. Chấn hết sức trấn tĩnh để ghi nhớ những công việc, nhất là những mối liên lạc mà Tô dặn. Tâm trí Chấn càng choáng váng, đầu óc nhức nhói:
"Về Nam Định! Lại trở về Nam Định! Xứ ủy đã nghị quyết rồi!..."
Trong khi Chấn nắm chặt bàn tay Tô như không muốn rời ra và Chấn muốn ôm lấy Tô để hôn mấy cái từ giã mà không dám, thì những ý nghĩ trên kia càng cuộn lên trong đầu Chấn. Tô lắc lắc tay Chấn, cười:
- Thôi cậu đi nhé. - Và Tô nhắc lại lần nữa - Nhớ nhà cụ Vân ở trong ngõ; trước nhà có búi chuối; đầu ngõ có hàng thợ cạo. Từ hai mươi đến hai mươi nhăm thì có người đến liên lạc.
Tô miết miết lại tay Chấn. Chấn nhìn theo Tô, lại trông trước trông sau rồi nhảy lên xe đạp. "Về Nam Định! Lại trở về Nam Định!"... Gió lộng, tai Chấn càng ù ù...
Với Chấn, Chấn định về Bắc Ninh hay lên Bắc Giang. Tuy ở những nơi đây Chấn không có ai thân thích nhưng thế lại dễ hoạt động. Vừa đỡ lộ, vừa nhỡ có bị khủng bố thì không để ai phải lo lắng buồn phiền vì mình. Nhất là để mẹ phải đau khổ, chạy vạy! Còn ở Nam Định, Chấn có mẹ, có họ hàng, bà con quen thuộc, lại còn những bạn học cũ, tuy tiện cho đời sống của Chấn nhưng với Sở mật thám, nhất là với thằng phán Bảo cáo già kia thì đó lại là những dây dợ để nó dùng giam chân Chấn và có khi tố giác Chấn, làm lưới bẫy cả Chấn nữa.
Chấn đã học ở Nam Định từ lớp bét đến lớp nhất. Nếu như không có chú Chấn thì mẹ Chấn cũng chạy cho Chấn vào làm nhà Máy sợi, ở đây bà vừa có nhiều người làng, vừa có nhiều chị em bà con giúp đỡ. Thành phố Nam Định tuy nhỏ nhưng cũng nhiều nhà máy. Nguyên nhà Máy sợi đã ngót vạn công nhân. Nhà Máy rượu, Máy tơ, Máy chiếu và anh em khuân vác bến tàu thủy cũng đến hai ba nghìn. Học sinh cũng đông lại có nhiều truyền thống cách mạng. Ngày để tang cụ Phan Chu Trinh, từ trường Thành chung có những học trò đã có con, chữ Tây còn giỏi hơn cả những cẩm, sen đầm, mật thám, đến cái trường chỉ có một lớp bét với một cụ giáo đã bảy mươi tuổi dạy nhờ gian đình trong ngõ hẻm... tất cả đã bãi khóa, đi mét tinh làm lễ truy điệu. Lớp học trường công mẹ Chấn đã xin được cho Chấn vào học là cái lớp ở gian đình trong ngõ hẻm có cụ giáo bảy mươi tuổi nọ ho sù sụ, đến trường dạy học trò phải đun nước để cụ pha trà, cụ uống cả trong giờ dạy học kia. Sau đấy, người con giai út cụ giáo cũng hoạt động, ở cùng chi bộ với Chấn, bị bắt trước Chấn và chết ở Sơn La. Truyền thống đấu tranh thì như thế, nhưng sức phản động ở tỉnh Nam Định của Chấn cũng đặc biệt. Nhà máy nào cũng đông thợ đi đạo. Toàn những nông dân vùng bể bỏ ruộng, bỏ bãi ra đi. Họ tin họ sợ cha cố hơn cả tin, cả sợ cha mẹ. Trên họ lại còn những thân hào hàng phố và trùm trưởng. Những kẻ này hầu hết lấy công việc ngăn cấm con cháu, nhặt tin cho quan sứ, quan tổng đốc và tố giác cộng sản là cả một biểu thị của lòng trung thành làm ăn chỉn chu, và cũng là đường tiến thân cho mình, cho con cháu mình. Vụ vỡ ở Nam Định mà tất cả mấy chi bộ, cả ban thành ủy, cả cơ quan ấn là do một em liên lạc bị thằng cậu em làm trưởng giáo của một họ lẻ đi xưng tội với cha.
Chấn bị bắt trong vụ đó.
"Về Nam Định, có thể nào một lần nữa vì kém suy tính, vì ngây dại liều lĩnh mà ta lại bị bắt không? Chắc không thể có được!" Một cái án tù chung thân... những trận đòn làm hai bên xương sườn của Chấn bẹp lún, trật trẹo hẳn ra sau lưng vì những gót giày dận lên... và đôi mắt Chấn đã bị lòa gần ba tháng, tới nay chịu không thể xem sách buổi tối... Những ngày chân cùm, tay xích, trần truồng, tỉnh thì thấy khát như cháy cổ, mê thì bê bết cứt đái và máu... những ngày không còn là đời sống của con người trong xà lim, trong hầm phạt, từng phút từng phút ê chề nung nấu những tính toán vượt ngục và mong mỏi được trở lại hoạt động... những kinh nghiệm bằng xương bằng máu ấy chắc không để Chấn phạm những hớ hênh sai lầm nữa.
Nhưng... Chấn cẩn thận thế nào thì thế, Chấn vẫn cứ phải đương đầu từng giờ với những khó khăn sắp tới. Nghĩa là Chấn vẫn phải trở lại cái tỉnh cũ. Cái cười chỉ nhếch một tí mép và cái mặt xanh bợt không bao giờ biến nét của thằng phán Bảo lại lừ lừ hiện ra trước mặt Chấn. Nếu như đế quốc là kẻ thù số một của Chấn thì thằng này là con chó săn số một mà Chấn phải ghi xương tạc tủy những tội ác và hình ảnh của nó.
Từ ngày có phong trào công nhân ở Nam Định thì Sở mật thám có ngay con chó này! Nó cũng học đến năm thứ bốn trường Thành chung, thi trượt vào trường Cao đẳng Luật thì xin đi làm mật thám. Tất cả những bản khẩu cung của những vụ quan trọng đều do nó hỏi. Tất cả những cuộc tra tấn những đồng chí quan trọng đều có mặt nó. Tất cả những hồ sơ lý lịch của các chi bộ, các đồng chí xứ ủy, tỉnh ủy, các công hội đỏ mà từ Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí Hội đến Đông Dương Cộng sản đảng bị vỡ bị bắt ở Nam Định đều do nó lập nên và nó đã thuộc không thiếu một tên bố mẹ anh em của các người bị bắt, không sót những năm tháng nào đã thành lập chi bộ nào cấp bộ nào. Những khi nó lấy cung hay tra tấn mà tụi cẩm hay thanh tra, hay cả người bị tra hỏi nữa có quên, thì nó dẽ dàng, vừa cười vừa kể vừa nhắc cho chẳng cần giở đến giấy tờ gì cả.
Cái mặt nó da trắng xanh... cặp mắt nó nhìn lừ đừ nhưng lúc nào liếc đưa thì sắc như lưỡi dao cạo... cái giọng nó hơi khản khản... dáng điệu lúc nào cũng sẽ sàng chững chạc... thằng mật thám nọ trông người cứ như vị linh mục hay mục sư nào vậy. Khi nó vào việc, câu hỏi của nó cứ như một lưỡi dao, lưỡi kéo len lách cắt xé vào trí não, vào tinh thần của người ta, và sắc mặt, ánh mắt của nó không bao giờ có vẻ bị mỏi, bị rối. Trước những cuộc tra tấn thâu đêm này sang đêm khác, nó cứ ngồi ở chiếc ghế bành, hai cánh tay ung dung trên dựa ghế, khăn xếp ngay ngắn, nếp áo chùng phẳng phiu, đôi giày ban thắt nơ đen không sướt tí kem ở mũi giày, và cái trán nó không hề gợn một nếp nhăn, thấm một tí mồ hôi... cho đến lúc người bị đánh chết ngất hoặc phải khai hết...
Nhưng có một lần Chấn được thấy phán Bảo tươi nét mặt lên và Chấn được nghe nó cười thật ra tiếng. Lần ấy Chấn bị tra xong, chúng nó kéo Chấn xềnh xệch vứt vào xó tường ở buồng bên. Khi Chấn tỉnh dậy thì thấy chúng nó vẫn chưa về nghỉ. Chấn lết người, nghển đến nhìn qua khe cửa. Phán Bảo vẫn ngồi hai cánh tay khuỳnh trên dựa ghế. Trước mặt nó là đồng chí công nhân trong công hội đỏ nhà Máy sợi và đồng chí trong tỉnh ủy, tay bị xích, quần áo rách nát, gầy giơ xương, các vết tím bầm và vảy máu đầy mặt đầy lưng. Hai người ngồi lả dưới chân tường nhưng mắt vẫn nhìn lên. Ánh điện chiếu loa lóa xuống mặt họ. Đêm khuya. Đã có tiếng gà gáy. Phán Bảo dẽ dàng nói:
- Hà hà... các anh tưởng chỉ có các anh là đọc sách của chủ nghĩa Mác phải không. Tôi cũng đọc cũng nghiên cứu chán ra rồi! Tôi còn đọc cả chủ nghĩa của Xanhximông, của Phuriê của Ôen nữa. Ông thầy Mác của các anh và cả đến các anh đều cho rằng các nhà tư tưởng và học thuyết nọ là không tưởng. Thì chính ông thầy Mác của các anh và cả đến các anh mới chính là không tưởng, là đại duy... tâm chủ nghĩa. Cái chủ nghĩa xã hội, cộng sản của ông thầy Mác các anh nêu lên và các anh theo voi ăn bã mía sẽ thắng lợi đấy, sẽ kiến thiết được đấy... thắng lợi, kiến thiết ở... cái nhà bên kia kìa (Phán Bảo trỏ ngón tay sang nhà đề lao ở sau dãy xà lim). Phải! Thắng lợi, kiến thiết với nhau ở bên ấy... Hay nói một cách khác (Phán Bảo cười to hẳn lên) thắng lợi cuối cùng của cuộc đấu tranh này là ở tay chúng tôi, ở những cái kia kìa (Phán Bảo trỏ ngón tay xuống những chày cao su, thước đồng ba cạnh, hòm quay điện, ở dưới chân nó...) Phải! Thắng lợi cuối cùng ở những cái vật chất tầm thường ấy... dã man, phản tiến hóa ấy...
Bánh xe đạp của Chấn càng chậm chậm. Bên mé đường vắng, Chấn vẫn nghe thấy tiếng thở và tiếng nghẹn của cổ họng mình:
"Không thể thế được! Thắng lợi cuối cùng phải là về tay chúng tao, về tay cách mạng. Đó là chân lý. Chân lý ấy, chúng mày không thể nào hiểu được, và chúng mày có cố bưng bít chừng nào, chân lý cũng chỉ càng ngày càng sáng tỏ. Bước đường lịch sử ấy là một sự tất yếu. Chúng mày có hết sức cản trở bằng mọi cách thì bánh xe cách mạng vẫn nghiến nát chúng mày mà đi lên. Xã hội chủ nghĩa, cộng sản chủ nghĩa vẫn là bài anh hùng ca quyết liệt nhất, vui mừng nhất của nhân loại, của cách mạng vô sản trong trận chiến đấu đầu tiên đến trận cuối cùng thắng lợi. Trên quả địa cầu với cả xứ Đông Dương này, thiên anh hùng ca ấy, bài hát lý tưởng ấy của chủ nghĩa Mác, của chúng tao sẽ cất lên, vang dậy trên cái chế độ của chúng mày tan nát, trên xác chết của chúng mày. Xã hội chủ nghĩa cộng sản chủ nghĩa sẽ xây dựng rực rỡ trên xứ Đông Dương này, trên khắp mặt đất này!..."
Chấn về nhà báo. Chấn rủ Kiều đi ăn phở. Chấn gói ghém sẵn những sách báo tài liệu của Chấn, bàn bạc thêm công việc với Kiều. Trước giờ đi ngủ, Chấn lại ra ngồi bàn gần cửa sổ, lấy hộp thuốc vôi ra hít vừa làm những vận động hô hấp. Kiều ngủ. Chấn cuốn chiếc bìa xanh che đèn, viết thư cho Xim. Bức thư đã được một mặt trang giấy, Chấn xé đi, toan cất cái chao giấy tắt đèn, nhưng lại ngồi viết. Lần sau, cũng được một trang giấy nhưng rồi Chấn lại xé. Lần này Chấn bỏ chao đèn ra, tắt đèn, vào giường chui vào chăn với Kiều.
... Chín giờ sáng hôm sau, thằng Lắp đưa giấy lệnh trục xuất đến cho Chấn. Chấn phải đi ngay chuyến tàu hỏa mười hai giờ lên Hà Nội.
***
Đã hai hôm rồi, bà cụ Xim và bà Gái mong Chấn đến mà mãi không thấy. Tầm nhất Máy tơ vừa dứt, hai bà cùng nhau xuống nhà báo. Hai bà định gọi cả bà Thanh nhưng bà Thanh lại lên cơn hen ngay từ chiều hôm Thanh bị giải ra ô tô lên Sở mật thám. Bà cụ Xim, bà Gái vào nhà gọi thì bà Thanh đương ngồi rũ trên cái chăn bông kê thêm đôi gối và cái tay nải mà thở. Bên cạnh bà, cái Ngơ lần tràng hạt khấn cả cho anh, cho mẹ.
Bà cụ Xim không gửi cái Xim mà cõng cháu đi. Những bà con anh em về tầm Máy tơ và ra đi làm Sáu Kho, kẻ quen thân, người quen sơ, ai gặp hai bà cũng chầm vập hỏi thăm tin tức. Bà Gái chỉ rầu rầu nét mặt. Đáp nhời chỉ có bà cụ Xim. Bà cụ Xim cười nói nhẹ như không:
- Rồi mai là con mẹ nó và anh chị em lại về cả thôi!
Ra ngoài đường phố, bước chân bà cụ Xim càng nhanh. Xe cam nhông của các hãng vận tải và xe bò của những bọn thợ nề chạy rầm rầm trên đường như thôi thúc thêm bà cụ. Người về tầm đông hơn. Học trò lũ lượt ríu rít. Cái bé cháu trên lưng bà cụ càng giương to đôi mắt đen lay láy. Hai lá đơn bà cụ đọc cho thằng Nghĩa viết thỉnh thoảng lại sột soạt trước ngực bà cụ. Bà cụ không cầm đơn ở tay mà guộn lại cài ở vạt áo. Một lá bà cụ đòi Sở mật thám phải thả Xim, Cam, Thanh có chữ ký và điểm chỉ của ba gia đình. Một lá bà sẽ lấy chữ ký của anh chị em trong Ái hữu Máy tơ, Xi măng và những người đi học, những người dạy truyền bá quốc ngữ ở Cấm, ở Tám Gian để phản đối Sở mật thám. Bà cụ sẽ đưa Chấn gửi lên nhà báo Tin tức trên Hà Nội để đăng lá đơn phản đối nọ.
Giời hửng nắng. Đường phố càng tấp nập, y như quang cảnh buổi chiều hôm mẹ con bà cháu đưa nhau ra ga nói dối về quê ăn giỗ nhưng lên Hà Nội để dự mét tinh tranh đấu ngày 1 tháng 5 vừa qua. Chỉ khác hôm nay là cảnh buổi sáng, và là buổi sáng Xim đương bị giam giữ! Người cái bé Xim ấp trên lưng bà cụ nóng sực hẳn lên. Bà cụ vã cả mồ hôi.
"Giữa thanh thiên bạch nhật thế này, thợ thuyền quần chúng đông đảo như thế này, mà đế quốc nó lại khủng bố bắt giữ cái Xim và các anh chị em mấy hôm rồi! Không ngày nay thì ngày mai, phải làm sao cho chúng nó thả hết người ra mới được!"
Những ý nghĩ cứ rào rào từng đợt, từng lớp trong tâm trí người mẹ già. Có phút bà muốn những ý nghĩ đó kêu lên thành tiếng cho cả thành phố Hải Phòng, cho tất cả anh em thợ thuyền nghe thấy. Và không phải chỉ những ý nghĩ đó, những điều mong mỏi đó mà còn bao nhiêu ý nghĩ khác bao nhiêu điều mong mỏi khác đã làm bà ngày đêm nung nấu, bà cũng sẽ phải kêu lên như bà đã cùng với mọi người trong cuộc mét tinh đông bạt ngàn ở Hà Nội kia đã cất lên thành sấm sét để cho cả gầm trời nghe thấy, và để cùng cất tiếng theo ủng hộ cuộc chiến đấu của những con người muốn thoát khỏi cuộc đời nô lệ, đói khổ, tủi nhục...
1959-1961
Yên Thế một mùa nắng
