Thái độ và hành vi của con người, có nhất quán không?

Năm 1934, từng có một nhà tâm lý học nổi tiếng, để một cặp vợ chồng trẻ người Trung Quốc lái ô tô xuyên qua toàn bộ nước Mỹ, ghi lại những nhà hàng và khách sạn ven đường họ từng ghé thăm và nghỉ chân, sau đó gửi bảng câu hỏi khảo sát đến những nơi này, hỏi xem họ có sẵn lòng tiếp đón người Trung Quốc hay không.

Ông vô cùng tò mò về mối quan hệ giữa thái độ và hành vi, liệu thái độ có thực sự dự đoán được hành vi hay không?

Nếu có thể, vậy thì những khách sạn tuyên bố "không tiếp đón người Hoa" này, hẳn cũng sẽ dùng lời nói và hành động thực tế để từ chối cặp vợ chồng Trung Quốc kia.

Nhưng sự thật vô cùng bất ngờ là, trong số gần hai trăm quán ăn và khách sạn thực tế đã tiếp đón cặp vợ chồng này, chỉ có một nơi trong bảng khảo sát trả lời rằng mình sẽ tiếp đón người Hoa. [Chú thích]

Kết quả hoàn toàn trái ngược như vậy đã mở ra nghiên cứu của mọi người về khoảng cách to lớn giữa "thái độ" và "hành vi".

Và kịch bản tạm định tên là Thái Độ này, chính là lấy thí nghiệm này làm điểm khởi đầu để triển khai.

Hồng trần cuồn cuộn

Sóng gió bủa vây

Tâm như chỉ thủy

Tự tại chốn này.

Tuy nhiên, điểm cắt vào của toàn bộ câu chuyện không nằm ở nhà tâm lý học chủ trì thí nghiệm kia, mà nằm ở cặp vợ chồng người Trung Quốc đó, hay nói cách khác, là người phụ nữ trong cặp vợ chồng này, Offie.

Câu chuyện trong kịch bản có sự cải biên so với thí nghiệm gốc. Trong thực tế cặp đôi này là vợ chồng thật, nhưng trong cốt truyện, đôi nam nữ này trước khi thí nghiệm bắt đầu chỉ là những người xa lạ chưa từng quen biết.

Năm 1930, nhà tâm lý học Eric muốn thực hiện một thí nghiệm liên quan đến định kiến và kỳ thị. Trong ý tưởng của ông, cần một cặp vợ chồng người Trung Quốc để hoàn thành thí nghiệm này.

Tuy nhiên lúc bấy giờ số lượng người Hoa ở Mỹ cực ít, người có đủ kênh tiếp cận thông tin về thí nghiệm này cũng thực sự không nhiều. Vì vậy cuối cùng, Cao Giai Hi - một thiếu nữ Hoa kiều đang làm công việc rửa bát tại một quán ăn ở California, cũng chính là Offie, đã lọt vào mắt xanh của học trò ông, cũng là người cùng thực hiện thí nghiệm này, Tưởng Lộ.

Sau đó hai bên lấy một khoản thù lao xa xỉ làm điều kiện trao đổi, Cao Giai Hi và Tưởng Lộ đóng giả vợ chồng, cùng với một quan sát viên tên Carl do giáo sư Eric chuẩn bị, ba người cùng nhau bắt đầu chuyến hành trình xuyên nước Mỹ.

Ví dụ như Cao Giai Hi, người nghe nói vì nghèo mà bỏ học, không được giáo dục bao nhiêu, thực tế lại rất tinh thông văn học của cả hai nước. Tưởng Lộ, người lúc mới xuất hiện mang dáng vẻ vì học thuật không tiếc "sự trong sạch", trông lại càng giống một kẻ ích kỷ tinh vi. Còn có Carl, người đóng vai trò "nhóm đối chứng", chức trách là ghi chép lại mọi chuyện gặp trên đường một cách khách quan nhất có thể, trong suốt hành trình lại thể hiện sự thù địch sâu sắc với Tưởng Lộ...

Phải nói Thôi Tĩnh quả thực là biên kịch hàng đầu. Một thí nghiệm vốn chỉ được thuật lại nhạt nhòa bằng vài dòng trong thực tế, dưới ngòi bút của bà lại trở nên vô cùng đặc sắc và kịch tính.

Ban đầu, quan hệ giữa những công nhân người Hoa di cư này và dân bản địa khá tốt. Dù sao họ cần cù chịu khó, giá nhân công cũng rẻ hơn người địa phương, dù là làm thợ mỏ hay làm đường, đối với các nhà tư bản đều rất có lợi.

Tuy nhiên ngày vui ngắn chẳng tày gang. Theo sự tràn vào ồ ạt của công nhân người Hoa, dân bản địa cũng rơi vào khủng hoảng. Từ năm 1850, các địa phương ở Mỹ lần lượt đưa ra các quy định kỳ thị người Hoa, bao gồm nhưng không giới hạn ở việc không cho phép người Hoa làm chứng trong các vụ án của người da trắng, không cho phép người Hoa gánh đồ trên phố, không cho phép trẻ em không phải da trắng học cùng trường với trẻ em da trắng, vv. [Chú thích]

Sự kỳ thị này đạt đến đỉnh điểm vào năm 1882, khi Mỹ ban hành Đạo luật Loại bỏ người Hoa (Chinese Exclusion Act), chính thức cấm người Hoa di cư.

Hơn 60 năm sau đó gần như là mùa đông dài đằng đẵng của người Hoa di cư tại Mỹ. Việc người Hoa đến Mỹ trở nên cực kỳ khó khăn, hơn nữa tâm lý bài Hoa ở khắp nơi trên nước Mỹ cực đoan nghiêm trọng, thậm chí có vài khu vực xảy ra thảm án tàn sát công nhân người Hoa. Người Hoa phần lớn chỉ có thể sống ở phố Tàu (Chinatown), duy trì sự cách biệt nhất định với thế giới bên ngoài mới có thể tồn tại.