Chẳng ai biết lai lịch của anh ta. Những người trong Tổng bộ lại càng không biết. Đối với họ anh là một "điều bí mật nhỏ", là một "người yêu nước lớn". Và cũng như họ, anh đã dốc sức ra làm việc cho Cách mạng Mexico. Điều này mãi về sau họ mới nhận ra được vì lẽ chẳng ai trong Tổng bộ ưa thích anh. Cái ngày đầu tiên anh lọt vào văn phòng trong khi họ đang bận túi bụi với công việc, tất cả mọi người đều nghi anh là một tên gián điệp, một trong những công cụ mà cơ quan mật vụ của Diaz đã tung tiền ra mua chuộc. Biết bao nhiêu đồng chí đang bị giam giữ trong các nhà tù dân sự và quân sự trên khắp nước Mỹ, một số đồng chí khác chân mang xích sắt đang bị đưa qua bên kia biên giới để áp lưng vào tường xử bắn.
Thoạt mới nhìn anh chẳng ai có cảm tình cả. Anh nom như một chú bé không quá mười tám tuổi, thân hình so với tuổi cũng chẳng to lớn gì. Anh tự xưng là Felipe Rivera và bày tỏ nguyện vọng làm việc cho cách mạng. Chỉ nói thế thôi, không phí thêm một lời, không giải thích thêm. Anh cứ đứng yên chờ đợi. Không một nụ cười trên môi, không một ánh mắt hiền hòa. Anh chàng Paulino Vera to béo táo tợn cảm thấy chờn chờn trong lòng. Ở đây có cái gì đáng sợ kinh khủng không lần mò nổi. Có cái gì độc địa như một con rắn trong cặp mắt đen của chú bé. Chúng rực lên như lửa ngấm, như mang theo một nỗi niềm chua chát sâu đậm bao la. Anh đưa mắt vụt nhìn gương mặt của các đồng chí và nhìn chiếc máy đánh chữ mà bà Sethby nhỏ bé đang hì hục gõ. Đôi mắt anh dừng lại khi bắt gặp đôi mắt của bà chỉ giây lát thôi. Bà tình cờ ngẩng lên; bà cảm thấy có một cái gì đó không biết gọi là gì khiến bà ngừng tay. Và bà buộc lòng phải đọc lại đoạn thư vừa đánh để lấy lại đà.
Paulino Vera đưa mắt nhìn Arrellano và Ramos để hỏi ý kiến và họ cũng nhìn lại Vera để thăm dò rồi lại nhìn nhau. Trong ánh mắt họ phảng phất một nét do dự ngờ vực. Chú bé mảnh khảnh này là một điều bí hiểm, không theo tất cả tính chất hăm dọa của điều bí hiểm. Không thể nhận ra là ai cả. Anh ta là một cái gì vượt ra khỏi khuôn khổ những nhà cách mạng bình thường trung thực, những con người mà lòng căm thù mãnh liệt đối với Diaz và sự tàn bạo của hắn tựu trung chỉ là lòng căm thù của những người yêu nước bình thường và trung thực. Ở đây có cái gì khác hẳn, họ chẳng biết là cái gì. Nhưng rồi Vera, vốn là người nhạy bén nhất, ứng phó nhanh nhất đã phát hỏa:
- Được rồi - giọng lạnh lùng anh ta nói, - cậu nói là cậu muốn làm việc cho cách mạng. Vậy cởi áo ngoài ra treo ở trên kia. Tôi sẽ chỉ cho cậu, nào, chỗ để xô và giẻ lau. Sàn nhà bẩn lắm. Cậu hãy cọ cho sạch, cọ cả sàn nhà các phòng khác luôn. Các ống phóng cũng cần cọ sạch. Rồi cọ cả các cửa sổ nữa.
- Như thế có phải là làm cho cách mạng không? - Anh thanh niên hỏi.
- Đúng, như thế là làm cho cách mạng đó. - Vera trả lời.
Rivera đưa mắt ngờ vực nhìn mọi người rồi bắt đầu cởi áo ngoài ra.
- Thế thì được. - Anh nói.
Không thêm gì nữa. Ngày này qua ngày khác anh đến làm việc quét cọ lau chùi. Anh dọn sạch tro bếp, mang than đến và nhóm lửa đốt lò trước khi người tích cực nhất trong bọn họ đến bàn làm việc.
Một lần anh hỏi:
- Tôi ngủ đây có được không?
A ha! Đúng rồi. Tay chân của tên Diaz lộ nguyên hình. Ngủ trong phòng của Tổng bộ là để nắm các bí mật, nắm danh sách, nắm địa chỉ của các đồng chí ở trên đất Mexico. Họ bác ngay lời yêu cầu đó. Rivera chẳng bao giờ nhắc lại. Anh ngủ ở đâu chẳng ai biết, ăn uống ở đâu ra sao cũng chẳng ai biết. Có một lần Arrellano đưa cho anh hai đôla. Rivera lắc đầu từ chối. Khi Vera xen vào và cố ép anh nhận, anh nói:
- Tôi làm việc cho cách mạng.
Muốn phát động một cuộc cách mạng hiện đại cần phải có tiền và Tổng bộ luôn luôn bị thôi thúc về tiền. Anh chị em chịu đói chịu khổ, và đối với họ chẳng có ngày nào là quá dài cả, ngay cả những ngày dài nhất. Thế mà có lúc hình như vận mệnh của cách mạng hoàn toàn phụ thuộc vào vài đồng đôla. Một lần, lần đầu tiên khi tiền thuê nhà chậm trả hai tháng và người chủ nhà dọa tịch biên tài sản, chính Felipe Rivera, chú bé chùi sàn nhà mặc quần áo rách rưới rẻ tiền, đã đặt sáu mươi đôla bằng vàng trên bàn giấy của May Sethby. Và nhiều lần khác nữa. Ba trăm bức thư do những chiếc máy chữ bận rộn đánh ra (những lời kêu gọi giúp đỡ, kêu gọi các tổ chức công đoàn chuẩn y, yêu cầu thanh toán các tin tức cho các biên tập viên các báo, phản đối cách đối xử vũ đoán của các tòa án Mỹ đối với những người cách mạng) vẫn nằm đấy chưa gửi đi còn đợi dán tem. Chiếc đồng hồ của Vera đã biến mất, chiếc đồng hồ vàng cổ lỗ sĩ của bố anh trước kia. Cũng theo con đường đó, chiếc nhẫn vàng không chạm trổ đã rời khỏi ngón tay giữa của May Sethby. Tình hình tuyệt vọng. Ramos và Arrellano chán nản vuốt bộ ria dài. Thư phải gửi đi mà bưu điện thì không bán chịu tem. Thế là Rivera lại đội mũ ra đi. Lúc về anh đặt một nghìn chiếc tem hai xu trên bàn giấy của May Sethby.
- Chẳng hiểu đây có phải là thứ tiền vàng khốn kiếp của Diaz không? - Vera bảo các đồng chí.
Họ rướn lông mày phân vân hết sức. Và cứ thế mỗi khi có dịp Felipe Rivera, chú bé cọ sàn nhà vì cách mạng, lại tiếp tục đặt vàng và bạc trên bàn giấy cho Tổng bộ dùng.
Ấy thế mà họ vẫn không tài nào mến nổi anh ta. Họ không hiểu biết anh. Phong cách của anh không giống họ tí nào. Anh không làm cho người ta tin cậy được. Anh gạt phăng mọi thử thách. Anh còn trẻ thật, nhưng chẳng ai dám lên tiếng chất vấn anh.
- Đây là một tâm hồn vĩ đại cô đơn, có lẽ thế, tôi không rõ, tôi không rõ nữa. - Arrellano nói một cách vô vọng.
- Hắn ta không có tính người - Ramos nói.
- Tâm hồn hắn đã chai sạn rồi, - May Sethby nói. - Tính vui tươi và tiếng cười đã bị lửa đốt ra khỏi con người hắn rồi. Hắn giống như một người chết, ấy thế nhưng hắn vẫn sống trơ ra đấy.
- Hắn từ địa ngục trở về, - Vera nói. - Không một người nào giống như thế mà lại chưa sống qua cảnh địa ngục, vậy mà hắn chỉ là một chú bé thôi đấy.
Tuy thế chẳng ai có thể thích anh được. Anh chẳng bao trò chuyện, chẳng bao giờ hỏi han, chẳng bao giờ đề nghị. Anh chỉ đứng yên nghe không để lộ một cảm xúc nào; anh là vật chết trừ đôi mắt đang rực cháy khi những đồng chí trong Tổng bộ say sưa bàn về cách mạng. Đôi mắt anh quay nhìn khắp lượt hết gương mặt này đến gương mặt khác, hết diễn giả này đến diễn giả khác. Đôi mắt sắc như khoan vào băng đá khiến cho người ta khó chịu và lo ngại.
- Hắn không phải là gián điệp đâu, - Vera tâm sự với May Sethby - hắn là một người yêu nước. Tôi cam đoan như thế: người yêu nước vĩ đại nhất trong tất cả chúng ta. Tôi biết rõ điều đó. Tôi cảm thấy như thế; trong tim tôi và trong óc tôi tôi cảm thấy như thế. Còn hắn ta thì tôi chẳng biết tí nào cả.
- Hắn tính rất cục, - May Sethby nói.
- Tôi biết, - Vera nói, khẽ rùng mình. - Hắn đã nhìn tôi bằng đôi mắt của hắn. Đôi mắt không yêu thương. Đôi mắt hăm dọa. Đôi mắt man rợ như mắt hổ. Tôi biết rõ rằng nếu tôi tỏ ra không trung thành với sự nghiệp cách mạng thì hắn sẽ giết tôi. Hắn không có tim. Hắn vô tình như sắt thép, sắc lạnh như sương giá. Hắn tựa như ánh trăng một đêm đông khiến con người chết cóng trên đỉnh núi cô quạnh. Tôi không sợ Diaz và bọn sát nhân của hắn. Nhưng chú bé này thì tôi sợ. Tôi nói thật, tôi sợ lắm. Hắn như hơi thở của Thần chết.
Song chính Vera đã thuyết phục các đồng chí khác lần đầu tiên giao công tác cho Rivera. Tuyến giao thông giữa Los Angeles và Nam California bị cắt đứt. Ba đồng chí đã tự đào lấy huyệt cho mình và bị bắn chết. Hai đồng chí nữa bị cầm tù tại Los Angeles, ở Mỹ. Tên tư lệnh liên bang Juan Alvarado là một tên hung bạo. Hắn đã phá mọi kế hoạch của họ. Họ chẳng còn liên hệ được với những người hoạt động tích cực và những người mới tham gia cách mạng ở Nam California nữa.
Rivera nhận chỉ thị và đi xuống phương Nam. Khi anh trở về tuyến giao thông đã được lập lại và Juan Alvarado đã chết. Người ta tìm thấy hắn trên giường ngủ, một con dao đâm vào ngực ngập tận chuôi. Điều này vượt quá những chỉ thị mà Rivera nhận được, nhưng các đồng chí trong Tổng bộ biết rõ thời gian hoạt động của anh. Họ không hỏi anh. Anh chẳng nói gì cả.
- Tôi đã bảo mà, - Vera nói. - Diaz sợ anh chàng này hơn sợ bất cứ ai. Anh ta là người không lay chuyển nổi. Anh ta là bàn tay của Thượng đế.
Cái tính cục mà May Sethby nói đến, mà mọi người đều cảm thấy đã được chứng minh bằng những bằng chứng thể chất. Khi thì anh có một cái môi rách, một cái má bầm tím, khi thì tai bị sưng vù. Rõ ràng là anh chàng đã xô xát, ở nơi nào đó trong cái thế giới anh ăn, ngủ, kiếm ra tiền và hoạt động theo cái kiểu mà mọi người đều không hay biết. Qua một thời gian anh lại đến để xếp chữ cho tờ báo cách mạng nhỏ xuất bản hàng tuần. Có những lúc anh không tài nào xếp chữ được vì các khớp ngón tay đều xây xát, các ngón cái bị thương và tê dại, một cánh tay rã rời buông thõng bên sườn, còn gương mặt nhếch nhác vì quá đau.
- Một tên lưu manh. - Arrellano nói.
- Một tên du đãng, - Ramos nói.
- Thế hắn lấy tiền ở đâu ra? - Vera hỏi - Đến hôm nay, vừa ban nãy, tôi mới biết là hắn đã thanh toán cái khoản tiền mua giấy trắng một trăm bốn mươi đôla.
- Hắn đã kiếm được trong thời gian vắng mặt, - May Sethby nói, - hắn chẳng bao giờ giải thích tại sao mình vắng mặt.
- Ta phải cử một người theo dõi hắn. - Ramos kiến nghị.
- Tôi chẳng thiết theo dõi hắn, - Vera nói. - Tôi e rằng các anh sẽ không bao giờ lại trông thấy mặt tôi trừ phi mai táng tôi. Hắn là một con người cuồng nhiệt khủng khiếp. Ngay cả Thượng đế hắn cũng không cho phép can thiệp vào cái nhiệt tâm của hắn.
- Tôi cảm thấy mình như là một đứa bé trước mặt hắn. - Ramos thú nhận.
- Đối với tôi hắn là uy lực, hắn là con sói nguyên sơ, con sói dã man, con rắn đuôi kêu, con rết độc. - Arrellano nói.
- Hắn ta là hóa thân của cách mạng, - Vera nói. - Hắn là ngọn lửa, là tinh thần cách mạng, là lời kêu gọi báo thù không bao giờ thỏa mãn, không rầm rộ mà giết ngấm ngầm. Đó là thiên thần mang sức tàn phá đi lại suốt canh trường của đêm đen quạnh quẽ.
- Tôi chỉ muốn khóc cho cảnh ngộ anh ta, - May Sethby nói. - Anh ta chẳng quen biết ai. Anh ta căm ghét mọi người. Chúng ta thì anh ấy khoan dung... vì chúng ta hợp với ý muốn của anh ấy... Anh ấy sống một mình... cô đơn... - Giọng của bà như nấc lên, và mắt bà nhòa lệ.
Phong cách và hành vi của anh quả là khó hiểu. Có những thời kỳ suốt một tuần lễ chẳng ai trông thấy anh. Có lần anh đi vắng cả tháng. Những dịp như thế lại nổi bật lên khi anh trở về, không nói không rằng đặt lên bàn giấy của May Sethby những đồng vàng. Rồi anh trở lại sống bao nhiêu ngày, bao nhiêu tuần với các đồng chí trong Tổng bộ. Rồi lại biến mất suốt ngày từ sáng tinh mơ đến tối mịt. Có khi anh đến sớm và ở lại muộn. Arrellano nhìn thấy anh vào lúc nửa đêm đang xếp chữ với những khớp ngón tay vừa mới sưng vù hoặc giả đôi môi của anh vừa bị rách còn rớm máu.
