Phê bình - sáng tác, sáng tác - phê bình
Lê Quốc Bảo
Sáng tác - phê bình
Đó là “Một quan hệ song sinh”, là “một cặp bài trùng”, cho dù có ai đó phủ nhận? Sáng tác đã và đang đặt ra những vấn đề cho phê bình? Ngược lại phê bình đã và đang đặt ra những vấn đề cho sáng tác? Đồng thời, tự thân phê bình đã và đang đặt ra những vấn đề cho chính mình - phê bình của phê bình? Tự thân sáng tác đã và đang đặt ra những vấn đề cho chính mình? Sáng tác của sáng tác. Đó là mối quan hệ giữa cuộc đời và nghệ thuật, nghệ sĩ với cuộc sống. Hơn hết, hoạ sĩ nhà điêu khắc phải biết được sứ mệnh cao đẹp “đối thoại với dân tộc và thời đại”. Đó là những mặt đối lập của một thực thể thống nhất - nghệ thuật, sự thống nhất chỉ là tương đối, còn sự khác biệt là tuyệt đối. Cái độ vênh ít hay nhiều chính là “thước đo” giá trị nghệ thuật, tài năng nghệ thuật? Có điều chúng đã và đang tác động và chuyển hoá lẫn nhau, thúc đẩy nghệ thuật tiến tới, chiếm lĩnh đỉnh cao. Buồn thay, lâu nay người ta thường nói và viết về Phê bình nghệ thuật với diễn đàn văn nghệ. Một cách nhìn phiến diện, không thấy được chúng là một thực thể thống nhất. “Nước nổi - thuyền lên” nước “sáng tác” có nổi thì con thuyền “phê bình” mới lên; ngược lại nước “phê bình” có nổi, thì con thuyền “sáng tác” mới có thể vươn tới bến bờ xa… do đó chúng ta cần xác định lại quan niệm về phê bình mỹ thuật?
Quan niệm về phê bình mỹ thuật?
Nghệ thuật luôn như một quan niệm. Các quan niệm khác nhau dẫn đến sáng tác - thẩm định - thưởng thức nghệ thuật khác nhau? Điều tiên quyết cần xác định cho mình một quan niệm đúng với dân tộc và thời đại; với tư chất nghệ thuật vốn có của mình, mới mong vươn tới tầm cao của nghệ thuật.
Phê bình mỹ thuật luôn như một quan niệm? Mỗi ngày đều có một quan niệm và cách tiếp cận phê bình nghệ thuật riêng? Vấn đề đặt ra “cái tôi” phải vươn tới tầm cao “cái ta”. Có nhiều quan niệm và cách tiếp cận phê bình nghệ thuật. Nào là “Chiếc roi quất cho con ngựa sáng tác” “người bạn đồng hành”, là “cầu nối” giữa tác giả - tác phẩm với công chúng.
Phê bình mĩ thuật phải hội đủ cả ba đối tượng - nghiên cứu và đối thoại.
1/ Đối thoại với cuộc sống - nghiên cứu cuộc sống hiện thực cách mạng của dân tộc và những vấn đề của thời đại đặt ra, mới hội đủ điều kiện nắm bắt và đặt ra những vấn đề của đời sống xã hội cho nghệ thuật. Một bất cập lớn với giới nghiên cứu - phê bình mỹ thuật. Không ít nhà phê bình mỹ thuật còn xa rời đời sống chính trị - xã hội - kinh tế - văn hoá?
Nghệ thuật bắt nguồn từ cuộc sống, cảm hứng sáng tạo đều khơi nguồn từ hiện thực cho dù thuộc xu hướng, khuynh hướng nghệ thuật nào mới mong có được những tác phẩm mỹ thuật đẹp sống mãi với thời gian; nhà phê bình mỹ thuật cũng không nằm ngoài quy luật muôn đời đó của nghệ thuật.
2/ Đối thoại trực tiếp với tác giả - tác phẩm.
Tác giả - tác phẩm là đối tượng cơ bản của phê bình mỹ thuật. Không nhập cuộc - đối thoại với tác giả - tác phẩm, chắc chắn bài viết phê bình của chúng ta không thành. Tác giả phải là một đối tượng nghiên cứu - đối thoại trực tiếp của phê bình mỹ thuật điều tiên quyết phải trở thành người bạn đồng hành, đồng cảm với tác giả, mới hội đủ điều kiện hiểu tác giả, tác phẩm! Còn hiểu như thế nào? Hiểu đến đâu, tuỳ thuộc vào tài năng của nhà phê bình.
Song mối quan hệ giữa tác giả và nhà phê bình mỹ thuật còn nhiều bất cập từ cả hai phía, chưa thực sự sáp lại với nhau, nhiều tác giả còn dị ứng với phê bình mỹ thuật, nhiều nhà phê bình mỹ thuật chưa chiếm được sự tin yêu của tác giả, nỗi buồn này chẳng của riêng ai?
Có một sự thật không thể phủ nhận. Từ khi đất nước đổi mới, mở cửa… phê bình mỹ thuật bước đầu đã được đặt đúng vị trí vốn có của nó trong đời sống và nghệ thuật. Không ít tác giả, chứ không phải là các cơ quan lãnh đạo, quản lý nghệ thuật tìm đến những nhà phê bình mà mình tâm đắc, tin yêu để nhờ giới thiệu triển lãm: từ khâu tuyển chọn tác phẩm, viết lời giới thiệu cho vựng tập, tổ chức họp báo, viết bài, viết lời bình và chủ trì hội thảo về triển lãm một số nhà phê bình mỹ thuật đã làm việc hết mình, công tâm, khách quan và đã không phụ lòng tin yêu của tác giả, của giới mỹ thuật và công chúng yêu mỹ thuật.
Tất nhiên, không phải nhà phê bình nào cũng hội đủ khả năng đối thoại với tác giả, nhất là chiếm trọn được niềm tin của các hoạ sĩ, nhà điêu khắc.
Tác phẩm phải là đối tượng nghiên cứu - đối thoại của phê bình mỹ thuật? Đối thoại trực tiếp với tác phẩm là lẽ “sống còn” của phê bình mỹ thuật. Hầu như các nhà phê bình mỹ thuật không hội đủ điều kiện để được trực tiếp chiêm ngưỡng - đối thoại với tác phẩm mỹ thuật.
Không chỉ là những tác phẩm mỹ thuật thế giới - trong khi không ít hoạ sĩ trẻ được các đối tác mời đem tranh đi triển lãm và trao đổi nghệ thuật ở nhiều nước trong khu vực và thế giới theo phương thức “đôi bên đều có lợi”; còn các nhà phê bình không hội đủ điều kiện đó, tự thân vận động khó thay? Nhà nước mặc dù trong các văn kiện đều khẳng định vai trò của phê bình mỹ thuật, song anh chị em phê bình vẫn “ngồi đáy giếng”. Ngay như các tác phẩm mỹ thuật được công bố theo chiều dài đất nước, không phải nhà phê bình mỹ thuật nào cũng được xem những bản gốc, thường qua phiên bản, ảnh chụp tác phẩm.
Một cái nhìn tác phẩm “tam sao, thất bản”, như vậy làm sao viết đúng và có sức thuyết phục?
Ngay trong các cuộc vận động sáng tác có quy mô lớn như triển lãm mỹ thuật toàn quốc, toàn quân, khu vực của Bộ Văn hoá, Bộ Quốc phòng, Hội Mỹ thuật Việt Nam, giới phê bình mỹ thuật chỉ được xem qua “lăng kính” của Hội đồng nghệ thuật một cái nhìn kiểu “ăn theo”. Buồn hơn các cuộc vận động sáng tác lớn đó các ban tổ chức thường để “giới phê bình đứng ở vòng ngoài” không được bình đẳng như các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, không được tổ chức, không được đầu tư đúng mức… lại phải nói “nỗi buồn này chẳng của riêng ai”?
3/ Đối thoại trực tiếp với công chúng yêu mỹ thuật
So với âm nhạc, sân khấu, điện ảnh v.v… mỹ thuật chưa có công chúng rộng rãi. Mặc dù mỹ thuật đã và đang đi vào mọi ngõ ngách của cuộc sống, đi vào mọi lĩnh vực của đời sống: ăn - mặc - ở - đi lại - học hành - công tác… thậm chí cả lĩnh vực vui chơi, giải trí v.v… ấy thế mà chúng ta chưa có một lớp công chúng rộng rãi. Sau 20 năm đất nước đổi mới, mở cửa… cùng với nền kinh tế thị trường, đời sống mỹ thuật của chúng ta đã có bước phát triển, không ít gia đình ở các thành phố lớn có nhu cầu treo tranh, đặt tượng, làm trang trí nội ngoại thất… nhu cầu về mỹ thuật là có thật, ngày một nhiều, một cao. Song, hưởng thụ mỹ thuật còn nhiều bất cập: đẹp - xấu, thật - giả còn lẫn lộn… khó vươn tới cái tầm cao “Bá Nha - Tử Kỳ” mối quan hệ đối thoại lý tưởng của nghệ thuật âm nhạc. Chúng ta cần một cuộc điều tra xã hội học nghệ thuật rộng lớn về lĩnh vực mỹ thuật, không hiểu được đời sống mỹ thuật, nhất là thị hiếu mỹ thuật của công chúng yêu mỹ thuật, thi sáng tác, phê bình mỹ thuật làm sao mà đối thoại với công chúng? Việc nâng cao dân trí về lĩnh vực mỹ thuật cần phải làm ngay. Phê bình mỹ thuật và nhất là đội ngũ phê bình mỹ thuật chuyên nghiệp có thể làm tốt việc này góp phần xây dựng một đời sống mỹ thuật lành mạnh.
Một khi xác định: Bản chất của phê bình mỹ thuật là nghệ thuật đối thoại, đòi hỏi các nhà phê bình phải nghiên cứu thấu đáo và đối thoại cởi mở với ba đối tượng nghiên cứu - đối thoại; cuộc sống - tác giả, tác phẩm - công chúng yêu mỹ thuật thì mới mong viết được một cái gì đó cho đời.
Phải đổi mới về quan niệm phê bình nghệ thuật.
Phê bình nghệ thuật nói chung và phê bình mỹ thuật nói riêng là của toàn xã hội. Quyết không chỉ là thuộc trách nhiệm của các nhà phê bình. Việc khen - chê, thích hay không thích, đẹp hay xấu… nói chung đánh giá, thẩm định một tác phẩm, một tác giả, một triển lãm, một khuynh hướng nghệ thuật… có nhiều cấp độ khác nhau.
- Công chúng yêu mỹ thuật.
- Các nhà lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý văn hoá nghệ thuật.
- Các nhà báo.
- Các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, nhà phê bình mỹ thuật.
Bao gồm hai hình thức cơ bản: nói và viết:
Phê bình nói trực diện, nhanh trong các buổi hội thảo, toạ đàm, trao đổi nghệ thuật trên các phương diện đại chúng phát thanh, truyền hình… đã thực sự tạo được một dư luận nghệ thuật đa chiều, đối thoại trực tiếp. Phê bình viết chiếm địa vị chủ đạo trong phê bình nghệ thuật, sâu sắc hơn, hoàn chỉnh hơn trong thể hiện quan điểm, chính kiến của người viết, “đọng” lại hơn trong dư luận nghệ thuật. Mỗi một cấp độ và hình thức phê bình nghệ thuật đều tạo nên một dư luận nghệ thuật đa chiều - một môi trường nghệ thuật tốt nếu không muốn nói là lý tưởng để các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, nhà phê bình, nhà báo, công chúng yêu mỹ thuật và cả những nhà lãnh đạo quản lý văn hoá nghệ thuật tự điều chỉnh mình? Không ai ép được ai trong sáng tác - phê bình - hưởng thụ mỹ thuật, chính cái đa chiều của dư luận nghệ thuật khen - chê của nhiều cấp độ và hình thức phê bình sẽ giúp chúng ta tiếp cận chân lý, tìm ra được cái đẹp đích thực của nghệ thuật.
Phê bình mỹ thuật phải được hiểu rộng hơn: Biết tổ chức dư luận, tập hợp dư luận, phát và nạp thông tin, cung cấp thông tin - cơ sở khoa học và thực tiễn để thẩm định giá trị nghệ thuật và định hướng nghệ thuật. Công việc khó khăn, phức tạp này thuộc trách nhiệm những nhà phê bình mỹ thuật chuyên nghiệp và các phương tiện thông tin đại chúng. Có điều, chúng ta đã có đội ngũ những người làm phê bình chuyên nghiệp chưa, dù chúng ta đã có hơn 40 hội viên chuyên ngành phê bình mỹ thuật của Hội Mỹ thuật Việt Nam đã và đang hành nghề.
Nhận định về phê bình nghệ thuật, đánh giá về phê bình mỹ thuật đòi hỏi phải có một phương pháp luận khoa học: “Đặt phê bình trong mối liên hệ hữu cơ với sáng tác”. Nói tới phê bình nghệ thuật là phải nói tới sáng tác: tác giả, tác phẩm cái đích ngắm của phê bình nghệ thuật - “nước có nổi thì thuyền mới lên” tách phê bình nghệ thuật khỏi sáng tác, chẳng khác gì tách thuyền khỏi sông biển. Biết đâu mà lần?! Đồng thời cần xác định rõ Phê bình và đội ngũ phê bình? Chúng có mối quan hệ hữu cơ, nhưng không được phép đồng nhất, bỏ chung một rọ.
Chương trình truyền hình Diễn đàn văn nghệ bàn về phê bình mỹ thuật trên sóng đài truyền hình Việt Nam. Tư cách đặt vấn đề, đặt câu hỏi của người dẫn chương trình, cho đến các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, nhà phê bình tham gia chương trình từ vòng ngoài - phát biểu ghi hình - cho đến vòng trong, 2/3 vị bình luận trực tiếp đều mắc phải sai lầm về phương pháp luận: tách phê bình mỹ thuật khỏi sáng tác mỹ thuật? Nhầm lẫn phê bình với đội ngũ phê bình mỹ thuật, bỏ chung một rọ.
Từ quan điểm “cá với nước”, “nước nổi thuyền mới lên”, “có bột mới gột được hồ” đọc lại các bài phê bình thời gian qua của chính một số tác giả tham gia chương trình đã viết trước đây, cũng đã thấy được hiện trạng của sáng tác mỹ thuật? Đúng hơn cũng phần nào phản ánh được hiện trạng của sáng tác mỹ thuật và ngược lại cũng dự báo được hiện trạng của phê bình mỹ thuật chẳng mấy sáng sủa gì?
Hội hoạ Việt Nam đang suy thoái là một bài viết của nhà phê bình, hoạ sĩ Phan Cẩm Thượng. Cách đặt vấn đề của anh đã được báo Lao động mở một diễn đàn trao đổi đã nhận được sự hưởng ứng của các hoạ sĩ, nhà phê bình?! Trong bài Hội hoạ Việt Nam năm 1992 anh có những nhận định xác thực, có thể giọng văn làm cho ai đó khó chịu. Các hoạ sĩ dưới 40 tuổi. “Họ quá lo tự hoạ, mà quên mất tu thân, cái quyết định thành đạt của nghệ thuật”. Còn các hoạ sĩ trên 40 tuổi “… có những cố gắng lớn, có tầng sâu của sự từng trải và tinh thần. Nhược điểm chính là kinh nghiệm nhiều, mà thành công ít”.
Trong bài trả lời phỏng vấn “50 năm và 10 năm”, Nguyễn Quân trả lời: “Mỹ thuật Việt Nam 100 năm qua đã lẽo đẽo đi theo phương Tây rất xa, nay đã trưởng thành để nhìn lại chính mình!
Đặng Xuân Hoà viết: “Điều đáng ngại nhất trong mỹ thuật hôm nay là bệnh phù phiếm, hình thức, thiếu tình cảm thực tiễn…”.
Chỉ cần điểm đôi ba bài viết của các tác giả tham gia toạ đàm trên chương trình truyền hình Việt Nam cũng đã phần nào thấy được hiện trạng của sáng tác mỹ thuật, thử hỏi phê bình lấy đâu bột để gột nên hồ?,… ấy thế mà các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, nhà phê bình tham gia diễn đàn phê bình đều “sổ toẹt” phê bình mỹ thuật?!
Chưa hết, đó mới chỉ là nhận định của một vài cây bút thường xuyên viết bài về mỹ thuật đương đại Việt Nam v.v… một cách tiếp cận sáng tác mỹ thuật, còn những điều cần phải bàn tiếp…
Nhà báo Trần Bảo Hưng trong bài Sự xuất hiện ồ ạt của các phòng tranh và sự thờ ơ của công chúng viết: “Phòng tranh lạnh ngắt như tờ giờ đây khá phổ biến” sự dễ dãi đã hạ thấp chất lượng nghệ thuật, xu hướng thương mại hoá là hiện tượng có thật”.
Nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn trong bài Hội nhập với thế giới để tránh nguy cơ văn học tụt hậu trước đời sống lại lấy các hoạ sĩ, nhất là các hoạ sĩ trẻ làm bài học chống tụt hậu trong văn học. Được nhắc đến thì mừng, song nhận định kiểu ấy thì nguy, có khi đánh mất mình “nhiều hoạ sĩ nhất là các hoạ sĩ trẻ nô nức bảo nhau hướng sáng tác của mình ra thế giới”. Chưa hết: với cả giới hội hoạ hiện nay lấy việc mình có thể hoà nhập, tức có thể bày tranh ở Hồng Kông, Singapor, có thể bán tranh cho người nước ngoài… làm điều tự hào. Hiện tượng cá biệt được ông Nhàn nâng thành cái phổ biến, thật phiến diện?!
Những bất cập của đội ngũ phê bình do nguyên nhân chủ quan nêu trên như: chưa nhập cuộc dấn thân “sinh vì nghề, tử vì nghề” có một phần không kém phần quan trọng? Ngoài việc tự thân vận động của các nhà phê bình, không thể thiếu được một thiết chế đặc thù đối với giới phê bình nghệ thuật, trước hết họ phải sống được bằng nghề phê bình. Đại bộ phận anh chị em hiện đang hành nghề sống bằng đồng lương, giang tay nghiên cứu, biên tập bằng đồng lương hưu còm? Không hội đủ điều kiện để nghiên cứu, đối thoại với ba đối tượng: Cuộc sống - tác giả - tác phẩm và công chúng yêu mỹ thuật? Thông tin nghệ thuật trong và ngoài nước, mở mang đầu óc, tầm nhìn trực tiếp là một điều tiên quyết, quyết định đến thành công của một bài viết, một nhà phê bình mỹ thuật. Làm sao đủ tiền đi tham quan, nghiên cứu nước ngoài, nếu Nhà nước tổ chức nghề nghiệp có suất nào đi? Chắc chắn là những cán bộ quản lý văn hoá nghệ thuật, các nhà phê bình mỹ thuật hầu như không có suất, một quan niệm một phong cách ứng xử với phê bình mỹ thuật như vậy? Có tâm huyết với nghề đến mấy cũng đành bó tay… làm gì đủ tiền để mua sách, mà sách nghiên cứu mỹ thuật đều tiền triệu cả? Phê bình mỹ thuật là cung cấp thông tin, tiếp nhận thông tin, tổng hợp thông tin và định hướng giá trị nghệ thuật. Trước hết, đội ngũ phê bình phải tự thu nạp thông tin, cung cấp thông tin mỹ thuật đã chiều cho sáng tác và hưởng thụ mỹ thuật. Mỹ thuật là nghệ thuật thị giác, cụ thể phải được xem - đọc - nghiên cứu trực tiếp tác giả - tác phẩm và cá nhân các nhà phê bình mỹ thuật phải tự thân chăm lo cho mình, nếu không muốn tụt hậu? Song không thể thiếu vai trò của Đảng, Nhà nước, tổ chức xã hội nghề nghiệp tiếp sức, chăm lo cho phê bình và đội ngũ phê bình mỹ thuật cất cánh được.
Phê bình mỹ thuật tất cả tuỳ thuộc vào tài năng của mỗi người? Song không được tiếp sức kịp thời, đúng lúc, đúng mức, đúng người bằng một thể chế xã hội của Đảng và Nhà nước: thì phê bình mỹ thuật không thể là “công cụ” điều chỉnh vĩ mô, theo đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước để làm tròn sứ mệnh lịch sử phải chăm lo cả “đầu vào” lẫn “đầu ra” cho phê bình mỹ thuật, phải có một “mạnh thường quân” đúng tầm là Đảng và Nhà nước ta.
(Báo Văn nghệ)
Lê Quốc Bảo
Sáng tác - phê bình
Đó là “Một quan hệ song sinh”, là “một cặp bài trùng”, cho dù có ai đó phủ nhận? Sáng tác đã và đang đặt ra những vấn đề cho phê bình? Ngược lại phê bình đã và đang đặt ra những vấn đề cho sáng tác? Đồng thời, tự thân phê bình đã và đang đặt ra những vấn đề cho chính mình - phê bình của phê bình? Tự thân sáng tác đã và đang đặt ra những vấn đề cho chính mình? Sáng tác của sáng tác. Đó là mối quan hệ giữa cuộc đời và nghệ thuật, nghệ sĩ với cuộc sống. Hơn hết, hoạ sĩ nhà điêu khắc phải biết được sứ mệnh cao đẹp “đối thoại với dân tộc và thời đại”. Đó là những mặt đối lập của một thực thể thống nhất - nghệ thuật, sự thống nhất chỉ là tương đối, còn sự khác biệt là tuyệt đối. Cái độ vênh ít hay nhiều chính là “thước đo” giá trị nghệ thuật, tài năng nghệ thuật? Có điều chúng đã và đang tác động và chuyển hoá lẫn nhau, thúc đẩy nghệ thuật tiến tới, chiếm lĩnh đỉnh cao. Buồn thay, lâu nay người ta thường nói và viết về Phê bình nghệ thuật với diễn đàn văn nghệ. Một cách nhìn phiến diện, không thấy được chúng là một thực thể thống nhất. “Nước nổi - thuyền lên” nước “sáng tác” có nổi thì con thuyền “phê bình” mới lên; ngược lại nước “phê bình” có nổi, thì con thuyền “sáng tác” mới có thể vươn tới bến bờ xa… do đó chúng ta cần xác định lại quan niệm về phê bình mỹ thuật?
Quan niệm về phê bình mỹ thuật?
Nghệ thuật luôn như một quan niệm. Các quan niệm khác nhau dẫn đến sáng tác - thẩm định - thưởng thức nghệ thuật khác nhau? Điều tiên quyết cần xác định cho mình một quan niệm đúng với dân tộc và thời đại; với tư chất nghệ thuật vốn có của mình, mới mong vươn tới tầm cao của nghệ thuật.
Phê bình mỹ thuật luôn như một quan niệm? Mỗi ngày đều có một quan niệm và cách tiếp cận phê bình nghệ thuật riêng? Vấn đề đặt ra “cái tôi” phải vươn tới tầm cao “cái ta”. Có nhiều quan niệm và cách tiếp cận phê bình nghệ thuật. Nào là “Chiếc roi quất cho con ngựa sáng tác” “người bạn đồng hành”, là “cầu nối” giữa tác giả - tác phẩm với công chúng.
Phê bình mĩ thuật phải hội đủ cả ba đối tượng - nghiên cứu và đối thoại.
1/ Đối thoại với cuộc sống - nghiên cứu cuộc sống hiện thực cách mạng của dân tộc và những vấn đề của thời đại đặt ra, mới hội đủ điều kiện nắm bắt và đặt ra những vấn đề của đời sống xã hội cho nghệ thuật. Một bất cập lớn với giới nghiên cứu - phê bình mỹ thuật. Không ít nhà phê bình mỹ thuật còn xa rời đời sống chính trị - xã hội - kinh tế - văn hoá?
Nghệ thuật bắt nguồn từ cuộc sống, cảm hứng sáng tạo đều khơi nguồn từ hiện thực cho dù thuộc xu hướng, khuynh hướng nghệ thuật nào mới mong có được những tác phẩm mỹ thuật đẹp sống mãi với thời gian; nhà phê bình mỹ thuật cũng không nằm ngoài quy luật muôn đời đó của nghệ thuật.
2/ Đối thoại trực tiếp với tác giả - tác phẩm.
Tác giả - tác phẩm là đối tượng cơ bản của phê bình mỹ thuật. Không nhập cuộc - đối thoại với tác giả - tác phẩm, chắc chắn bài viết phê bình của chúng ta không thành. Tác giả phải là một đối tượng nghiên cứu - đối thoại trực tiếp của phê bình mỹ thuật điều tiên quyết phải trở thành người bạn đồng hành, đồng cảm với tác giả, mới hội đủ điều kiện hiểu tác giả, tác phẩm! Còn hiểu như thế nào? Hiểu đến đâu, tuỳ thuộc vào tài năng của nhà phê bình.
Song mối quan hệ giữa tác giả và nhà phê bình mỹ thuật còn nhiều bất cập từ cả hai phía, chưa thực sự sáp lại với nhau, nhiều tác giả còn dị ứng với phê bình mỹ thuật, nhiều nhà phê bình mỹ thuật chưa chiếm được sự tin yêu của tác giả, nỗi buồn này chẳng của riêng ai?
Có một sự thật không thể phủ nhận. Từ khi đất nước đổi mới, mở cửa… phê bình mỹ thuật bước đầu đã được đặt đúng vị trí vốn có của nó trong đời sống và nghệ thuật. Không ít tác giả, chứ không phải là các cơ quan lãnh đạo, quản lý nghệ thuật tìm đến những nhà phê bình mà mình tâm đắc, tin yêu để nhờ giới thiệu triển lãm: từ khâu tuyển chọn tác phẩm, viết lời giới thiệu cho vựng tập, tổ chức họp báo, viết bài, viết lời bình và chủ trì hội thảo về triển lãm một số nhà phê bình mỹ thuật đã làm việc hết mình, công tâm, khách quan và đã không phụ lòng tin yêu của tác giả, của giới mỹ thuật và công chúng yêu mỹ thuật.
Tất nhiên, không phải nhà phê bình nào cũng hội đủ khả năng đối thoại với tác giả, nhất là chiếm trọn được niềm tin của các hoạ sĩ, nhà điêu khắc.
Tác phẩm phải là đối tượng nghiên cứu - đối thoại của phê bình mỹ thuật? Đối thoại trực tiếp với tác phẩm là lẽ “sống còn” của phê bình mỹ thuật. Hầu như các nhà phê bình mỹ thuật không hội đủ điều kiện để được trực tiếp chiêm ngưỡng - đối thoại với tác phẩm mỹ thuật.
Không chỉ là những tác phẩm mỹ thuật thế giới - trong khi không ít hoạ sĩ trẻ được các đối tác mời đem tranh đi triển lãm và trao đổi nghệ thuật ở nhiều nước trong khu vực và thế giới theo phương thức “đôi bên đều có lợi”; còn các nhà phê bình không hội đủ điều kiện đó, tự thân vận động khó thay? Nhà nước mặc dù trong các văn kiện đều khẳng định vai trò của phê bình mỹ thuật, song anh chị em phê bình vẫn “ngồi đáy giếng”. Ngay như các tác phẩm mỹ thuật được công bố theo chiều dài đất nước, không phải nhà phê bình mỹ thuật nào cũng được xem những bản gốc, thường qua phiên bản, ảnh chụp tác phẩm.
Một cái nhìn tác phẩm “tam sao, thất bản”, như vậy làm sao viết đúng và có sức thuyết phục?
Ngay trong các cuộc vận động sáng tác có quy mô lớn như triển lãm mỹ thuật toàn quốc, toàn quân, khu vực của Bộ Văn hoá, Bộ Quốc phòng, Hội Mỹ thuật Việt Nam, giới phê bình mỹ thuật chỉ được xem qua “lăng kính” của Hội đồng nghệ thuật một cái nhìn kiểu “ăn theo”. Buồn hơn các cuộc vận động sáng tác lớn đó các ban tổ chức thường để “giới phê bình đứng ở vòng ngoài” không được bình đẳng như các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, không được tổ chức, không được đầu tư đúng mức… lại phải nói “nỗi buồn này chẳng của riêng ai”?
3/ Đối thoại trực tiếp với công chúng yêu mỹ thuật
So với âm nhạc, sân khấu, điện ảnh v.v… mỹ thuật chưa có công chúng rộng rãi. Mặc dù mỹ thuật đã và đang đi vào mọi ngõ ngách của cuộc sống, đi vào mọi lĩnh vực của đời sống: ăn - mặc - ở - đi lại - học hành - công tác… thậm chí cả lĩnh vực vui chơi, giải trí v.v… ấy thế mà chúng ta chưa có một lớp công chúng rộng rãi. Sau 20 năm đất nước đổi mới, mở cửa… cùng với nền kinh tế thị trường, đời sống mỹ thuật của chúng ta đã có bước phát triển, không ít gia đình ở các thành phố lớn có nhu cầu treo tranh, đặt tượng, làm trang trí nội ngoại thất… nhu cầu về mỹ thuật là có thật, ngày một nhiều, một cao. Song, hưởng thụ mỹ thuật còn nhiều bất cập: đẹp - xấu, thật - giả còn lẫn lộn… khó vươn tới cái tầm cao “Bá Nha - Tử Kỳ” mối quan hệ đối thoại lý tưởng của nghệ thuật âm nhạc. Chúng ta cần một cuộc điều tra xã hội học nghệ thuật rộng lớn về lĩnh vực mỹ thuật, không hiểu được đời sống mỹ thuật, nhất là thị hiếu mỹ thuật của công chúng yêu mỹ thuật, thi sáng tác, phê bình mỹ thuật làm sao mà đối thoại với công chúng? Việc nâng cao dân trí về lĩnh vực mỹ thuật cần phải làm ngay. Phê bình mỹ thuật và nhất là đội ngũ phê bình mỹ thuật chuyên nghiệp có thể làm tốt việc này góp phần xây dựng một đời sống mỹ thuật lành mạnh.
Một khi xác định: Bản chất của phê bình mỹ thuật là nghệ thuật đối thoại, đòi hỏi các nhà phê bình phải nghiên cứu thấu đáo và đối thoại cởi mở với ba đối tượng nghiên cứu - đối thoại; cuộc sống - tác giả, tác phẩm - công chúng yêu mỹ thuật thì mới mong viết được một cái gì đó cho đời.
Phải đổi mới về quan niệm phê bình nghệ thuật.
Phê bình nghệ thuật nói chung và phê bình mỹ thuật nói riêng là của toàn xã hội. Quyết không chỉ là thuộc trách nhiệm của các nhà phê bình. Việc khen - chê, thích hay không thích, đẹp hay xấu… nói chung đánh giá, thẩm định một tác phẩm, một tác giả, một triển lãm, một khuynh hướng nghệ thuật… có nhiều cấp độ khác nhau.
- Công chúng yêu mỹ thuật.
- Các nhà lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý văn hoá nghệ thuật.
- Các nhà báo.
- Các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, nhà phê bình mỹ thuật.
Bao gồm hai hình thức cơ bản: nói và viết:
Phê bình nói trực diện, nhanh trong các buổi hội thảo, toạ đàm, trao đổi nghệ thuật trên các phương diện đại chúng phát thanh, truyền hình… đã thực sự tạo được một dư luận nghệ thuật đa chiều, đối thoại trực tiếp. Phê bình viết chiếm địa vị chủ đạo trong phê bình nghệ thuật, sâu sắc hơn, hoàn chỉnh hơn trong thể hiện quan điểm, chính kiến của người viết, “đọng” lại hơn trong dư luận nghệ thuật. Mỗi một cấp độ và hình thức phê bình nghệ thuật đều tạo nên một dư luận nghệ thuật đa chiều - một môi trường nghệ thuật tốt nếu không muốn nói là lý tưởng để các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, nhà phê bình, nhà báo, công chúng yêu mỹ thuật và cả những nhà lãnh đạo quản lý văn hoá nghệ thuật tự điều chỉnh mình? Không ai ép được ai trong sáng tác - phê bình - hưởng thụ mỹ thuật, chính cái đa chiều của dư luận nghệ thuật khen - chê của nhiều cấp độ và hình thức phê bình sẽ giúp chúng ta tiếp cận chân lý, tìm ra được cái đẹp đích thực của nghệ thuật.
Phê bình mỹ thuật phải được hiểu rộng hơn: Biết tổ chức dư luận, tập hợp dư luận, phát và nạp thông tin, cung cấp thông tin - cơ sở khoa học và thực tiễn để thẩm định giá trị nghệ thuật và định hướng nghệ thuật. Công việc khó khăn, phức tạp này thuộc trách nhiệm những nhà phê bình mỹ thuật chuyên nghiệp và các phương tiện thông tin đại chúng. Có điều, chúng ta đã có đội ngũ những người làm phê bình chuyên nghiệp chưa, dù chúng ta đã có hơn 40 hội viên chuyên ngành phê bình mỹ thuật của Hội Mỹ thuật Việt Nam đã và đang hành nghề.
Nhận định về phê bình nghệ thuật, đánh giá về phê bình mỹ thuật đòi hỏi phải có một phương pháp luận khoa học: “Đặt phê bình trong mối liên hệ hữu cơ với sáng tác”. Nói tới phê bình nghệ thuật là phải nói tới sáng tác: tác giả, tác phẩm cái đích ngắm của phê bình nghệ thuật - “nước có nổi thì thuyền mới lên” tách phê bình nghệ thuật khỏi sáng tác, chẳng khác gì tách thuyền khỏi sông biển. Biết đâu mà lần?! Đồng thời cần xác định rõ Phê bình và đội ngũ phê bình? Chúng có mối quan hệ hữu cơ, nhưng không được phép đồng nhất, bỏ chung một rọ.
Chương trình truyền hình Diễn đàn văn nghệ bàn về phê bình mỹ thuật trên sóng đài truyền hình Việt Nam. Tư cách đặt vấn đề, đặt câu hỏi của người dẫn chương trình, cho đến các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, nhà phê bình tham gia chương trình từ vòng ngoài - phát biểu ghi hình - cho đến vòng trong, 2/3 vị bình luận trực tiếp đều mắc phải sai lầm về phương pháp luận: tách phê bình mỹ thuật khỏi sáng tác mỹ thuật? Nhầm lẫn phê bình với đội ngũ phê bình mỹ thuật, bỏ chung một rọ.
Từ quan điểm “cá với nước”, “nước nổi thuyền mới lên”, “có bột mới gột được hồ” đọc lại các bài phê bình thời gian qua của chính một số tác giả tham gia chương trình đã viết trước đây, cũng đã thấy được hiện trạng của sáng tác mỹ thuật? Đúng hơn cũng phần nào phản ánh được hiện trạng của sáng tác mỹ thuật và ngược lại cũng dự báo được hiện trạng của phê bình mỹ thuật chẳng mấy sáng sủa gì?
Hội hoạ Việt Nam đang suy thoái là một bài viết của nhà phê bình, hoạ sĩ Phan Cẩm Thượng. Cách đặt vấn đề của anh đã được báo Lao động mở một diễn đàn trao đổi đã nhận được sự hưởng ứng của các hoạ sĩ, nhà phê bình?! Trong bài Hội hoạ Việt Nam năm 1992 anh có những nhận định xác thực, có thể giọng văn làm cho ai đó khó chịu. Các hoạ sĩ dưới 40 tuổi. “Họ quá lo tự hoạ, mà quên mất tu thân, cái quyết định thành đạt của nghệ thuật”. Còn các hoạ sĩ trên 40 tuổi “… có những cố gắng lớn, có tầng sâu của sự từng trải và tinh thần. Nhược điểm chính là kinh nghiệm nhiều, mà thành công ít”.
Trong bài trả lời phỏng vấn “50 năm và 10 năm”, Nguyễn Quân trả lời: “Mỹ thuật Việt Nam 100 năm qua đã lẽo đẽo đi theo phương Tây rất xa, nay đã trưởng thành để nhìn lại chính mình!
Đặng Xuân Hoà viết: “Điều đáng ngại nhất trong mỹ thuật hôm nay là bệnh phù phiếm, hình thức, thiếu tình cảm thực tiễn…”.
Chỉ cần điểm đôi ba bài viết của các tác giả tham gia toạ đàm trên chương trình truyền hình Việt Nam cũng đã phần nào thấy được hiện trạng của sáng tác mỹ thuật, thử hỏi phê bình lấy đâu bột để gột nên hồ?,… ấy thế mà các hoạ sĩ, nhà điêu khắc, nhà phê bình tham gia diễn đàn phê bình đều “sổ toẹt” phê bình mỹ thuật?!
Chưa hết, đó mới chỉ là nhận định của một vài cây bút thường xuyên viết bài về mỹ thuật đương đại Việt Nam v.v… một cách tiếp cận sáng tác mỹ thuật, còn những điều cần phải bàn tiếp…
Nhà báo Trần Bảo Hưng trong bài Sự xuất hiện ồ ạt của các phòng tranh và sự thờ ơ của công chúng viết: “Phòng tranh lạnh ngắt như tờ giờ đây khá phổ biến” sự dễ dãi đã hạ thấp chất lượng nghệ thuật, xu hướng thương mại hoá là hiện tượng có thật”.
Nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn trong bài Hội nhập với thế giới để tránh nguy cơ văn học tụt hậu trước đời sống lại lấy các hoạ sĩ, nhất là các hoạ sĩ trẻ làm bài học chống tụt hậu trong văn học. Được nhắc đến thì mừng, song nhận định kiểu ấy thì nguy, có khi đánh mất mình “nhiều hoạ sĩ nhất là các hoạ sĩ trẻ nô nức bảo nhau hướng sáng tác của mình ra thế giới”. Chưa hết: với cả giới hội hoạ hiện nay lấy việc mình có thể hoà nhập, tức có thể bày tranh ở Hồng Kông, Singapor, có thể bán tranh cho người nước ngoài… làm điều tự hào. Hiện tượng cá biệt được ông Nhàn nâng thành cái phổ biến, thật phiến diện?!
Những bất cập của đội ngũ phê bình do nguyên nhân chủ quan nêu trên như: chưa nhập cuộc dấn thân “sinh vì nghề, tử vì nghề” có một phần không kém phần quan trọng? Ngoài việc tự thân vận động của các nhà phê bình, không thể thiếu được một thiết chế đặc thù đối với giới phê bình nghệ thuật, trước hết họ phải sống được bằng nghề phê bình. Đại bộ phận anh chị em hiện đang hành nghề sống bằng đồng lương, giang tay nghiên cứu, biên tập bằng đồng lương hưu còm? Không hội đủ điều kiện để nghiên cứu, đối thoại với ba đối tượng: Cuộc sống - tác giả - tác phẩm và công chúng yêu mỹ thuật? Thông tin nghệ thuật trong và ngoài nước, mở mang đầu óc, tầm nhìn trực tiếp là một điều tiên quyết, quyết định đến thành công của một bài viết, một nhà phê bình mỹ thuật. Làm sao đủ tiền đi tham quan, nghiên cứu nước ngoài, nếu Nhà nước tổ chức nghề nghiệp có suất nào đi? Chắc chắn là những cán bộ quản lý văn hoá nghệ thuật, các nhà phê bình mỹ thuật hầu như không có suất, một quan niệm một phong cách ứng xử với phê bình mỹ thuật như vậy? Có tâm huyết với nghề đến mấy cũng đành bó tay… làm gì đủ tiền để mua sách, mà sách nghiên cứu mỹ thuật đều tiền triệu cả? Phê bình mỹ thuật là cung cấp thông tin, tiếp nhận thông tin, tổng hợp thông tin và định hướng giá trị nghệ thuật. Trước hết, đội ngũ phê bình phải tự thu nạp thông tin, cung cấp thông tin mỹ thuật đã chiều cho sáng tác và hưởng thụ mỹ thuật. Mỹ thuật là nghệ thuật thị giác, cụ thể phải được xem - đọc - nghiên cứu trực tiếp tác giả - tác phẩm và cá nhân các nhà phê bình mỹ thuật phải tự thân chăm lo cho mình, nếu không muốn tụt hậu? Song không thể thiếu vai trò của Đảng, Nhà nước, tổ chức xã hội nghề nghiệp tiếp sức, chăm lo cho phê bình và đội ngũ phê bình mỹ thuật cất cánh được.
Phê bình mỹ thuật tất cả tuỳ thuộc vào tài năng của mỗi người? Song không được tiếp sức kịp thời, đúng lúc, đúng mức, đúng người bằng một thể chế xã hội của Đảng và Nhà nước: thì phê bình mỹ thuật không thể là “công cụ” điều chỉnh vĩ mô, theo đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước để làm tròn sứ mệnh lịch sử phải chăm lo cả “đầu vào” lẫn “đầu ra” cho phê bình mỹ thuật, phải có một “mạnh thường quân” đúng tầm là Đảng và Nhà nước ta.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,