Lắng Nghe Một Dòng Sông
Phạm Công Thiện
Nhà thơ là con người của sông nước, của suối nguồn bất tuyệt :
Con sông nào đã xa nguồn
Thì con sông ấy sẽ buồn với tôi
Câu thơ bất hủ ở trên của Hoài Khanh là hai câu thơ lạ lùng nhất của thi ca Việt Nam; Hoàng Trúc Ly để lại đời bốn câu thơ bát ngát như đất trời quê hương :
Tôi đứng bên này bờ dĩ vãng
Thương về con nước ngại ngùng xuôi
Những người con gái bên kia ấy
Ai biết chiều nay có nhớ tôi
Khổng Tử đã để lại hậu thế chín chữ bất diệt : "Thệ giả như tư phù, bất xả trú dạ" (đêm ngày vẫn cứ chảy hoài, chảy mãi luôn luôn như thế mãi) lúc Khổng Tử đứng trên bờ sông và ngắm nhìn chăm chăm vào dòng nước chảy. Chỉ nội chín chữ trên, Khổng Tử cũng trở thành một nhà thơ lớn của nhân loại: Thơ và Tư Tưởng Đạo Lý vẫn chỉ là một. Ở nước Tề, học nhạc thiều ba tháng trời và ăn không còn biết đến mùi vị, "đàn hát với ai, ai hát câu nào hay thì bắt hát lại để Ngài họa theo", đây là hình ảnh thơ mộng nhất của Khổng Tử.
Thi nhân lắng nghe âm điệu của dòng sông, tất cả dòng sông ở thế giới đều trở thành một dòng sông của buổi chiều hôm nay, dù là sông Cửu Long, sông Eister, sông Rhin của Hoelderlin, hay sông Liffey của Dublin trong Finnegans Wake của Joyce hoặc sông Shannon của truyện The Dead của Joyce trong tập truyện Dubliners. Sông Cửu Long và sông Cái? Sông Liffey và sông Seine? Tất cả chỉ là một dòng nước chảy qua cầu xưa tuổi nhỏ: "Sous le pont Mirabeau coule la Seine." hồn thơ của Apollinaire vẫn còn vất vưởng trên và dưới dòng nước chảy qua đời người. Chỉ cần một lần mắt đăm đăm (Nguyễn Du: "nhãn trừng trừng.") đứng nhìn nước chảy là đủ sức mạnh tinh thần phục hồi lại "hạo nhiên chi khí."
Một vài câu thơ của Seamus Heaney lại bất ngờ vụt hiện ra như một tia chớp từ dĩ vãng xẹt qua hiện tại:
His voice fluent with the vowels of all rivers
Came back to me, though he did not speak yet,.
(Seamus Heaney, leaving the Island)
(Tiếng nói ấy lưu loát trôi chảy với những nguyên âm của tất cả những dòng sông/ trở về lại với tôi, dù người vẫn chưa chịu lên tiếng.)
Seamus Heaney đang đi hành hương khổ hạnh nơi một linh địa ở Ái nhĩ lan và vụt thấy hồn ma của James Joyce xuất hiện đi xẹt ngang bên cạnh mình. Chữ "fluent" trong câu thơ chảy từ Fluvius (con sông) : "fluent" và "Fluvius" đều chảy từ "fluere", tức là "chảy, tuôn chảy":
His voice fluent with the vowels of all rivers/.
Tiếng nói của Joyce "tuôn chảy cùng với những nguyên âm của tất cả dòng sông". Có cần phải kiên nhẫn đọc lại 628 trang của tác phẩm Finnegans Wake (mà Joyce đã viết trong 17 năm ở Paris) thì mới hiểu hết một câu thơ duy nhất trên của Seamus Heaney? Văn chương chính yếu đòi hỏi sự gian nan tận tụy như vậy? Sự tập trung trọn vẹn của tất cả tinh thần và sự gian nan tận tụy của việc làm văn nghệ ("concentration and hard work", lúc T.S.Eliot nhấn mạnh tính cách sáng tạo liên tục của Yeats). Hay chẳng cần tìm hiểu gì cả và chỉ cần để câu thơ của Seamus Heaney chảy trôi nhịp nhàng vào hồn mình vào lúc nửa đêm mưa rơi:
His voice fluent with the vowels of all rivers.
Chúng ta cũng cần để ý mấy chữ "all rivers" khác hẳn với "all the rivers". sự vắng mặt hiển nhiên của chữ "the" ở đây nói lên sự có mặt bất ngờ như nửa lời lửng lơ bất ngờ của chữ "the" ở dòng cuối quyển Finnegans Wake:
A way a lone a last a loved a long the/ (James joyce, Finnegans Wake, x.b. Faber and Faber, London, 1975, trang 628)
Năm mạo từ bất định "a" bất ngờ chấm dứt nơi mạo từ xác định the nằm lửng lơ một mình trước khoảng trống trắng cuối cùng của trang cuối. Sự vắng mặt tất nhiên của mạo từ xác định the ở câu thơ trên của Seamus Heaney chỉ làm hiển lộ cái "epiphany" (sự hiển linh hiển hiện) của mạo từ xác định "the" bỏ lửng ở dòng cuối cùng và trang cuối cùng của Finnegans Wake; chữ the là mạo từ xác định, nhưng chữ the trang cuối tác phẩm vĩ đại cuối cùng này lại muốn xác định cái gì mà chỉ còn khoảng trống không vô hạn? Chính chữ the này chứa đựng toàn thể 628 trang của FinnegansWake, giống như một giọt nước mưa chứa đựng tất cả những cơn mưa của trời đất, và chứa đựng tất cả những dòng sông, và chứa đựng tất cả những đám mây trời: chữ "the" ở trang cuối, trang 628, lại chảy ngược trở lại trang đầu tác phẩm :
riverrun, past Eve and Adams, from swerve of shore to bend of bay.
(.sông chảy, giang lưu, chảy qua khu bến nhà thờ Eve and Adams, từ eo chệch hướng của bờ biển đến chỗ uốn cong của vịnh biển.)
Tất cả trở thành một dòng sông biến hiện liên tục.
Chữ "the" của trang cuối Finnegans Wake chảy nhập vào "riverrun" của trang đầu quyển sách, chảy ngược lại trang đầu của bài thơ đầu tiên trong 36 bài thơ đầu tiên của thi phẩm đầu tiên mà James Joyce xuất bản vào năm 1907 :
Strings by the river where
The willows meet
There's music along the river
For Love wanders there,
(.những sợi tơ đàn bên sông
nơi những cây dương liễu gặp gỡ hội ngộ
Có điệu nhạc nào đó phản phất dọc theo sông
Vì Tình Yêu lang thang nơi đó.)
Ba chữ "a long the" của trang cuối Finnegans Wake chảy lộn trở lại ba chữ "along the river" trong bài thơ đầu tiên ở thi phẩm đầu tiên của Joyce.
Nói theo biểu tượng thi ca thần bí của Yeats thì cái vòng tròn xoắn ốc, cái "Gyre" đã trở thành vòng tròn viên thể, cái "sphere": cái cuối làm lễ cưới với cái ban đầu: rắn cắn đuôi rắn; vĩnh cửu xuất hiện trong khoảnh khắc thượng đỉnh.
Chỉ một câu thơ của Seamus Heaney cũng hàm dưỡng tất cả thi đồ hay hà đồ bí ẩn của James Joyce:
His voice fluent with.
Tiếng nói của thi nhân tuôn chảy với:
the vowels of all rivers :
"những nguyên âm của tất cả con sông", từ sông Nhị Hà đến sông Cửu Long, từ sông Hudson đến sông Mississippi, từ Hoàng Hà đến Dương Tử Giang, từ sông Seine cho đến sông Liffey, tất cả, tất cả.
Tại sao "những nguyên âm"? Chữ vowels và chữ voice đều chảy từ nguyên La tinh vocalis tận nơi nguyên ngữ La tinh voc-, vox (tiếng nói, tiếng gọi, vocare). Tiếng nói của thi nhân: "his voice." trôi chảy với tiếng nói của những nguyên âm: những "nguyên âm" (vowels) là những âm chính yếu của hơi thở và hơi thở tuôn chảy hanh thông và không bị ngăn ngại tế tắc nghẹn hơi như những phụ âm. Tiếng nói khởi nguyên chính là nguyên âm khởi dậy; nguyên âm khởi dậy thì những con sông tuôn chảy và thi nhân ra đời trên mặt đất.
Tiếng nói chỉ là tiếng nói, khi cái tiếng được nói lên.cái tiếng được nói lên thì sự ồn ào và số đếm phải câm lặng; tiếng nói chỉ là tiếng nói khi tiếng nói trôi chảy. Sự lưu loát hùng biện không phải là tiếng nói trôi chảy của thi nhân. Sự hùng biện lưu loát thuộc về sự huyên náo ồn ào của chính trị và của thị tứ, của số đếm và đám đông. Tiếng nói của Thơ là dòng nước tuôn chảy bất tận, dù lòng sông có cạn khô đi nữa thì hồn sông vẫn chảy mãi trên cao; một bài thơ ngắn nhất của Seamus Heaney, chỉ gồm hai câu trong thi tập The Haw Lantern, 1987 :
The riverbed, dried-up, half full of leaves
Us, listening to a river in the trees.
(Seamus Heaney, New Collected Poems, 1966-1987, trang 210)
(Lòng sông, khô cạn, nửa đầy những chiếc lá
Cho chúng mình, đang lắng nghe một dòng sông chảy trong cây)
Sông đang chảy trên cây và trong cây lá, và sự lắng nghe ở đây đã nhập lưu (sơ ư văn trung / nhập lưu vong sơ), không phải chúng ta lắng nghe dòng sông mà chính dòng sông đã chảy vào trong thi nhân, lòng sông khô cạn ở dưới đã nhập một vào con sông chảy trên cây; lòng sông khô cạn nửa đầy những chiếc lá thả hồn rào rạt với sông lá trên cao (Hồ Dzếnh : [i"Có một nghìn cây rũ rượi buồn / Một nghìn sông rét vạn hoàng hôn "Vũ Hoàng Chương : "Đáy sông bừng dựng Lầu Thơ/ Giấc mơ Hồ Điệp chẳng mơ cũng thành").
Tại sao phải làm thơ? Tại sao phải lắng nghe một lần như chưa từng biết nghe trọn đời? Tại sao phải nhìn thấy được một lần duy nhứt như chưa từng biết thấy bao giờ? Thi nhân đã một lần nhìn thấy; còn chúng ta thì hãy lắng nghe một dòng sông chảy bất tận trong rặng cây rào rạt chiều hôm nay.
"Khơi Mạch Nguồn Thơ Thi Sĩ Seamus Heaney Giải Nobel Văn Chương 1995"
Phạm Công Thiện
Nguồn:www.vienthongtemple.org
Phạm Công Thiện
Nhà thơ là con người của sông nước, của suối nguồn bất tuyệt :
Con sông nào đã xa nguồn
Thì con sông ấy sẽ buồn với tôi
Câu thơ bất hủ ở trên của Hoài Khanh là hai câu thơ lạ lùng nhất của thi ca Việt Nam; Hoàng Trúc Ly để lại đời bốn câu thơ bát ngát như đất trời quê hương :
Tôi đứng bên này bờ dĩ vãng
Thương về con nước ngại ngùng xuôi
Những người con gái bên kia ấy
Ai biết chiều nay có nhớ tôi
Khổng Tử đã để lại hậu thế chín chữ bất diệt : "Thệ giả như tư phù, bất xả trú dạ" (đêm ngày vẫn cứ chảy hoài, chảy mãi luôn luôn như thế mãi) lúc Khổng Tử đứng trên bờ sông và ngắm nhìn chăm chăm vào dòng nước chảy. Chỉ nội chín chữ trên, Khổng Tử cũng trở thành một nhà thơ lớn của nhân loại: Thơ và Tư Tưởng Đạo Lý vẫn chỉ là một. Ở nước Tề, học nhạc thiều ba tháng trời và ăn không còn biết đến mùi vị, "đàn hát với ai, ai hát câu nào hay thì bắt hát lại để Ngài họa theo", đây là hình ảnh thơ mộng nhất của Khổng Tử.
Thi nhân lắng nghe âm điệu của dòng sông, tất cả dòng sông ở thế giới đều trở thành một dòng sông của buổi chiều hôm nay, dù là sông Cửu Long, sông Eister, sông Rhin của Hoelderlin, hay sông Liffey của Dublin trong Finnegans Wake của Joyce hoặc sông Shannon của truyện The Dead của Joyce trong tập truyện Dubliners. Sông Cửu Long và sông Cái? Sông Liffey và sông Seine? Tất cả chỉ là một dòng nước chảy qua cầu xưa tuổi nhỏ: "Sous le pont Mirabeau coule la Seine." hồn thơ của Apollinaire vẫn còn vất vưởng trên và dưới dòng nước chảy qua đời người. Chỉ cần một lần mắt đăm đăm (Nguyễn Du: "nhãn trừng trừng.") đứng nhìn nước chảy là đủ sức mạnh tinh thần phục hồi lại "hạo nhiên chi khí."
Một vài câu thơ của Seamus Heaney lại bất ngờ vụt hiện ra như một tia chớp từ dĩ vãng xẹt qua hiện tại:
His voice fluent with the vowels of all rivers
Came back to me, though he did not speak yet,.
(Seamus Heaney, leaving the Island)
(Tiếng nói ấy lưu loát trôi chảy với những nguyên âm của tất cả những dòng sông/ trở về lại với tôi, dù người vẫn chưa chịu lên tiếng.)
Seamus Heaney đang đi hành hương khổ hạnh nơi một linh địa ở Ái nhĩ lan và vụt thấy hồn ma của James Joyce xuất hiện đi xẹt ngang bên cạnh mình. Chữ "fluent" trong câu thơ chảy từ Fluvius (con sông) : "fluent" và "Fluvius" đều chảy từ "fluere", tức là "chảy, tuôn chảy":
His voice fluent with the vowels of all rivers/.
Tiếng nói của Joyce "tuôn chảy cùng với những nguyên âm của tất cả dòng sông". Có cần phải kiên nhẫn đọc lại 628 trang của tác phẩm Finnegans Wake (mà Joyce đã viết trong 17 năm ở Paris) thì mới hiểu hết một câu thơ duy nhất trên của Seamus Heaney? Văn chương chính yếu đòi hỏi sự gian nan tận tụy như vậy? Sự tập trung trọn vẹn của tất cả tinh thần và sự gian nan tận tụy của việc làm văn nghệ ("concentration and hard work", lúc T.S.Eliot nhấn mạnh tính cách sáng tạo liên tục của Yeats). Hay chẳng cần tìm hiểu gì cả và chỉ cần để câu thơ của Seamus Heaney chảy trôi nhịp nhàng vào hồn mình vào lúc nửa đêm mưa rơi:
His voice fluent with the vowels of all rivers.
Chúng ta cũng cần để ý mấy chữ "all rivers" khác hẳn với "all the rivers". sự vắng mặt hiển nhiên của chữ "the" ở đây nói lên sự có mặt bất ngờ như nửa lời lửng lơ bất ngờ của chữ "the" ở dòng cuối quyển Finnegans Wake:
A way a lone a last a loved a long the/ (James joyce, Finnegans Wake, x.b. Faber and Faber, London, 1975, trang 628)
Năm mạo từ bất định "a" bất ngờ chấm dứt nơi mạo từ xác định the nằm lửng lơ một mình trước khoảng trống trắng cuối cùng của trang cuối. Sự vắng mặt tất nhiên của mạo từ xác định the ở câu thơ trên của Seamus Heaney chỉ làm hiển lộ cái "epiphany" (sự hiển linh hiển hiện) của mạo từ xác định "the" bỏ lửng ở dòng cuối cùng và trang cuối cùng của Finnegans Wake; chữ the là mạo từ xác định, nhưng chữ the trang cuối tác phẩm vĩ đại cuối cùng này lại muốn xác định cái gì mà chỉ còn khoảng trống không vô hạn? Chính chữ the này chứa đựng toàn thể 628 trang của FinnegansWake, giống như một giọt nước mưa chứa đựng tất cả những cơn mưa của trời đất, và chứa đựng tất cả những dòng sông, và chứa đựng tất cả những đám mây trời: chữ "the" ở trang cuối, trang 628, lại chảy ngược trở lại trang đầu tác phẩm :
riverrun, past Eve and Adams, from swerve of shore to bend of bay.
(.sông chảy, giang lưu, chảy qua khu bến nhà thờ Eve and Adams, từ eo chệch hướng của bờ biển đến chỗ uốn cong của vịnh biển.)
Tất cả trở thành một dòng sông biến hiện liên tục.
Chữ "the" của trang cuối Finnegans Wake chảy nhập vào "riverrun" của trang đầu quyển sách, chảy ngược lại trang đầu của bài thơ đầu tiên trong 36 bài thơ đầu tiên của thi phẩm đầu tiên mà James Joyce xuất bản vào năm 1907 :
Strings by the river where
The willows meet
There's music along the river
For Love wanders there,
(.những sợi tơ đàn bên sông
nơi những cây dương liễu gặp gỡ hội ngộ
Có điệu nhạc nào đó phản phất dọc theo sông
Vì Tình Yêu lang thang nơi đó.)
Ba chữ "a long the" của trang cuối Finnegans Wake chảy lộn trở lại ba chữ "along the river" trong bài thơ đầu tiên ở thi phẩm đầu tiên của Joyce.
Nói theo biểu tượng thi ca thần bí của Yeats thì cái vòng tròn xoắn ốc, cái "Gyre" đã trở thành vòng tròn viên thể, cái "sphere": cái cuối làm lễ cưới với cái ban đầu: rắn cắn đuôi rắn; vĩnh cửu xuất hiện trong khoảnh khắc thượng đỉnh.
Chỉ một câu thơ của Seamus Heaney cũng hàm dưỡng tất cả thi đồ hay hà đồ bí ẩn của James Joyce:
His voice fluent with.
Tiếng nói của thi nhân tuôn chảy với:
the vowels of all rivers :
"những nguyên âm của tất cả con sông", từ sông Nhị Hà đến sông Cửu Long, từ sông Hudson đến sông Mississippi, từ Hoàng Hà đến Dương Tử Giang, từ sông Seine cho đến sông Liffey, tất cả, tất cả.
Tại sao "những nguyên âm"? Chữ vowels và chữ voice đều chảy từ nguyên La tinh vocalis tận nơi nguyên ngữ La tinh voc-, vox (tiếng nói, tiếng gọi, vocare). Tiếng nói của thi nhân: "his voice." trôi chảy với tiếng nói của những nguyên âm: những "nguyên âm" (vowels) là những âm chính yếu của hơi thở và hơi thở tuôn chảy hanh thông và không bị ngăn ngại tế tắc nghẹn hơi như những phụ âm. Tiếng nói khởi nguyên chính là nguyên âm khởi dậy; nguyên âm khởi dậy thì những con sông tuôn chảy và thi nhân ra đời trên mặt đất.
Tiếng nói chỉ là tiếng nói, khi cái tiếng được nói lên.cái tiếng được nói lên thì sự ồn ào và số đếm phải câm lặng; tiếng nói chỉ là tiếng nói khi tiếng nói trôi chảy. Sự lưu loát hùng biện không phải là tiếng nói trôi chảy của thi nhân. Sự hùng biện lưu loát thuộc về sự huyên náo ồn ào của chính trị và của thị tứ, của số đếm và đám đông. Tiếng nói của Thơ là dòng nước tuôn chảy bất tận, dù lòng sông có cạn khô đi nữa thì hồn sông vẫn chảy mãi trên cao; một bài thơ ngắn nhất của Seamus Heaney, chỉ gồm hai câu trong thi tập The Haw Lantern, 1987 :
The riverbed, dried-up, half full of leaves
Us, listening to a river in the trees.
(Seamus Heaney, New Collected Poems, 1966-1987, trang 210)
(Lòng sông, khô cạn, nửa đầy những chiếc lá
Cho chúng mình, đang lắng nghe một dòng sông chảy trong cây)
Sông đang chảy trên cây và trong cây lá, và sự lắng nghe ở đây đã nhập lưu (sơ ư văn trung / nhập lưu vong sơ), không phải chúng ta lắng nghe dòng sông mà chính dòng sông đã chảy vào trong thi nhân, lòng sông khô cạn ở dưới đã nhập một vào con sông chảy trên cây; lòng sông khô cạn nửa đầy những chiếc lá thả hồn rào rạt với sông lá trên cao (Hồ Dzếnh : [i"Có một nghìn cây rũ rượi buồn / Một nghìn sông rét vạn hoàng hôn "Vũ Hoàng Chương : "Đáy sông bừng dựng Lầu Thơ/ Giấc mơ Hồ Điệp chẳng mơ cũng thành").
Tại sao phải làm thơ? Tại sao phải lắng nghe một lần như chưa từng biết nghe trọn đời? Tại sao phải nhìn thấy được một lần duy nhứt như chưa từng biết thấy bao giờ? Thi nhân đã một lần nhìn thấy; còn chúng ta thì hãy lắng nghe một dòng sông chảy bất tận trong rặng cây rào rạt chiều hôm nay.
"Khơi Mạch Nguồn Thơ Thi Sĩ Seamus Heaney Giải Nobel Văn Chương 1995"
Phạm Công Thiện
Nguồn:www.vienthongtemple.org
Vạn kim bảo kiếm tàng thu thuỷ
Mãn mã xuân sầu áp cẩm yên.
Mãn mã xuân sầu áp cẩm yên.