Thoạt trông thấy từ đầu phố, một đám ma đi tới, lòng Khánh lại nao nao, rưng rưng nước mắt. Tiếng kèn ảo não, với đám người khăn sô, áo tang, khóc sướt mướt sau linh cữu, làm Khánh nhớ lại rành rọt từng chi tiết cái đám tang của mẹ mình năm xưa. ...
Một ngày giữa tháng Bảy, buổi sáng hôm sau ngày mẹ mất. Khánh được người dì họ mặc cho manh áo vải sô trắng, rộng lụng thụng, ngang lưng thắt một sợi dây gai, trên đầu đội chiếc mũ mấn.
Thoạt đầu, Khánh thấy là lạ, hơi có một cái thú ngượng nghịu, nhưng nhìn thấy anh Thân, chị Dậu, chị Mai, nhất là anh Thân, khóc rũ trong bộ áo tang và mọi người ở trong buồng nhìn vào bốn anh em với những cặp mắt ái ngại, những bộ mặt buồn rầu, làm Khánh cảm thấy ngay những việc xảy ra rất quan trọng. Tới khi tám người phu lực lưỡng, mặc đồ đen tuyền, mà lúc bấy giờ Khánh có cảm tưởng như tám con quỷ, đến khênh chiếc quan tài của mẹ.
Những ngọn nến đang cháy dở ở trên nắp quan tài lung linh theo nhịp bước của những người phu.
Khánh cảm thấy mẹ mình như còn sống, đang cựa quậy ở trong áo quan và đang bị người ta bắt đi, Khánh khóc hét lên, chạy đến lôi vạt áo một người phu. Có mấy người giữ Khánh lại, đẩy Khánh đứng vào với chị Dậu, chị Mai, rồi có tiếng giục:
- Đi thôi! Đi thôi! Các con phải đi sát vào linh cữu mới được.
Cùng lúc, nhiều tiếng khóc kể lể của những người trong họ nổi lên, lẫn trong tiếng kèn trống. Mai, Dậu Khánh như mê đi, vừa khóc vừa bước theo đà chân của mọi người.
Ra khỏi cửa, có tiếng người hô to:
- Lăn đường, nằm cả xuống, các cô con gái nằm hết cả xuống. Nằm xuống…
Rồi một người đẩy Khánh nằm xuống đất cùng với chị Dậu, chị Mai. Tiếng chân nhộn nhịp bước qua, bước lại trên mình mấy chị em; trong nhà có tiếng pháo nổ. Rồi người ta lôi mấy chị em dậy, đứng đàng sau xe tang. Đám tang bắt đầu đi, trông anh Thân chống gậy đi trước, anh khóc rũ ra đến nỗi phải có hai người đi bên để đỡ anh, khiến Mai, Dậu, Khánh càng nức nở thêm. Nhưng chỉ một lúc sau, mấy chị em cùng im. Mai lắng nghe những lời bàn tán của các người đứng xem ở hai bên đường:
- Có một con trai, ba con gái.
Một cụ già bảo:
- Tội nghiệp, hãy còn bé cả.
Dậu hích vào Mai, bảo khẽ:
- Kìa trông, có cả Tây cũng ngả mũ chào này, cả những người đi xe đạp cũng đứng lại, giơ tay chào kìa. Trông họ cũng có vẻ buồn…
Mai nói:
- Ừ nhỉ.
Khánh nghển cổ nhìn, hỏi:
- Người ta ta chào ai thế chị?
Dậu gắt:
- Chào đám tang chứ chào ai nữa, ngớ ngẩn!
Tuy Khánh vẫn không hiểu gì hơn, nhưng thấy chị gắt, không dám hỏi nữa, thầm nhủ:
"Để lúc khác hỏi anh Thân."
Với Khánh, anh Thân bao giờ cũng giảng giải kỹ càng cho đến lúc Khánh thật hiểu, chứ không gắt.
Trời nắng mỗi lúc một to làm mềm lượt dựa đường. Mỗi lần đặt bước, Khánh lại chú ý đến lượt dựa dẻo dẻo, nong nóng ở dưới bàn chân; cảm giác ấy giúp Khánh quên được phần nào đường xa và mỏi chân. Đám táng đến Cống Vọng, ngoại ô Hà Nội, thì dừng lại chờ ô tô đưa về quê. Vì theo lời trối lại của mẹ Khánh, bà muốn được chôn ở quê chồng. Các bạn hữu đi đưa đã dần dần về hết. Lúc ô tô đến, người ta đặt linh cữu lên, mấy người trong họ và anh em Khánh cùng lên theo. Xe tang chạy được một lúc, Khánh lạnh người nhớ đến trước kia mẹ Khánh thường sợ hãi, nói đến cái ô tô xanh của nhà nước, chuyên dùng vào việc nhặt những xác người chết về bệnh dịch tả. Đôi khi con bệnh còn đang ngắc ngoải, y tế cũng đem vôi bột đổ đầy vào người rồi vứt lên chiếc xe ô tô xanh, mang đi.
Khánh ngoái cổ nhìn ra ngoài. Màu sơn của cái xe này là màu xám. Khánh càng lạnh người.
"Ừ nó cũng hơi xanh xanh."
Xích lại gần chị Mai, Khánh hỏi khẽ:
- Chị ơi, có phải ô tô xanh đấy không?
Mai đương khóc, ngừng lại, quắc mắt:
- Láo nào! Ai bảo mày thế? Chỉ dại!
- Em chỉ sợ thôi…
Từ đấy, Khánh lại càng phân vân về nghĩa chữ "ô tô xanh", và thầm nhủ: "Để chốc nữa hỏi anh Thân."
Xe đến ga nhà. Người bác đã sắp sẵn minh tinh, nhà táng và ban kèn trống, để đón linh cữu mẹ Khánh về làng. Bà con trong họ xa, gần đứng chờ ở đấy, khi thấy quan tài mẹ Khánh được khiêng ra khỏi xe, một loạt tiếng khóc và kèn trống nổi lên.
Khánh đang ngơ ngác, lạ lùng tẩn mẩn nhìn từng cái mặt kính tròn xinh xinh, dán lấp lánh đầy trên cái nhà táng làm bằng giấy xanh đỏ, thời Dậu hích vào người Khánh, nhắc:
- Khóc đi chứ!
Lúc ấy Khánh mới nhận rõ mọi người đang khóc. Chợt nhớ đến hiện tại, Khánh mếu máo:
- Đẻ ơi đẻ!
Mai hích mạnh vào Khánh, nhắc:
- Mẹ chứ lại!
Bà cụ Tư từ nãy vẫn ngồi trong nhà nhìn Khánh không sót một cử chỉ, chợt cất tiếng gọi:
- Khánh ơi!
Khánh giật mình quay lại, giơ tay quệt vội nước mắt. Cụ Tư lờ đi như không biết, cụ lấy giọng tự nhiên bảo:
- Khánh có thong thả đọc truyện một chốc nào?
Khánh nhìn vào bộ truyện Chinh Đông, Chinh Tây ở trên tủ rồi nói:
- Thưa cụ, tối qua đã đọc hết rồi ạ!
- Thế à? Giờ Khánh đem giả và thuê bộ khác vậy.
Khánh ngần ngừ:
- Vâng, nhưng tối nay cháu không đọc truyện ở ngoài này nữa đâu.
Cụ Tư lấy làm lạ, ngẩng lên nhìn. Khánh vội vàng nói tiếp luôn:
- Tại cháu không thích mấy thằng nó cứ vào mua ô mai rồi trêu các chị cháu.
Cụ Từ "à" một tiếng rồi mỉm cười.
Từ lâu nay, cứ đến buổi tối, ba chị em Khánh hay ra ngoài hàng cụ Tư ngồi khâu, vừa có đèn sáng, vừa được nghe đọc truyện. Nhiều hôm, Mai hoặc Khánh đọc thay cho cô Tần, bởi cô Tần đọc nhiều rồi nên đã chán. Truyện thì toàn là truyện Tầu, cụ Tư bỏ tiền ra thuê ở các hàng sách cũ.
Nhiều truyện, cụ thuộc lòng từng đoạn dài, biết rõ cả đầu cuối, vậy mà cụ vẫn thích nghe lại. Khánh, Mai, Dậu thì cố nhiên cũng thích, vì mấy chị em đến nay mới được nghe lần đầu.
Cụ Tư nằm ở trên võng, đưa thong thả, cô Tần vừa têm trầu vừa bán hàng. Dậu và Mai khâu, Khánh đọc truyện. Mấy người xúm dưới ánh ngọn đèn đất thắp sáng để bán hàng. Đương đọc, Khánh thường phải ngừng lại mỗi khi có người vào mua hàng:
- Cô bán cho tôi một trăm chuối sấy.
- Cô cho tôi lít dấm!
Nhưng điều ấy không làm Khánh khó chịu bằng những lúc thấy mấy chàng trai trẻ hay lượn đi, lượn lại ở cửa hàng. Có bận họ vào hẳn trong hàng, cười nói nhăn nhở:
- Các cô bán cho tôi một xu ô mai.
Trong lúc cô Tần mở lọ lấy hàng, một anh sỗ sàng chỉ vào chỗ Mai ngồi, nói:
- Ô mai à? Không, lấy "cô Mai" cơ!
Một anh khác, hướng vào Dậu, nói:
- Tôi lấy thứ kia cơ!
Rồi cả bọn chúng cười rộ lên.
Mai tính nết bạo dạn hơn chị, trả lời ngay:
- Này! Tôi bảo các ông nên lịch sự một tí!
Dậu thời cúi mặt xuống, hai mắt long lanh, má đỏ ửng, vẻ e thẹn, không nói gì cả. Khánh tuy hãy còn ít tuổi, nhưng cũng cảm thấy tính tình Dậu gần đây có một cái gì khang khác.
Đôi khi, gặp chị soi bóng trong gương, cầu kỳ nhổ từng sợi lông mày, hoặc tô lên môi một ít sáp đỏ, Khánh thấy lòng khó chịu, như Dậu sắp đem cho ai một thứ gì mà không nghĩ đến Khánh.
Có lần, Khánh không nén nổi bực tức, nói:
- Suốt ngày chỉ soi gương, không biết để làm gì?
Dậu đỏ mặt, mắng:
- Con bé này sao giờ láo quá!
- Em chẳng láo. Chị cứ ngắm vuốt luôn làm gì cơ chứ? Lông mày nhổ đi trông…
Dậu không để Khánh nói hết, phần xấu hổ, phần tức, lớn tiếng:
- Khánh, mày chửi tao à? Việc gì đến mày?
Thấy Khánh đứng yên ngẫm nghĩ, cụ Tư như đoán biết, hỏi:
- Khánh này! Thế nay mai các chị cháu đi lấy chồng thì sao?
- Cháu không thích.
- Không thích cũng chẳng được, con gái đến tuổi thì phải đi lấy chồng chứ!
- Cháu thích các chị cháu như cô… Tần!
Khánh không biết đáp thế nào, tự nói bừa ra như thế, rồi cúi đầu xuống, tay vân vê tà áo.
Dậu ở ngoài đi vào, cụ Tư trông thấy, cười gọi:
- Này cô Dậu! Lại mà xem, Khánh nó đương bảo không thích cho các cô đi lấy chồng đây này.
Rồi cụ nhắc lại những lời Khánh và tiếp:
- Thế cô nghĩ sao?
Dậu thẹn đỏ mặt, ấp úng đáp:
- Thưa cụ, chúng cháu nghèo, chẳng ai lấy làm gì!
- Cốt người, chứ ai cốt của… Cô bằng lòng để tôi làm mối cho nào?
Dậu càng thẹn hơn nữa, cô vừa kéo Khánh đi vào, vừa nói lấp:
- Khánh vào trong này thổi cơm đỡ chị đi.
Những lời cụ Tư nói khiến Dậu nhớ đến Hoan, người cháu gọi cụ Tư bằng cô họ, đương làm Tham tá Lục lộ, vào khoảng hai mươi bảy, hai mươi tám tuổi, mà theo lời cô Tần: «Lắm mối, tối nằm không!».
Trông Hoan thật lịch sự, gọn gàng trong bộ Âu phục, bao giờ cũng thẳng từng nếp là, nước da hồng hào, miệng cười tươi và đôi mắt, mỗi lần gặp đôi mắt của Dậu, làm cô không sao giữ được tự nhiên nữa. Có lẽ vì ánh mắt reo vui của Hoan.
Một lần, Dậu đang ngồi chơi với Tần ở cửa hàng thì Hoan đến. Anh dựa xe đạp ở cửa, bước vào vừa đáp câu hỏi của Tần, vừa ngả mũ, khẽ nghiêng đầu chào Dậu. Dậu nói "dạ", đáp lại xong cúi đầu xuống.
Tần tinh ranh nhìn Hoan, nói:
- Ông anh hồi này sao chịu khó lên chơi quá, chắc hẳn muốn nhờ em đây việc gì đấy, bảo trước để em giúp cho nào?
- Có gì đâu, rảnh thì lên thăm bà và cô đó thôi. À, đến chủ nhật này mời cô xuống chơi dưới tôi.
Ngẩng lên nhìn vào Dậu, Hoan tiếp:
- Cả cô Dậu nữa.
Tần nói như reo:
- Ờ, phải đấy, chị Dậu đi một thể cho vui. Thế nhưng anh phải có gì thết chúng em chứ? Dậu muốn nói mấy câu từ chối, nhưng không ra lời. Cô chỉ khẽ lắc đầu, hai má nóng bừng, đứng lên kiếm cớ đi vội vào nhà trong.
