Về một loại đồ dệt được gợi lại trong Truyện đời tôi, George Sand phát biểu một nguyên tắc có thể khiến các nhà sử học hiện đại của "Lịch sử mới" vui mừng, đó là quan niệm rộng của bà về thực tại lịch sử: thực tại lịch sử không chỉ là biến cố, nó bao gồm cả cái thường nhật, những sự việc nhỏ bé của cuộc sống vốn làm nên chất liệu của chính nó, cái mà Daniel Roche trong Lịch sử các sự vật vô vị đã chứng minh tầm quan trọng. Xuất phát từ quan niệm này tự thuật và tiểu thuyết có thể được xem xét dưới một nhãn quan mới. Tự thuật không chỉ là sự trình bày các trạng thái tâm hồn, mặc dù chúng cũng là thành tố lịch sử, và tiểu thuyết bao giờ cũng là ‘‘lịch sử’’, bất kể khoảng cách thời gian giữa thời gian văn viết và thời gian truyện kể.

Truyện đời tôi

Tác phẩm Truyện đời tôi được George Sand bắt đầu viết từ năm 1847, theo khích lệ của nhà xuất bản Hetzel, nhưng cũng vì cần tiền cho gia đình (những món nợ của Clésinger, con rể bà; hồi môn của Augustine, con gái nuôi của bà). Tác giả ngừng viết khi diễn ra các biến cố năm 1848, sau đó lại viết lại. Trước khi in thành sách, tự thuật in định kỳ trong tờ báo La Presse. Các chỗ khác nhau giữa in trên báo và tác phẩm, các chỗ sửa và dập xóa trong bản thảo chứng tỏ nhà văn đã hết sức cẩn thận khi sửa chữa văn bản và cả những khó khăn bà gặp phải khi kể lại vài thời điểm của quá khứ (ví như các mối quan hệ với người mẹ) hay khi viết về chân dung tự họa của mình.

Tên của tập tự thuật này đã khiến ta phải chú ý. Đây không phải là "Lời tự thú". Bóng của Rousseau bay phảng phất trên mọi chuyện đời của thế kỷ XIX, dù là của Sand, Chateaubriand hay Stendhal. Nhưng nếu nó được gợi lại, đôi khi có phần một cách bội bạc, cũng chỉ để nhấn mạnh là ta sẽ không theo mẫu đó. Không có việc phải nói sự thật, trước một tòa án tưởng tượng; nhà văn tự do nói điều họ muốn; ngay dù họ không rơi hoặc ít rơi vào việc tự hư cấu thì họ cũng chọn trong quá khứ điều họ vui lòng kể cho ta nghe. Từ đấy mà co thất vọng lớn của độc giả Truyện đời tôi cứ muốn tìm trong đó những chuyện chăn gối. Những người tình của George Sand ít khi hiện diện trong đó. Ngược lại, chiếm phần lớn là "Lịch sử một gia đình từ Fontenoy đến Marengo", một câu chuyện được kể lại khá dài - các trận đánh chỉ tương đương với các năm tháng. Câu chuyện riêng của bà được cài chặt vào Lịch sử bà đã sống từ năm 1804 đến năm 1848. Bà đã muốn làm công việc một người viết sử bằng cách sưu tập tư liệu (bà có rất nhiều lưu trử của gia đình phía nội), về cuộc đời riêng, bà cũng có những đoạn báo chí, những ký về du lịch cho phép bà xác định rõ các hồi ức. Nhưng có ý thức về Lịch sử không chỉ là gợi nhớ lại quá khứ, đó còn là có ý thức về thay đổi và George Sand giống như Chateaubriand cuối tập Hồi ký từ thế giới bên kia gợi tới tương lai hay còn chưa rõ ra sao nhưng lại rất khác hiện tại.

George Sand hướng tới người đọc mà tương lai này sẽ có phần lệ thuộc. Sau khi loại bỏ người chỉ đơn giản là kẻ tò mò, có phần thiếu thiện chí, bà tạo dựng với người đọc "vô tư" một mối giây bè bạn, bà mơ tưởng sẽ có ích cho anh ta Ngay trong bài tựa bản in năm 1843 của Thư của một khách du hành - bản thân tác phẩm này là môt kiểu tự truyện, bà nhấn mạnh tới vai trò này của văn viết về cái tôi: "Nỗi đau của tôi cũng là của anh". Và trong những trang đầu tiên của Truyện đời tôi, bà viết tiếp: ‘‘Tôi đã đau những nỗi đau ấy, tôi đã trải qua những trở ngại và tôi đã thoát ra được; vậy bạn có thể chữa khỏi và chiến thăng’’. (Tự thuật, t.I, tr.10).

Bà bắt đầu thực hiện việc kể lại cuộc sống bên trong, cuộc sống tâm hồn, câu chuyện của trí óc và con tim mình, hướng tới một lời truyền đạt thân ái’’ (nt, t.I, tr.9). Bà muốn xác lập lịch sử các tư tưởng thời đại bà - di sản thời đại Ánh sáng, ngày mai của các cuộc Cách mạng, nền Đế chế năm 1830, sự đi lên của Chủ nghĩa xã hội -, được phản ảnh trong một trí óc, của chính bà. Và mối quan tâm viết nên Lịch sử của bà không kéo theo việc phi cá tính hóa tự truyện, hoàn toàn ngược lại, cái tôi tự xây dựng mình trong và do Lịch sử. Cuộc phiêu lưu của bà không chỉ là của một tư duy, đó cũng là một tổng thể những tình cảm (nhiệt thành, buồn chán, tình bè bạn...), những xúc cảm mà bà cố làm sống lại trong việc đi ngược trở lại thời gian đã mất: nhờ văn viết mầu sắc; âm thanh mùi hương, tất cả đều trở lại từ sâu thẳm của thời thơ ấu, của Italie và Tây Ban Nha; của đường phố Paris và khu vườn Nohant.

Tiểu thuyết và Lịch sử

Consuelo và Mauprat đều đã là tiểu thuyết lịch sử, nếu ta hiểu theo nghĩa đó là những tiểu thuyết mà khung cảnh, khá xác định, được đặt trong một thời trước đó. Khoảng cách chừng mười năm giữa thời gian truyện kể và thời gian viết trong Horace có đủ để khiến nó thành một tiểu thuyết lịch sử không? Tôi không nghĩ việc ưóc đoán một khoảng cách thời gian là đủ. Giới hạn giữa một tiểu thuyết lịch sử và một tiểu thuyết được xác định trong lịch sử, nên nhận định trong thế cân bằng có thể có giữa cuộc sống cá nhân của nhân vật và sự hòa nhập của họ vào Lịch sử, điều đó không có nghĩa họ phải đóng một vai trò lịch sử - rất thận trọng George ưa thích đưa vào nhân vật trung tâm, những con người không ai biết để có thể có nhiều tự do hơn trong sáng tạo. Nêu ta chấp nhận sự phân biệt này (nhiều khi khá là tinh tế người ta sẽ

nhận ra rằng Lịch sử ngày càng hiện diện nhiều hơn trong các tác phẩm sau 1848 (có thể xem chẳng hạn Các quý ông xứ Bois-Doré và Người tuyết thời những năm (1858-1859), và trong các tác phẩm thời sau năm 1870 (như Nanon, 1872).

George Sand làm công việc nhà viết sử khi bà viết những tiểu thuyết trên. Bà tập hợp một kho tư liệu khổng lồ. Ví dụ như với Các quý ông xứ Bois-Doré, mà hành động diễn ra ở Pháp vào thời điểm các cuộc chiến tranh tôn giáo, bà đọc cả Lịch sử vùng Berry, của Raynal, cả Michelet hay Henri Martin. Để viết Người tuyết, mà câu chuyện diễn ra ở Thụy Điển thế kỷ XVIII, nhu cầu làm tư liệu của bà lại càng lớn, do chỗ bà chưa sang nước này, nhất là vùng Dalécarlie, nơi bà vẫn phải miêu tả. Sức làm việc của bà khiến ta kinh ngạc; bà cũng lôi cuốn bạn bè vào việc: họ trở thành những nhà làm tư liệu và họ phải nhanh. Bà viết cho Charles-Edmond (Choiecki): ‘‘Hãy gắng gửi cho tôi một cái gì đó có tính lịch sử về thế kỷ XVIII ở Thụy Điển. Tôi mong chờ những thông tin này bởi cuốn tiểu thuyết đi nhanh hơn là tôi muốn và tôi không kìm lại được’’ [Tự thuật, t.XIV, tr.570].

Việc xuất bản Truyện đời tôi kéo dài cho tới năm 1855; việc viết Các quý ông và Người tuyết bắt đầu ít lâu sau, từ năm 1856-1857. Động thái đi ngược lại quá khứ vốn là một phương diện của tự thuật, như vậy là vẫn được tiếp tục qua tiểu thuyết. Nhưng George Sand, vốn quan tâm đến việc theo kịp tiến triển của thời đại, không chịu sáng tạo những tiểu thuyết kiểu Walter Scott, như người ta từng làm rất nhiều ở Pháp thời lãng mạn. "Tôi đã tìm tòi rất nhiều, để có thể ở lại trong sự chính xác lịch sử của những phong tục, ý niệm và cách xử sự nhỏ nhặt nhất của thời đại mà tôi dùng làm bối cảnh. Tôi không gắn cốt chuyện của tôi với một vấn đề lịch sử nào không chính xác. Nhưng tất cả những cái đó không tạo ra một tiểu thuyết kiểu Walter Scott. Người ta không làm kiểu ấy nữa" [Thư tín, t.XIV, tr.378-379]. Đặt tiểu thuyết một cách chính xác vào lịch sử, vào lúc ấy, là một cách để đáp ứng với nhu cầu của chủ nghĩa hiện thực, cứ ngày càng bức bách khi mà thế kỷ tiến lên, tuy vậy vẫn không chối bỏ chất tiểu thuyết. "Ngày nay, người ta muốn có những tiểu thuyết, tôi không nói là theo chủ nghĩa hiện thực, mà là của thực tại, và có lẽ thế là phải. Nhưng muốn tiểu thuyết hay, chúng phải có nhiều chất tiểu thuyết". (Thư tín, t.XIV, tr.683). Màu sắc lịch sử sẽ là một trong những yếu tố của chất tiểu thuyết, sẽ nhấn mạnh tới nét đặc biệt của đồ vật, của ngôn ngữ, nhất là khi tiểu thuyết lịch sử gặp gỡ với tiểu thuyết trinh thám, và khi mà đồ vật (con dao găm chẳng hạn, được miêu tả kỹ càng trong Các quý ông xứ Bois-Doré), chính là một nhân tố của tình tiết. Cũng giống vậy, nhân vật đặt trong quá khứ sẽ có thể được miêu tả với những dục vọng mãnh liệt hơn, trên cả phương diện thiện hoặc ác. Nhân vật chính, Mario trong Các quý ông xứ Bois-Doré, Waldo trong Người tuyết, là một nghệ sĩ, người chống lại bất công, tìm cách khám phá và tổ chức việc khám phá ra tội ác mà bố mẹ anh ta là nạn nhân. Nghệ thuật vạch trần thực tế.

Cuối cùng tiểu thuyết lịch sử là một phương tiện để tránh kiểm duyệt, để trả lời lại cuộc đàn áp các trào lưu cách mạng. La Daniella (1857) vào thời tự do báo chí không còn nữa, đã khiến tác giả phải chịu những trận lôi đình vì trong cuốn này Nhà thờ và tăng lữ bị tấn công nặng nề. Các nhà xuất bản của bà đều cảnh giác. Trong hợp đồng ký với báo La Presse để in định kỳ Các quý ông xứ Bois-Doré, bà phải hứa:

"Cuốn tiểu thuyết này sẽ hoàn toàn không đề cập gì đến các vấn đề chính trị, tôn giáo và xã hội của thời hiện đại và của tương lai" (Thư tín t.IV, tr.333). Một cách tự vệ khôn khéo. Trên thực tê, cuốn tiểu thuyết này tiếp tục cuôc đấu tranh chông chủ nghĩa cuồng tín đã bị tô' cáo trong quyên La Daniella: cuồng tín chông đạo Giatô ở nước Thụy Điển theo đạo Tin lành thế kỷ XVIII, cuồng tín chông đạo Tin lành ở nước Pháp thời những cuộc chiên tranh Tôn giáo.

Nation

Cuốn tiểu thuyết lớn này có một cái nhìn về Cách mạng, cân bằng và không quá khích. Ra đời năm 1872 - George Sand lúc này đã sáu mươi tám tuổi - cuốn tiểu thuyết chứng tỏ khả năng làm việc và sức mạnh sáng tạo của nhà tiểu thuyết vẫn còn nguyên vẹn. Trong quyển này bà cũng phải tập hợp một lượng tư liệu đáng kinh ngạc, nhất là những điều liên quan đến thời kỳ Khủng bố ở Châteauroux. Ngay ởđây bà vẫn dẫn dắt truyện kể một cách linh hoạt, nhanh gọn đến kỳ lạ. Cả thế kỷ XIX đã chịu dấu ấn của Cách mạng Pháp, vừa là một ám ảnh vừa là hy vọng lớn; trong cuộc cách

mạng này ta có thể thấy cả nguồn gốc của các mưu toan cách mạng sau này (1830, 1848, 1871) - George Sand đã chứng kiến các thử nghiệm đó, có lúc còn đóng vai trò tích cực năm 1848 - và cả một trong những nguồn gốc của sự phát triển các khoa học lịch sử thế kỷ XIX. Cách mạng đã ám ảnh tiểu thuyết, dù chỉ được gợi lên nhân một điều gì đấy (ví như trong Người chủ cối xay Angibault, hay trong Mauprat cùng với sự kết thúc chế độ phong kiến, và tất nhiên qua nhiều ám chỉ trong Tấn trò đời) hoặc đã thành bản thân đề tài tác phẩm. Trong tương quan với Những người Chouans của Balzac và Năm Chín mươi ba của Hugo, Nanon có được hai nét độc đáo, đó là một cuốn tiểu thuyết về nông thôn và là truyện kể của một phụ nữ nông thôn.

Sinh năm 1775, đến năm 1850, Nanon kể lại các sự cố bà đã chứng kiến trong thời thơ ấu và tuổi thanh niên. Thời kỳ trước cách mạng được gợi lại như một thời xa xưa, tưởng như không gì có thể sẽ thay đổi: người nông dân là nông nô của tu viện Valcreux, tại đây chàng trẻ tuổi Émilien de Franqueville, một con trai thứ gia đình quý tộc, đang tập tu. Tin tức đến rất chạm chạp. Vào một hôm phiên chợ người ta biết tin

chiếm ngục Bastille. George Sand gợi lại rất giỏi cái phi lý và sự khủng khiếp của Nỗi sợ lớn, rồi ngày Lễ Liên bang, thời điểm hân hoan và hạnh phúc, rồi việc bán của cải quốc gia Nanon đã có thể sở hữu ngôi nhà của mình. Tu viện được Castejoux mua, ông là một "luật sư yêu nước" ở Limoges, mua xong ông giao quyền bảo vệ và quản lý cho cha bề trên (trước đây) và Emilien. Lúc đó, một cộng đồng hạnh phúc được thiết lập. Cha bề trên tuyên hứa với Hiến pháp. Nhưng rồi xảy ra phong trào Khủng bố - theo George Sand, đây chủ yếu là một hiện tượng của đô thị. Emilien đến Limoges thăm Castejoux, bị Pamphile bắt, Pamphile vốn là một tu sĩ cuồng tín, nay biến thành một người cách mạng vừa không khoan nhượng vừa vụ lợi. Emilien nhờ Castejoux mà không bị lên máy chém, trốn ra nông thôn, anh sống cùng với Nanon một thiên diễm tình cho tới khi Robespierre chết. Anh gia nhập quân đội nền Cộng hòa và bị cụt một tay trong chiến đấu. Trở về quê, anh kết hôn với Nanon, cô này đã mua lại tu viện Valcreux từ tay Castejoux và trở thành nữ hầu tước Franqueville, trong khi cô em Louise, tuy đầy định kiến quý tộc, nhưng vẫn lấy Castejoux. Nhân chứng có trách nhiệm kể lại cái chết của Nanon, nói về bà như sau: "Tôi bị ấn tượng mạnh trước vẻ cao sang của bà, đội cái mũ vải của phụ nữ nông thôn mà bà không bao giờ muốn rời bỏ, bà khiến ta nghĩ tới gương mặt các hoàng hậu thời Trung cổ mà người phụ nữ nông dân nay còn giữ lại kiểu mũ truyền thuyết".

Nanon không hề là một "nữ nông dân hãnh tiến" mặc dù tác giả có lúc đã muốn đặt tên cho tác phẩm như vậy, theo truyền thống Marivaux; bà là biểu tượng của sự hòa hợp giai cấp mà George Sand từng ước muốn một cách sâu xa, ước muốn đó đã ghi khắc trong giấc mơ về cội nguồn của bà; trong xuất thân, bà đã kết hợp giòng máu quý tộc và giòng máu bình dân (ngay dòng họ Franqueville đã gợi nhớ tới Francueil). về cuộc Cách mạng, George Sand đưa ra một cách nhìn phức hợp. Là người thừa kế triết học Ánh sáng, bà đầy nhiệt tình với năm 1789, nhưng kinh sợ phong trào Khủng bố và đã miêu tả sự tàn bạo của nó ở Limoges. Cách mạng đã mang học thuyết Ánh sáng tới nông thôn - cho phép cô bé Nanon học chữ. Nuôi dưỡng trong tư tưởng của các nhà xã hội chủ nghĩa, George Sand thừa hiểu biết về nông thôn, hơn ai hết, bà biết người nông dân gắn bó với tư hữu tới mức nào; không hề có chút mơ mộng nào về chủ nghĩa cộng sản ruộng đất nơi các người dân vùng Berry vững chãi này trung thành với cách mạng chính vì họ sợ lại đặt lại vấn đề về việc mua tài sản nhà nước.

Cuốn tiểu thuyết lớn này không thành công mấy. Các tiểu thuyết George Sand viết cuối đời không bán chạy như thời trẻ. Tuy nhiên Nanon đã được sự ủng hộ của hai bậc thầy trong thế hệ các nhà tiểu thuyết mới: Émile Zola và Gustave Flaubert. Zola đã dành cho cuốn tiểu thuyết một bài tường thuật dài trong báo Cái chuông (ngày 30 tháng Mười năm 1872). Ông thấy đấy là một "bài thơ văn xuôi" huy hoàng: Nhà thơ nói về cuộc Cách mạng vĩ đại trong một khung cảnh điền viên. Tất cả nước Pháp già cỗi bị sụp đổ. Trên đống đổ nát, mọc lên một mùa xuân mới và hoa lá của tự do". Còn về Flaubert, ông viết cho George Sand rằng trong khi đọc, ông đã "bất giác kêu lên hai ba lần: Mẹ kiếp, hay quá" (Thư tín George Sand - Flaubert, tr.405-406).