Sở Bá Vương đang bị khốn trong trùng vi ở Cai Hạ. Ba quân tàn ác, còn Vương lúng túng mãi chưa muốn dứt tình rời bỏ Ngu Cơ. Bỗng tiếng tiêu của Trương Lương từ xa vẳng lại, lúc trầm lục bổng réo rắt não nùng, không những làm cho quân Sở chạnh lòng nhớ quê hương, cha mẹ, vợ con, mà chán cảnh đầu giáo mũi tên ở chốn sa trường, ngay đến Vương cũng thấy nao nao trong dạ.
Lúc ấy tiếng trống, đàn, thanh la đều im tiếng để nhường cho điệu sáo dìu dặt cất lên, xen với giọng ai oán của Ngu Cơ, với những câu ca hùng tráng nhưng nghẹn ngào nước mắt của Hạng Vương, tất cả đều một nhịp buồn thê thảm. Mọi người đều lặng nghe, mê ly vì bản hát, chầu luôn luôn điểm thưởng, toàn ban đào kép càng nỗ lực trổ tài, cả anh Bân, một kép hát chả biết nhập phường tự bao giờ, cũng như say sưa vì tán thưởng của khán giả, đem hết tài hoa vào tiếng sáo.
Bỗng anh chú ý nhìn: một người đàn bà đang len vào chỗ trống chầu, và nếu anh không lầm, người ấy hẳn là Mơ. Có điều khác là Mơ bây giờ già, xấu hơn Mơ ngày trước nhiều, nhưng khuôn mặt có gầy đi, còn đôi môi ấy, đôi mắt ấy, lẫn sao cho được.
Anh chăm chăm không để sót một cử chỉ nào của Mơ, khi thấy nàng cầm chiếc can bịt bạc bên xó cột, len ra, anh quẵng chiếc sáo xuống đất và đứng phắt ngay dậy.
Tiếng ca của đào, kép, đang cao giọng theo điệu sáo đưa, bỗng sáo im bặt, làm câu ca cũng bị buông lửng , mọi người ngơ ngác không hiểu ra sao, một anh kép đàn vội vơ lấy chiếc sáo thổi tiếp, trong lúc Bân vừa len đám đông bước ra, vừa quay cổ lại bảo:
- Tôi đau bụng quá, anh thổi nốt giúp, tôi đi đằng này một lát rồi về ngay.
Dứt lời, Bân cố lách mọi người, qua mấy vòng vừa ngồi vừa đứng, mới ra được đến ngoài, đã chẳng thấy Mơ đâu. Anh nhớn nhác nhìn, mãi mới thấy Mơ đang xen vai đứng cạnh mấy bà đứng tuổi nghển cổ xem hát. Anh xán lại gần, đứng ngay sau lưng mà Mơ vẫn không biết. Anh lặng ngắm từ vành tóc lẩn dưới nếp khăn vuông, đến tấm áo bông xù xụ khoác trên cái lưng thon thon của Mơ, từ thân hình tuy đã hơi gầy, nhưng vẫn là tầm thước, từ đôi vai tròn, từ cánh tay lẳn muột, từ đôi gót chân xinh xinh, hết thẩy đều gợi Bân nhớ lại những ngày đầy mơ ước, mà là mơ ước hão, than ôi!
Bân ngượng ngùng quay đi, song đi không dứt, anh lại quay lại, ngần ngừ hai ba phút, rồi quả quyết khẽ nắm lấy tay Mơ.
Lúc đó Mơ đang ngây người xem cảnh Hạng Vương ca tống biệt Ngu Cơ, nàng lắng tai cố thu hết những giọng não nùng ấy, nó như hợp tình hợp cảnh. Bỗng nàng thấy một bàn tay nóng hổi nắm lấy tay mình, nàng quay đầu nhìn. Còn bút nào lột hết được tinh thần của nét mặt Mơ trong phút đó, cả một bỡ ngỡ lạ lùng, cả một ngày vui lồ lộ mà còn cố giữ kín, cả một e thẹn, cả một đắm say, biết nói thế nào? Tâm tình của Mơ lúc ấy là một tâm tình không thể tả ra lời, ra chữ.
Chỉ một đuôi mắt Mơ đã nhận ra người nắm tay mình là Bân. Còn gì lạ nữa! Bao nhiêu lần nàng nằm mê thấy khuôn mặt ấy, bao nhiêu lần nàng ngồi ngây người đăm chiêu vào khoảng không, cố mường tượng lại vóc thước ấy, quên sao được? Một khổ người vạm vỡ mà không thô, một nét mặt rắn rỏi mà không dữ tợn, đôi mắt sắc mà không gian, đôi môi mỏng tươi mà kín cười. Trời đã trớ trêu đem một hình hài, khuôn mẫu ấy đặt bên một cậu bé nũng nịu như con gái, nhỏ đã ươn hèn, lớn lại hợm hĩnh mà hơn mười năm trời nay Mơ vẫn phải nhận là chồng, thế còn quên làm sao cho được?
Nàng ngây người nhìn Bân, và khi Bân bước đi, nàng theo gót liền như sợ mình lầm mộng với thực, cố dõi bóng người mình đang mong ngóng kẻo sợ lẩn đi đâu mất.
Hai người theo chân nhau đi, và đi mãi.
Ra khỏi đình, qua sân đình, dọc xuống cầu ao đình, men vệ ao đình.
Đêm đông, một đêm không trăng, không sao, mây trắng đục lờ từng dải, sương nhè nhẹ bay, gió vi vút hót. Ngảnh trông lại phía đình, đèn lốm đốm vàng hoe ánh lửa, hai cây đình liệu làm bằng hai bó cây nứa tép lớn tới nửa vầng tay ngùn ngụt cháy đã gần tới gốc, tiếng trống hát đã lùi lại xa, lớp đông người đã lẫn trong tối, Mơ nhìn lại tưởng như mình đang theo người yêu rời bỏ cả làng, cả chị em, chúng bạn, cả cái xã hội đầy áp chế, đố ky, nhỏ nhen, nham hiểm này mà lần tới một nơi nếu không phải là cực lạc thế giới thi cũng là đầy hạnh phúc.
Ao đình vào khoảng cuối tháng năm ít mưa rào thường gần cạn hết nước, phơi ra một vòng vệ thoai thoải dốc, trên bờ rặng đa nghiêng mình nhủ rễ xuống như những bóng người khổng lồ ngồi xoã tóc để gội vào ao, ban ngày trông đã âm thầm, tối đến lại càng bí hiểm.
Bân đưa Mơ xuống vệ ao ấy, dưới những bóng đa ấy, còn mắt nào nhìn thấu được.
Hai người lấy tay lần tìm được một chỗ rễ cây nổi vòng cung, liền ngồi xuống. Bân khẽ lên tiếng trước:
- Dạo này mợ Cả vẫn được mạnh khỏe đấy chứ.
Câu mở đầu ấy chàng thấy cũng thừa như lớp giáo đầu mà phường chàng bao giờ cũng diễn trước khi một vở nào, nhưng còn biết nói gì hơn câu ấy?
Mơ trả lời, nhỏ như trong hơi thở, một là vì tai vách mạch rừng, hai là vì thầm cảm thấy mình quá táo bạo làm một việc trái với lễ giáo, mà nửa thẹn, nửa lo:
- Cảm ơn anh, tôi vẫn được mạnh khỏe như thường.
Cũng một tiếng: anh, trước kia Bân nghe Mơ nói thấy thông thường, bây giờ trái lại, chàng nhận ra nó đầy những đầm ấm, tin yêu. Chàng thấy rằng: mình dùng câu "mợ Cả" lúc này vô lối, nên đổi giọng:
- Mơ nói vậy, tôi cũng biết vậy, nhưng tôi xem ra bây giờ Mơ gầy đi nhiều. Nếu không phải vì lo nghĩ quá độ thì làm sao mà hao xút chóng quá thế được?
- Anh nói đúng đấy. Từ ngày anh đi, tôi bị đầy ải cực khổ, nhưng thôi, chuyện của tôi chưa cần nói vội, bây giờ anh hãy kể cho tôi biết từ ngày ấy, anh đi những đâu, làm sao lại thành ra phường hát?
- Tôi xin thú thực với Mơ rằng: ngày ấy tôi thấy Mơ lâm vào cảnh buồn khổ mà ái ngại. Trước tôi vẫn giữ lễ, yên phận làm kẻ ăn người ở trong nhà, đối với Mơ có chênh lệch hơn kém, nhưng sau không hiểu vì đâu, dần dần tôi thấy say Mơ, đến cái lúc tôi say đến cực điểm là lúc tôi đánh liều theo chân Mơ ra chùa hôm Thượng nguyên năm nọ, và đợi đến đêm khuya nhân lúc Mơ qua sân, tôi kéo Mơ vào trong vườn chùa ngỏ hết tâm sự để Mơ rõ. Tuy khi ấy Mơ chưa kịp nói với tôi một lời đã bị cô Trà gọi, phải bỏ đi, nhưng tôi cũng hiểu rõ lòng Mơ không đến nỗi thờ ơ với tôi quá lắm, thế rồi chẳng biết vì ai dệt chuyện, tiếng tăm đồn đặt xa gần rằng: Mơ phải lòng tôi, làm cho tôi hối hận quá, tôi chỉ lo ông bà Chánh làm khổ Mơ, nên khi thấy ông bà bảo cho tôi ra, là tôi tinh ý ngay. Tôi biết tôi đi khuất, câu chuyện đặt điều ấy cũng nhạt dần, và có thế Mơ mới có thể yên thân ở nhà ấy được. Tôi lầm lỗi, tôi chịu tội, chứ Mơ, Mơ đã làm gì trái đạo đâu? Đành rằng xa Mơ, tôi buồn, tôi khổ, tôi thất tình đến đau, đến ốm, đến chết, tôi cũng cam tâm, chứ gần Mơ mà nhìn thấy Mơ hằng ngày khổ nhục vì tôi, tôi không nỡ. Thế là tôi nhất quyết đi thật xa. Tôi lần mò lên tận Sơn Tây xin làm phu vỡ đồn điền, được ít lâu tôi lại xuống Kiến An làm phu đắp đường, tôi đi Hải Phòng, Đồ Sơn, Hải Dương, Quảng Yên, khi làm thợ gặt, khi làm phu vác, khi chở đò thuê, lần hồi kiếm ăn như thế, mãi đến cách đây độ ba năm, một tối tôi xem chèo ở làng Lệ Xá, ở gần Sặt, hồi tôi làm phu đấu ở đấy, tôi thấy phường hát hay quá, nhất là có cô đào em ông chủ phường...
Nói đến đây Bân im bặt, nhưng sực nhớ ra mình đã quá thật thà với Mơ: “nào ai có khảo mà mình lại xưng!”
Mơ đang mải nghe, bỗng thấy Bân ngưng lại, vội hỏi dồn:
- Cô đào em ông chủ phường làm sao? Nói nốt đi anh!
Bân ngần ngại một giây, rồi tiếp:
- Cô Mai, em ông chủ phường là đào nhất của gánh hát này, hát rất hay, lại có duyên nữa, ba tối hát ớ Lệ Xá, cô đã làm cho lắm cậu phải chết mê, chết mệt. Tôi vốn tính thích hát chèo, hồi ấy vì buồn cũng có, vì anh em rủ cũng có, tôi cùng một bọn bốn người suốt ba đêm hát lúc nào cũng đi xem, chúng tôi mê đến nỗi làng dã đám, phường hát đi, chúng tôi cũng bỏ việc theo đi, chúng tôi đánh bạo xin nhập bọn, ông chủ phường sau khi thử thách chán chỉ nhận có mỗi mình tôi, vì tôi tuy hát không ra gì, nhưng được cái thổi sáo nghe được, nên ông ưng cho tôi theo phường. Ổng bắt tôi phải làm lễ, rồi ông dạy tôi học hát. Tôi theo phường đi khắp đây đó, tôi đã được ra trò, mỗi lần hát hay hoặc bộ khéo được chầu gõ thưởng, hay được người xem khen lao, nghĩ cũng thích. Được hơn một năm tôi nghiễm nhiên thành một kép hát quan trọng trong phường, được anh em vị nể, cả ông chủ phường cũng mến, ông đứng chủ hôn gả cô Mai, em gái ông cho tôi. Vợ chồng tôi năm ngoái, nhờ giời cũng sinh được một cháu giai, nhưng được hơn ba tháng lại bỏ. Thế rồi gánh hát tôi cứ quanh quẩn nay đây mai đó, hết làng này sang làng khác, hôm kia hát ở Lan Đình, thì ông Phó Lý ở đây sang đón. Thật tôi cũng không ngờ rằng còn được gặp Mơ. Thế còn Mơ, dạo này bà Chánh cũng đỡ cay nghiệt rồi chứ? Cậu Thành hẳn đã nhớn rồi còn gì. À quên, nói ba hoa mãi, Mơ được mấy cháu rồi nhỉ?
Từ nẫy Mơ thẫn thờ ngồi nghe, cảm thấy một chán chường vô biên, khi nghe Bân hỏi, nàng thở dài:
- Nào đã được cháu nào!
- Sao muộn thế?
- Cái số thế, chứ làm sao nữa.
Dứt lời, Mơ uể oải đứng dậy:
- Khuya lắm rồi đấy, anh nhỉ! Tôi đi về đây, không có lại sinh lắm chuyện.
Bân luống cuống, nắm vội lấy tay Mơ:
- Về làm gì vội! Mơ!
Mơ đứng lặng thinh, cũng không giựt tay ra, một lúc lâu, nàng mới khẽ nói, giọng nghẹn ngào nước mắt:
- Muộn quá rồi, anh Bân ạ! Bây giờ anh đã có vợ, mà tôi cũng đã có chồng, chúng ta đứng nói chuyện với nhau vụng trộm như thế này cũng là quá liều rồi, đứng lâu nữa e có người biết thì phiền lụy cả cho anh lẫn tôi. Anh để tôi về là hơn. Anh biết bụng tôi, tôi cũng hiểu rõ lòng anh lắm rồi, thế là đủ. Cái số kiếp chúng ta phải vậy, ta phải chịu, cưỡng với số mệnh thì cưỡng làm sao.
Bân cũng đứng dậy, vịn vào vai Mơ, thì thầm vào tận tai:
- Mơ ơi! Hay là ta cùng đi trốn...
Sương sa lác đác, gió reo lùa trong lá!
Đêm càng khuya, càng lạnh.
Ngu Cơ đã tử tiết: Hạng Vương đã lên ngựa phá trùng vi, quân reo, trống nổi. Tiếng vang rộn rã đưa đến tai Mơ. Nàng sực tỉnh:
“Bân đã có vợ!” Ngu Cơ đã chết, đào Mai hẳn đang ngóng chờ chồng. Mơ quả quyết đẩy Bân ra:
- Muộn quá rồi, anh ạ! Thôi ta đành để đến kiếp sau vậy. Từ đây mỗi người mỗi ngả.
Dứt lời, nàng thoăn thoắt bước lên, Bân với tay nắm không kịp, đành theo gót. Lên đến trên bờ ao, Mơ bỗng giật nẩy mình: bên gốc đa hai người đã đứng rình đó tự bao giờ, đồng thời ánh đèn bấm bật sáng loà, bà Chánh với con Nuôi, mỗi người tay cầm một chiếc gậy. Mơ hốt hoảng quay lại, nhưng không kịp, bà Chánh đã sấn lại túm được áo nàng, và trong lúc vội vàng ấy, bà đã buông tay để rơi tắt mất đèn, trong tối Mơ nhận thấy Bân đã nhân dịp ấy lẩn được xa rồi, nàng buông một tiếng thở dài như trút được gánh nặng.
