Mặc dầu không còn ác cảm với Dê, anh Lê không thể nào thương yêu nó chân thành như con mình được. Tình phụ tử không thể đến với anh một khi Dê cứ mãi là Dê, một con thú chớ không phải con người.
Một hôm chị Lý vui vẻ bảo chồng:
- Từ ngày sinh con đến nay, mình chưa đặt tên cho nó. Đâu mình lựa đặt cho nó một cái tên đi.
Anh Lê thản nhiên nói:
- Nó là Dê thì cứ gọi là Dê, bầy vẽ làm gì cho lắm chuyện.
Chị Lý không muốn làm chồng buồn, dịu dàng nói:
- Ừ, mình đặt nó tên Dê cũng hay đó.
Nghe vợ nói một cách tỉnh bơ, anh Lê tức mình hỏi:
- Hay ở chỗ nào đâu?
Chị Lý trêu chồng:
- Thì mình tên Lê, con tên Dê. Sách có câu: “Chữ Lê liền với chữ Dê một vần”. Đó là điềm nhà ta có phúc.
Anh Lê trố mắt ngạc nhiên:
- Sách nào mà có câu kỳ quái như thế? Mà có thật đó là điềm nhà ta có phúc hay không?
Chị Lý tủm tỉm cười:
- Muốn biết sách nào, mình nên hỏi cụ đồ làng ta thì rõ.
Không biết hư thực ra sao, anh Lê cũng cảm thấy hơi yên lòng. Anh không dè lời nói vô tình lại ứng với lời tiên tri trong sách. Và từ đó, anh săn sóc Dê chu đáo hơn. Vợ chồng anh đều gọi là “Thằng Dê”. Và con Dê hình như rất bằng lòng cái tên đó.
Thằng Dê có nhiều điểm khác lạ với giống dê thường. Nó chỉ chịu ăn cơm chớ không chịu ăn đậu đũa. Khi được hai tuổi, con Dê đã bập bẹ nói tiếng người. Nó đã biết kêu anh Lê bằng “Cha...aa” và gọi chị Lý bằng “Mẹ...ee” Thấy vậy, chị Lý tập cho Dê nói. Thằng Dê rất thông minh, chỉ một năm mà nó đã nói rành rẽ như người lớn. Có điều giọng nó ngân dài ra như tiếng dê kêu, ai nghe cũng phải tức cười.
Những lúc nhàn hạ, thằng Dê rong chơi khắp làng. Có lần nó dừng bước trước nhà thầy Đồ, lắng nghe lũ trẻ học. Nó ao ước được học như bọn trẻ. Nó nghĩ, nếu được đi học, nó sẽ cần mẫn, chăm chỉ, chớ không ham chơi, lêu lỏng như phần đông bọn trẻ kia.
Chiều hôm ấy, nó về thưa với mẹ:
- Mẹ...ee, Mẹ...ee cho con đi học.
Lý thương hại nói:
- Con là Dê, làm sao đi học được?
- Con học được, con sẽ đi học như bọn trẻ.
- Nhưng biết thầy Đồ chịu dạy con không?
- Con sẽ năn nỉ thầy.
- Nhưng bọn trẻ sẽ trêu chọc, khinh khi con.
- Con sẽ làm cho chúng không trêu chọc, khinh khi.
Thấy con có lòng hiếu học, chị Lý mua giấy bút rồi dẫn nó đến nhà ông Đồ. Vừa bước vào nhà, thằng Dê cúi đầu lễ phép.
- Kính lạy... Thầy?
Thầy Đồ ngạc nhiên nhìn nó. Chị Lý thành thật bày tỏ sự tình. Bây giờ thầy Đồ mới nhớ lời đồn đãi lâu nay về gia đình chị Lý. Thầy Đồ ngần ngại vì xưa nay không ai dạy dê học bao giờ.
Thằng Dê quỳ xuống, tha thiết khẩn cầu:
- Xin thầy dạy con học, con hứa sẽ siêng năng, cần mẫn, chăm chỉ học hành. Con quyết sẽ làm rạng danh Thầy để khỏi phụ ơn Thầy dạy dỗ.
Nguyên ông Đồ là một Tiến sĩ ẩn dật, có cặp mắt rất tinh đời. Thấy Dê có vẻ kỳ dị, lời lẽ lễ phép khôn ngoan, ông biết nó không phải là con thú tầm thường. Tương lai nó sẽ còn nhiều kỳ lạ. Và ông vui lòng nhận nó làm đệ tử, trước sự ngạc nhiên của bọn trẻ bao quanh.
Từ đó, thằng Dê siêng năng ngày ngày cắp sách đi học. Lúc đầu, nó bị bọn trẻ đua nhau trêu chọc, nhưng nó luôn luôn nhẫn nhịn, hòa nhã với mọi người. Dần dần nó chinh phục được cảm tình của lũ trẻ.
Thằng Dê rất thông minh. Nó học sau, nhưng chẳng bao lâu, đã vượt hẳn bọn trẻ. Nó đem đến cho thầy nhiều ngạc nhiên, thích thú. Giọng nói của nó cũng dần dần giống hệt tiếng người, chớ không còn ngân dài như tiếng dê. Đó là nhờ sự cố gắng phát âm của nó. Thể hiện sự kiên trì khắc phục nhược điểm để tiến đến thành công.
Một hôm, để thử tài và tìm hiểu chí hướng của bọn trẻ, ông Đồ gọi chúng lại bảo rằng:
- Thầy ra vài câu hỏi, trò nào đáp đúng và hay thầy sẽ trọng thưởng.
Bọn trẻ lộ vẻ hân hoan, ngồi im lặng chờ Thầy ra câu hỏi.
Ôn Đồ chậm rãi nói:
- Ca dao ta có câu:
“Gái thời giữ việc trong nhà,
Trai thời đi học đỗ ba khoa liền”.
Các con biết “ba khoa liền” là ba khoa nào?
Một đứa trẻ đứng lên thưa:
- Thưa thầy, ba khoa liền là ba khoa: thi Hương, thi Hội và thi Đình.
Ông Đồ mỉm cười:
- Đỗ đầu ba khoa liền gọi là gì?
Đứa bé gãi đầu lia mà không đáp được. Một đứa khác đứng lên:
- Thưa thầy, đỗ đầu ba khoa liền gọi là Tam nguyên.
Ông Đồ gật đầu:
- Đỗ đầu khoa thi Hương gọi là gì?
Đứa bé lại bí. Thằng Dê thấy các bạn không ai đáp hết, nó mới thưa:
- Thưa thầy, đỗ đầu khoa thi Hương gọi là Giải nguyên.
- Đỗ đầu khoa thi Hội gọi là gì?
- Thưa thầy, gọi là Hội nguyên.
- Còn đỗ đầu khoa thi Đình?
- Thưa thầy, gọi là Đình nguyên.
Ông Đồ ra vẻ bằng lòng, hỏi tiếp:
- Nước ta, ai đã đỗ được Tam nguyên?
Thằng Dê đáp nhanh:
- Thưa thầy, cụ Nguyễn Khuyến ở làng Yên Đỗ và cụ Trần Hy Tăng ở làng Vị Xuyên. Hai vị này, người đời thường gọi là Tam Nguyên Yên Đỗ và Tam nguyên Vị Xuyên.
Ông Đồ hoan hỉ ngợi khen:
- Trò Dê giỏi lắm. Thầy sẽ tặng con một quyển “Quế Sơn Thi Tập” của cụ Tam Nguyên Yên Đỗ gọi là phần thưởng khích lệ.
Thằng Dê mừng rỡ thưa:
- Con thành thật cảm ơn thầy.
Bọn trẻ đưa mắt nhìn Dê, thầm cảm phục người bạn thú hiếu học và khôn ngoan. Dê cũng nhìn các bạn ra chiều cảm kích.
Sau khi thử tài đám đệ tử, ông Đồ muốn hiểu thêm chí hướng của chúng. Ông nghiêm giọng nói với bọn trẻ:
- Bây giờ thầy ra đề “Làm trai”. Các con mỗi đứa đọc lên vài câu ca dao hợp với đề tài trên và hợp với sở thích của mìn.h Bọn trẻ ôn lại những câu ca dao. Vài phút sau, một đứa đứng lên:
- Thưa thầy, con thích câu ca dao này:
“Làm trai học đạo Thánh Hiền.
Năm hằng chẳng trễ, ba giềng chẳng sai”.
Một đứa khác đứng lên:
- Thưa thầy:
“Làm trai giữ trọn ba giềng.
Thảo cha, ngay chúa, vợ hiền chớ vong”.
Đứa thứ ba đứng lên:
- Thưa thầy:
“Làm trai quyết chí tang bồng.
Sao cho tỏ mặt anh hùng mới cam”.
Đứa thứ tư đứng lên:
- Thưa thầy:
“Làm trai cho đáng nên trai.
Xuống Đông, Đông tĩnh, lên Đoài, Đoài tan”.
Đến đây, bọn trẻ như cạn nguồn, không còn tranh nhau nói nữa. Ông Đồ đưa mắt nhìn Dê. Thằng Dê dịu dàng phát biểu:
- Thưa thầy, con thấy mấy câu ca dao này hợp với sở thích của con.
“Làm trai đứng ở trên đời,
Sao cho xứng đáng giống nòi nhà ta.
Ghé vai gánh đỡ san hà,
Sao cho tỏ mặt mới là trượng phu”
Nghe đám học trò phát biểu chí hướng của mình qua ca dao, ông Đồ lộ vẻ hân hoan, tin tưởng. Thật không uổng công ông rèn luyện chúng bấy lâu nay. Nhất là đối với thằng Dê, ông tin rằng tương lai nó sẽ vô cùng rực rỡ. Dê mà muốn “gánh đỡ san hà” và muốn “Tỏ mặt trượng phu” thì đâu phải là Dê tầm thường!
Nghĩ đến đây, ông Đồ mỉm cười, lòng lấy làm thích thú.

Một hôm, nhằm ngày nghỉ học, thằng Dê rong chơi đây đó, dành trọn một ngày vui hưởng cảnh thiên nhiên.
Nó qua một cánh đồng, dừng bước ngửi mùi lúa thơm mới trổ. Nó qua một vườn hoa, lòng thấy nhẹ nhàng thơ thới trước cảnh muôn hoa khoe sắc, tung hương. Nó lên một sườn đồi, thỏa thích nó đùa với cỏ cây, hoa quả. Mãi đến lúc hoàng hôn ửng đỏ chân trời tây, thằng Dê mới chịu cất bước trở về.
Vừa xuống triền đồi, thằng Dê bỗng thấy một cô gái xinh đẹp đang tung tăng đuổi theo hai con bướm. Ráng chiều nhuộm đỏ đôi má hồng. Gương mặt nàng thật ngây thơ, duyên dáng. Hai con bướm bay mất, cô gái dõi mắt nhìn theo có vẻ tiếc ngẩn tiếc ngơ.
Thằng Dê dừng bước, nhìn trộm cô bé. Nó không dám làm động, sợ cô bé giật mình. Nó lặng nhìn một người đẹp giữa cảnh sắc thật đẹp. Thì ra Dê cũng biết thưởng thức vẻ đẹp của giai nhân!
Cô gái quay lại và bắt gặp một con Dê kháu khỉnh đang ngơ ngác nhìn mình. Nàng hồn nhiên reo lên:
- Ồ! Con Dê đẹp quá!
Con Dê vẫn đứng im, đôi mắt vẫn nhìn nàng đăm đăm. Cô gái nhẹ nhàng đến bên Dê, đưa tay dịu dàng vuốt lưng nó, miệng liến thoắng hỏi:
- Dê từ đâu đến đây?
Dê biết nói tiếng người nhưng Dê không đáp. Dê không muốn làm cho nàng kinh sợ, tưởng mình là quỷ quái hiện hình. Dê muốn nàng giữ được bản tánh hồn nhiên. Cho nên Dê vẫn im lặng.
Cô gái vỗ nhè nhẹ đầu Dê, miệng nở nụ cười thật tươi:
- Dê đi chơi một mình có vui không?
Dê thấy bàn tay cô gái thật êm ái làm sao! Và giọng nói cô thật ngọt ngào làm cho lòng Dê xúc động. Dê thấy cần phải lên tiếng để đáp lại thạnh tình ai, nhưng thay vì nói tiếng người, Dê chỉ cất giọng ngân dài:
- Be he...ee...
Cô gái lấy làm thích chí, hí hởn hỏi tiếp:
- Dê lạc đàn phải không, Dê?
- Be he...ee...
- Dê có muốn làm bạn với ta không?
- Be he...ee...
- Từ nay, ta với Dê kết bạn với nhau nhé?
- Be he...ee...
Dứt tiếng kêu, Dê nhảy tưng lên tỏ vẻ vui mừng. Cô gái cũng chạy tung tăng hái mấy cánh hoa rừng kết thành một vòng hoa đơn sơ nhưng thanh nhã. Cô đeo vòng hoa vào cổ Dê, ngây thơ nói:
- Dê ơi! Vòng hoa này kỷ niệm ngày ta kết bạn với nhau. Dê hãy giữ gìn nó nhé.
Con Dê nhìn nàng ra chiều cảm kích. Cô gái bỗng bỏ Dê chạy đi, Dê vội chạy theo nàng không rời một bước. Cô gái trèo lên cây hái vài quả mận, đem xuống chia cho Dê ăn mận mà có cảm tưởng như được thưởng thức những quả đào tiên trong vườn đào của bà Tây Vương Mẫu. Nàng lại dẫn Dê xuống suối uống nước. Tiếng suối reo róc rách, Dê lại có cảm tưởng như khúc nhạc Thiên Tiên. Thật là một ngày êm đềm, hạnh phúc!
Thấy bóng tối đã bao phủ ngàn cây, cô gái niềm nở bảo:
- Dê ơi! Trời sắp tối rồi, ta phải về kẻo má ta trông. Dê đưa ta về nhé?
Nói rồi, nàng rảo bước đi trước. Dê lẹ làng nối gót theo sau. Cô gái vừa đi vừa cất tiếng hát lảnh lót vui tươi. Dê im lặng đi mà thấy lòng rộn ràng một niềm vui khó tả. Về đến trước cổng nhà, cô gái dừng bước nói:
- Nhà của ta đây rồi, Dê có muốn vào không?
Con Dê ngẩng nhìn nàng với cái nhìn thật tha thiết, rồi nó bỗng quay mình phóng chạy trở về... Cô gái đưa mắt nhìn theo, nàng không hiểu tại sao đột nhiên con Dê bỏ chạy.
* * * * *
Cứ mỗi buổi chiều, khi tan học, thằng Dê tìm đến triền đồi để mong gặp cô gái đã cùng nó kết bạn hôm nào. Nhưng đã năm ngày liền mà cô gái vẫn vắng bóng. Con Dê nhớ mong, chờ đợi. Mãi đến khi bóng tối bao trùm cảnh vật, nó mới buồn bã lủi thủi ra về.
Một hôm, lựa lúc chị Lý vui vẻ, Dê men lại gần nói với mẹ:
- Mẹ ơi! Mẹ cưới vợ cho con.
Chị Lý bật cười:
- Con muốn vợ rồi à? Thôi được, để mẹ kiếm một con dê cái cho con.
- Không, con không chịu Dê cái đâu. Con muốn cưới một cô gái xinh đẹp.
Chị Lý ngạc nhiên:
- Cô gái nào chịu ưng con?
- Con có quen với một cô gái rất đẹp ở làng bên. Con nhất định cưới cô gái ấy vì nàng rất mến con.
- Nhưng biết cha mẹ cô ấy có bằng lòng không?
- Con chắc cha mẹ nàng sẽ bằng lòng.
Anh Lê nghe mẹ con bàn tán, lắc đầu thở ra:
- Con là Dê mà không biết cam phận Dê, lại đèo bồng muốn cưới gái đẹp. Mẹ con tính sao thì tính, nhưng đừng làm cho người ta khinh rẻ dòng họ nhà ta.
Dê lễ phép thưa:
- Cha mẹ cứ an tâm. Con không đến nỗi bất hiếu khiến cha mẹ phải buồn lòng.
Chị Lý thương con, sắm sửa theo Dê đến nhà cô gái. Đến trước cổng, thằng Dê dừng lại dặn dò:
- Xin mẹ rán ẩn nhẫn nhường nhịn, rồi kết quả sẽ tốt đẹp.
- Mẹ hiểu rồi. Vì thương con, dầu phải nhục nhã mẹ cũng vui lòng.
Hai mẹ con tiến vào nhà. Mẹ cô gái thấy có khách lạ dẫn theo một con dê, lên tiếng hỏi:
- Bà đem dê đi bán?
Ông chồng ngồi gần thấy con dê kháu khỉnh cũng hỏi:
- Con dê đẹp đấy chứ! Bà định bán bao nhiêu?
Thằng Dê hổ thẹn, gầm mặt xuống đất. Chị Lý ngần ngại một lúc mới đánh bạo ngỏ lời:
- Không giấu gì ông bà, cháu là con trai của tôi. Hôm nay tôi sang đây để xin cưới cô gái con ông bà cho cháu.
Ông chồng ngạc nhiên trợn mắt:
- Bà có điên không?
Bà mẹ cũng há hốc mồm, giận dữ:
- Bà nói gì kỳ lạ vậy? Ai đi gả con gái cho dê?
Chị Lý rán nhịn nhục, tìm lời lẽ phân trần:
- Cháu tuy là dê nhưng rất thông minh và đã từng học đạo Thánh Hiền với thầy Đồ trong làng. Vả lại, cháu đã từng kết bạn với cô nhà. Xin ông bà gọi cô nhà hỏi qua thì rõ.
Giữa lúc ấy, cô ấy từ trong nhà bước ra. Trông thấy Dê, cô gái mừng rỡ chạy đến bên nó reo lên:
- Ồ, Dê đến thăm tôi đấy à? Tôi đang mong Dê đây.
Thằng Dê ngẩng nhìn nàng, lộ vẻ vui mừng. Bà mẹ ngạc nhiên, ông chồng sửng sốt. Cô gái thấy cổ Dê còn mang vòng hoa, cảm động nói:
- Dê còn giữ vòng hoa kỷ niệm. Dê ngoan lắm!
Rồi nàng ôm chầm lấy cổ Dê, ra chiều yêu mến chân thành.
Bà mẹ cười nhạt, hỏi con:
- Bà đây muốn hỏi cưới con cho Dê đấy. Con có bằng lòng không?
Cô gái ngẩn người suy nghĩ rồi bỗng e thẹn đáp:
- Cha mẹ đặt đâu con xin ngồi đấy.
Lần này bà mẹ càng sửng sốt hơn. Bà ngỡ con gái sẽ quyết liệt từ chối, vì con bà đẹp, không khi nào chịu lấy chồng một con vật ngớ ngẩn như Dê. Lời chấp nhận dễ dàng của con làm cho bà ngỡ ngàng hết sức. Bà không biết ăn nói làm sao bây giờ.
Ông chồng tức giận ra mặt, nhưng ông thâm trầm tìm cách khéo léo để cho mẹ con Dê nản chí rút lui. Ông nghiêm giọng nói với mẹ Dê:
- Con tôi đã ưng thì tôi bằng lòng gả.
Chị Lý mừng rỡ nói:
- Tôi thành thật cảm ơn ông bà.
Ông chồng mỉm cười tiếp:
- Tôi chưa nói hết lời. Xin bà nhớ cho điều này: nội ngày mai, bà phải đem sính lễ đến gồm đủ các món sau đây: Một nắm tóc tiên, một xuyên râu rồng, một chuỗi vàng cốm. Nếu không đủ lễ vật, xin bà đừng đến làm gì.
Chị Lý biết nhà gái muốn từ chối khéo bằng cách đòi hỏi những lễ vật mà chị không thể tìm đâu ra, chị thất vọng cúi đầu buồn bã. Thằng Dê biết ý mẹ, vội đỡ lời:
- Thưa ông, nội ngày mai mẹ con sẽ mang đầy đủ sính lễ đến.
Nghe Dê nói tiếng người rành rẽ, lễ phép, cha mẹ cô gái trố mắt nhìn nó như nhìn một hiện tượng quái gở, lạ lùng. Nhất là cô gái, cô âu yếm nhìn Dê, môi nở nụ cười như muốn nói: “Dê biết nói mà giấu tôi đấy nhé!” Và nàng cảm thấy lòng tràn ngập một niềm vui.
Chị Lý cáo từ cha mẹ cô gái ra về. Ra đến đường, chị Lý thở dài nói với con:
- Con ơi, người ta muốn từ chối nên đòi hỏi những lễ vật lạ đời. Cuộc hôn nhân của con chắc không thành tựu được đâu.
Thằng Dê thản nhiên nói:
- Mẹ yên tâm. Từ giờ đến chiều, thế nào con cũng tìm đủ lễ vật ấy. Mẹ cứ về nhà trước, con phải đi tìm lễ vật ngay.
Đợi mẹ đi rồi, thằng Dê phóng thẳng lên núi. Đến một nơi vắng vẻ, Dê ngửa mặt kêu lên liên tiếp ba tiếng “Be he...ee”. Bỗng từ trên khoảng không ba vì Tiên hiện xuống, tươi cười hỏi:
- Tinh Quân gọi ba lão có chuyện gì?
Thằng Dê ôn tồn nói:
- Phiền ba Chân nhân tìm hộ tôi ba món này: Một nắm tóc tiên, một xuyên râu rồng, một chuỗi vàng cốm. Nội ngày nay phải có đủ.
Một vị Tiên hóm hỉnh hỏi:
- Tinh Quân tìm ba món ấy để làm gì?
Dê vui vẻ đáp:
- Để cưới vợ.
Ba vị Tiên đều cười:
- Tinh Quân cưới vợ thì chúng tôi phải hết lòng.
Dứt lời, ba vị chào Dê rồi biến mất. Trời gần xế chiều, ba vị Tiên lại hiện xuống, trao cho Dê đủ ba lễ vật.
Dê cảm tạ ba Chân Nhân rồi phóng một mạch về nhà, báo tin mừng cho mẹ rõ.
Sáng hôm sau, chị Lý và Dê mang sính lễ đến nhà gái.
Mẹ cô gái và chồng hết sức ngạc nhiên trước các món lễ vật kỳ lạ nhất đời. Họ không biết mẹ con Dê tìm đâu ra các món ấy. Riêng cô gái vui mừng ra mặt, linh tính cho cô biết cô đã chọn người chồng xứng đáng, chớ không phải là hạng tục tử tầm thường.
Suy nghĩ một lúc, cha cô gái nghiêm trang nói:
- Sính lễ đầy đủ, vợ chồng chúng tôi bằng lòng gả con gái cho Dê, song nó phải ở rể ba năm mới được phép cưới. Trong thời gian đó, nó phải hết lòng hết sức giúp việc trong nhà, và điều cần yếu là không được gần gũi hôn thê của nó.
Mẹ con Dê bằng lòng. Thằng Dê đưa tiễn mẹ về, còn nó phải ở lại làm rể. Đợi chị Lý về rồi, cha cô gái mới bảo thằng Dê:
- Từ đây, mày phải siêng năng làm việc.
- Thưa cha, con xin làm việc hết sức mình.
- Mày phải chăn bò.
- Thưa cha, vâng.
- Mày phải cắt cỏ.
- Thưa cha, vâng.
- Sáng mày đưa bò lên núi, tối mới đánh bò về nhà.
- Thưa cha, vâng.
- Đêm mày phải ngủ dưới đất chớ không được gần vợ.
- Thưa cha, vâng.
Tiếng “Vâng” cuối cùng Dê thốt ra với vẻ não nề buồn bực. Ông nhạc gia biết ý, dằn mặt nó ngay:
- Mày phải làm đúng điều ta dặn; nếu không, ta sẽ không cho mày cưới vợ về đâu. Bắt đầu ngày mai, mày đưa bò lên núi chăn, nghe chưa?
- Thưa cha, con xin làm đúng lời cha dạy.
Chiều hôm đó, rỗi rảnh, thằng Dê thơ thẩn một mình trong vườn. Nó nhớ nhà, nhớ cha mẹ, nhớ thầy, nhớ bạn, nhớ khóm trúc bờ ao phía sau nhà, nhớ những bồn hoa nó cùng bạn vun trồng trước nhà thầy.
Đang mơ mộng, nó bỗng nghe tiếng cười khúc khích phía sau. Nó ngảnh lại, thấy vị hôn thê đang đứng tựa gốc cam nhìn nó.
Cô gái đến gần Dê, dịu dàng hỏi:
- Anh đang mơ mộng gì đó?
- Anh đang nhớ nhà.
Cô gái nhoẻn cười trách:
- Anh biết nói, sao gặp nhau lần đầu, anh lại giấu em?
- Lúc ấy anh lên tiếng, em sẽ hoảng sợ chạy mất.
Cô gái gật đầu ra vẻ đồng ý:
- Anh khôn thấy mồ, anh làm bộ như hiền lành, ngoan ngoãn lắm.
- Có như thế, em mới chịu kết bạn với anh chứ.
- Đã vậy còn đòi cưới người ta.
- Vậy mà người ta ưng ngay mới là lạ chớ.
Cô gái e thẹn cúi đầu. Một lúc sau, nàng ngỏ lời an ủi:
- Anh đừng buồn cha mẹ em. Rán ẩn nhẫn một thời gian, rồi chúng ta sẽ đoàn tụ với nhau.
- Anh không buồn đâu em. Cuộc đời anh không phải là cuộc đời chăn bò. Anh quyết xây dựng một tương lai rực rỡ.
Cô gái cười thật tươi:
- Em tin anh lắm.
Thế là từ hôm sau, mỗi buổi sáng tinh sương, thằng Dê đã lo đuổi bầy bò lên núi. Trong khi đoàn bò ăn cỏ, nó lấy sách ra học. Nó quyết chí lập thân nên cố gắng học tập. Thỉnh thoảng, nó lén đến thăm thầy Đồ nhờ thầy chỉ dẫn. Thấy nó có chí, thầy Đồ tận tình chỉ dạy, lại tặng nó thật nhiều sách để nó tự học thêm. Được gần ba năm, cũng là ngày sắp mãn hạn ở rể, thằng Dê đã học thông hết sách vở của ông Đồ.
Một hôm, Dê thủ thỉ với vợ:
- Anh nghe đồn Triều đình sắp mở khoa thi.
Cô gái thành thật nói:
- Đúng rồi, chỉ một tuần lễ nữa, nhà Vua cho mở khoa thi Đình.
- Anh muốn xuống Đế đô dự thi.
- Anh là Dê, làm sao vào Triều thi được?
- Chúng ta cứ đến đó, anh sẽ có cách vào thi.
- Em thì tin anh rồi nhưng sợ cha mẹ không cho đi.
- Em cứ trình cho cha mẹ rõ.
Chiều chồng, cô gái trình ý muốn của chồng cho cha mẹ. Ông cha vừa nghe nói đã trề môi chế nhạo:
- Xưa nay có nghe ai nói Dê đi thi bao giờ. Dê mà cũng muốn làm ông Cống ông Nghè!
Bà mẹ lắc đầu nói:
- Thôi đi, con ơi. Hãy an phận cho xong, đừng ham thi cử mà người ta cười cho thúi mặt.
Lúc ấy, Dê mới cương quyết nói:
- Xin cha mẹ cứ cho vợ chồng con đi. Nếu con không thi đỗ, xin cha mẹ cứ làm thịt con như làm thịt một con bò.
Ông cha gằn giọng nói:
- Được rồi, mày muốn đi đâu thì đi cho khuất mắt. Nhưng liệu hồn, nếu thi rớt thì đừng hòng cưới vợ, nghe con?
Đêm ấy, cô gái lo sửa soạn hành lý để ngày mai đưa chồng đến Tràng An. Vừa sửa soạn nàng vừa nói với chồng:
- Làng ta chưa có ai làm đến ông Cống. Vậy anh ráng thi đỗ làm ông Cống, nha anh!
- Không, anh không muốn làm ông Cống.
- Vậy chớ anh muốn làm gì?
- Anh muốn làm ông Nghè. Để rồi đây:
“Vinh quy bái tổ về làng,
Ngựa anh đi trước, võng nàng theo sau”

Sáng hôm sau, vợ Dê dẫn Dê lên đường. Nghe tin Dê đi thi, nhiều người chế nhạo đủ điều. Cô gái hổ thẹn muốn khóc, còn Dê cứ lầm lũi đi, gác bỏ những lời nhạo báng ngoài tai.
Dê an ủi vợ:
- Em đừng buồn. Họ chế nhạo là phải.
- Sao anh cho là phải?
- Em nghĩ xem: Dê biết nói, Dê cưới vợ, Dê đi thi. Toàn là chuyện quái lạ, nghịch thường cả. Họ không chế nhạo sao được.
- Nhưng em rất khổ tâm vì những lời thị phi của họ.
- Em đã dám lấy chồng Dê thì còn sợ gì họ cười. Mình có lý tưởng, lập trường của mình chớ. Ngày nay họ cười mình, nhưng ngày mai họ sẽ phục mình.
Cô gái thở dài nói:
- Em cầu mong anh thi đỗ để họ không còn cười chê, nhạo báng em được nữa.
- Em yên tâm đi. Anh đã nói thế nào anh cũng đỗ Trạng kia mà.
Đi ròng rã mấy ngày, vợ chồng Dê mới đến Tràng An. Đế đô thật từng bừng náo nhiệt. Sĩ tử bốn phương tấp nập về dự Hội Phong Vân. Vợ chồng Dê đi đến quán trọ nào cũng bị người ta xua đuổi vì họ không muốn Dê ở chung đụng với những khách sang trọng hào hoa. Sau cùng, vợ chồng Dê xin trọ nhờ trong một túp lều lụp xụp của một bà lão nghèo nàn. Đêm đến, bà lão nhường chiếc giường tre cho cô gái ngủ, con Dê thì ngủ dưới chân giường. Bà lão trải chiếu trước hiên, đánh một giấc tới sáng.
Nhưng trong đêm ấy, một chuyện lạ lùng đã xảy ra.
Cô gái đang thiêm thiếp giấc nồng, bỗng nghe có tiếng tiêu thiều nhã nhạc văng vẳng đâu đây. Nàng tỉnh giấc, thấy hào quang sáng rực cả gian lều. Vài phút sau, hào quang tắt mất, nàng trông thấy một chàng trai khôi ngô tuấn tú đang đứng bên cạnh giường, nhìn nàng không chớp. Nàng giụi mắt, ngỡ mình chiêm bao. Nhưng rõ ràng là nàng đang tỉnh. Nàng bàng hoàng sợ hãi, cất tiếng thất thanh:
- Ông là ai? Sao ông lại vào đây?
Chàng trai mỉm cười:
- Anh đây mà.
Cô gái chưa hết ngạc nhiên, đưa mắt tìm Dê. Quái Dê đã biến đi đâu mất, dưới chân giường chỉ còn lại lốt Dê.
Chàng trai dịu dàng nói:
- Anh là Dê, chồng em đây mà.
Cô gái chưa dám tin ngay:
- Chồng tôi là Dê chứ đâu phải là người. Ông đừng nói dối.
Chàng trai ranh mãnh đùa:
- Bộ em muốn chồng mình là Dê mãi sao?
- Không phải tôi muốn vậy, nhưng làm sao tôi có thể tin ông là Dê?
- Thì em cứ xem lốt Dê kia thì rõ.
- Tôi thấy rồi. Nhưng sao Dê lại có thể biến thành người?
Chàng trai ôn tồn giải thích:
- Nguyên anh vốn là một Tinh Quân trên Thiên giới. Vì phạm tội, Ngọc Hoàng phạt đày anh xuống trần gian và phải mang lốt Dê để chịu bao gian nan khổ cực. Nay thời hạn mang lốt Dê đã mãn, Thượng Đế cho anh biến thành người để thành lập công danh, giúp dân giúp nước.
Nghe chàng giải thích, cô gái mới dám tin là thật, cô cảm động ôm chầm lấy chồng:
- Anh!
Chàng trai vui vẻ:
- Em cứ gọi là “Anh Dê” như ngày nào.
Cô gái cười duyên dáng:
- Anh Dê ơi, em đã không lầm khi nhận lấy anh. Em chờ đợi ngày này và em rất sung sướng.
- Còn ngày mai nữa chớ em. Ngày mai, anh sẽ đền đáp xứng đáng lòng tốt của em đối với anh.
Hôm sau, chàng Dê vào Triều ứng thí. Cô gái ở nhà trọ hồi hộp, mong ngóng tin chồng. Nàng cầu nguyện cho chàng được tên đề bảng hổ, thực hiện hoài bão và chí lớn của đấng trượng phu.
Đến ngày tuyên bố kết quả, chàng Dê được tuyên đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ, tức Trạng Nguyên, từ đời nhà Lê người ta gọi là Ông Nghè.
Cô gái mừng không sao kể xiết. Lúc dẫn chồng lên Kinh Đô ứng thí, nàng tủi cực, khổ sở bao nhiêu, thì giờ đây nàng vui mừng, sung sướng bấy nhiêu. Thật Trời, đã không phụ kẻ có lòng. Cái mộng làm ông Nghè của chàng đã được thực hiện.
Sau khi vào Triều dự yến vua ban, Tân Trạng được nhà vua cho “Vinh qui bái tổ”.
Ông Nghè Dê nhớ đến bà lão nghèo nàn đã cho vợ chồng mình ở trọ, liền cùng vợ đến viếng lại túp lều lụp xụp nhưng chứa đựng một tấm lòng vàng. Ông Nghè thành thật cảm ơn bà và tặng thưởng cho bà thật nhiều vàng bạc để bà an dưỡng tuổi già. Bà lão vô cùng cảm kích.
Trên đường về quê quán, ông Nghè Dê ngồi trên lưng ngựa, mặc phẩm phục Trạng Nguyên, hai bên có hai tốp lính cầm cờ lộng uy nghi, rực rỡ. Phía sau, bà Nghè trang phục thật lộng lẫy, ngồi trên chiếc võng điều do quân lính khiêng đi. Đến đâu, dân chúng chen chúc hai bên đường chiêm ngưỡng dung nhan vợ chồng Tân Trạng.
Về đến nhà cha vợ, ông Nghè ra lệnh đoàn quân dừng lại.
Trong nhà, cha mẹ cô gái nghe tiếng vó ngựa rầm rập trước nhà, vội vàng bước ra cửa. Vừa lúc ấy, cô gái đã bước xuống võng điều, chạy vào nhà chào cha mẹ:
- Thưa cha mẹ, con mới về.
Thấy con gái trang phục sang trọng, bà mẹ ngạc nhiên trố mắt nhìn. Cha nàng cũng ngạc nhiên không kém:
- Con đây à? Còn thằng Dê đâu?
- Ảnh vào kìa.
Cô gái vừa nói vừa chỉ một chàng trai phương phi đang bước vào, theo sau có quân cầm cờ, lộng.
Ông bà sượng sùng, ngơ ngác, ngỡ mình chiêm bao. Ông Nghè lễ phép cúi đầu:
- Con kính mừng cha mẹ.
Cô gái thuật lại mọi việc cho cha mẹ nghe. Hiểu rõ câu chuyện, ông bà càng xấu hổ, không dám nhìn chàng rể mình khinh bạc ngày xưa.
Ông Nghè Dê cung kính nói:
- Xin cha mẹ đừng buồn phiền gì cả. Chúng con vẫn một lòng kính yêu cha mẹ.
Chàng rể càng chân thành lễ độ, ông bà càng hối hận, thẹn thùng. Cả hai cúi gầm đầu, không thốt được lời nào. Sau cùng, ông Nghè xin phép rước vợ về làng bên, thăm viếng song thân.
Về đến nhà, ông Nghè vội xuống ngựa bước vào.
Anh Lê, chị Lý thấy có ông quan sang trọng vào nhà, vội chạy ra cửa nghênh đón. Ông Nghè vội quỳ mọp xuống, lễ phép thưa:
- Thưa cha mẹ con là thằng Dê đây mà.
Biết cha mẹ chưa tin, ông Nghè thuật lại đầu đuôi tự sự. Thuật xong, ông tiếp:
- Nay con đã đỗ Trạng, được Triều đình cho “Vinh quy bái tổ” về thăm cha mẹ và xóm làng.
Chị Lý mừng rỡ ôm chầm lấy con:
- Trời ơi! Thằng Dê đây sao? Thật con đã làm nở mặt nở mày cho cha mẹ. Mẹ biết con có chí từ khi con còn mang lốt Dê.
Rồi chị day lại phía con dâu, âu yếm nói:
- Thằng Dê thành danh hôm nay là nhờ con đó. Con quả xứng đáng là vợ hiền.
Ông Nghè vui vẻ nói:
- Và sẽ là dâu thảo nữa đó mẹ.
Chị Lý một tay ôm con, một tay ôm dâu, lòng ngập tràn sung sướng.
Chiều hôm đó, ông Nghè đến thăm thầy Đồ và bạn học cũ. Thầy Đồ thấy học trò thành danh, vô cùng mừng rỡ. Ông Nghè cung kính nói:
- Nhờ công thầy dạy dỗ, con mới được ngày nay. Con sẽ nhớ ơn thầy mãi mãi. Con biết thầy là một chân tài ẩn dật, không màng phú quý công danh. Con biết làm sao đây để đền ơn đáp nghĩa.
Ông Đồ vuốt râu, mắt ông ánh lên một niềm vui mãn nguyện:
- Con đã hiểu thầy như thế, sao còn nói đến ân nghĩa làm gì? Con đỗ đạt thành danh, đó là cách con đáp ơn cho thầy rồi. Hơn nữa, con đã nêu một tấm gương tốt cho các bạn con, thầy lấy làm bằng lòng và hãnh diện.
Ông Nghè thành thật nói:
- Thầy thật xứng đáng là ông thầy gương mẫu của muôn đời.
Ông Đồ hớn hở nói với đám học trò:
- Thầy còn nhớ ngày xưa, có lần các con mượn những câu ca dao để bày tỏ chí hướng. Lúc đó, trò Dê đã đọc mấy câu ca dao này:
“Làm trai đứng ở trên đời,
Sao cho xứng đáng giống nòi nhà ta.
Ghé vai gánh đỡ san hà,
Sao cho tỏ mặt mới là trượng phu”.
Giờ đây, trò Dê đã chiếm Đình Nguyên, đã làm ông Nghè, đã thực hiện được một phần lớn chí hướng cao cả. Còn các con đã thực hiện được gì chưa? Vậy các con hãy noi gương tốt của bạn mình, người bạn mà ngày trước các con yêu mến và ngày nay các con kính phục.
Lũ học trò đồng thanh vui vẻ:
- Chúng con sẽ noi gương tốt của bạn.
Ông Nghè Dê thành thật cởi mở:
- Tôi thành thật chúc các bạn sẽ thực hiện được hoài bão lớn lao. Ngày mai, có bạn sẽ là anh hùng, có bạn sẽ là hào kiệt. Chừng ấy chúng ta gặp lại nhau, vui vẻ biết bao!
Ông Đồ đưa tay vuốt râu, lòng ông hân hoan hơn bao giờ hết.

Thẩm Thệ Hà