Có thật “văn trong nước” không đáng đọc?
Nguyễn Khắc Phê
Đúng vào lúc Đại hội Nhà văn TP.HCM vừa kết thúc (nhất định là “thắng lợi”!) và chúng tôi đang hăng hái chuẩn bị vào Nha Trang dự Đại hội Nhà văn miền Trung (14 - 15-3) để thảo luận báo cáo và bầu đại biều đi dự Đại hội Nhà văn Việt Nam lần thứ 7 thì trên liền hai số báo Tuổi trẻ (ngày 11 và 12-3), có 2 ý kiến được “lăng-xê” lên trang nhất: “Hàng loạt tác phẩm của nhà văn TP.HCM như từng viên đá cuội rớt vào lòng biển khơi” (Nhà văn Nguyễn Thuý ái) và “… đọc sách thì phải rút ra một điều gì có ích cho cuộc sống. Nhưng nhà văn hiện nay ít khi thấy đề cập những vấn đề đó, cho nên tôi không đọc văn trong nước nữa. (Thành Trung).
Đọc những dòng này, đúng như nhà báo T.A.Đ (TT ngày 11-3) đã viết: “Nghe thật đau lòng…”. Nếu quả là tất cả tác phẩm viết ra, in ra đều không đáng đọc, rơi vào quên lãng thì thật đau lòng. Nhưng có đúng thế không?
Hẳn là không ai phủ nhận tình trạng văn học (cũng như phim ảnh, sân khấu…) trong nước còn nhiều hạn chế, chưa sánh được với những nền văn nghệ lớn trên thế giới. Có thể dẫn ra nhiều lí do đã đưa đến tình trạng này, trong đó, có những vấn đề mà 2 số báo Tuổi trẻ đã nêu như do “bản lĩnh nhà văn” (nhà văn Tiến Đạt), do “mỗi nhà văn khi viết đều có mang trong đầu một tinh thần tự kiểm duyệt trước, vì sợ rằng mình viết như thế thì sẽ không được in, sẽ bị phê bình” (nhà thơ Phạm Sĩ Sáu), rồi do đầu tư dàn trải, không đúng trọng tâm… Để khắc phục tình trạng trên phải có sự cố gắng đồng bộ từ nhiều phía và phải có thời gian vì tác phẩm văn nghệ không phải là thứ “mì ăn liền”; muốn có tác phẩm “in dấu ấn thật sự sâu đậm” thì nhiều khi còn là nhờ “Trời” cho nữa! Tuy vậy, từ tình trạng nói trên mà cho rằng văn chương trong nước không đáng đọc thì không thoả đáng, không thật chính xác. Bạn Thành Trung có quyền “không đọc văn trong nước nữa”, nhưng xin được hỏi: Trong “rừng” sách văn học Việt Nam hiện nay, bạn đã đọc được mấy phần trăm? Bạn chê rằng “văn trong nước” không đề cập “con người trong xã hội chuyển từ bao cấp sang cơ chế thị trường”, không thấy mình trong văn, không thấy hành vi sống của mình ở ngoài đời hiện có chuẩn không…; mặc dù đó chưa phải là tất cả “tiêu chuẩn” của những tác phẩm văn chương có giá trị, nhưng thiết nghĩ bạn thử tìm đọc Cơ hội của Chúa (tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà), gần đây thì có truyện Nhân tài của Vũ Oanh (Tạp chí Nhà văn số 11-2004) dữ dội và đau đớn vì sự tha hoá của con người trong “cơ chế thị trường” có khi còn hơn cả truyện ngắn Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp; rồi tuyển tập truyện ngắn Cạn chén tình của Mường Mán (Nxb Trẻ. 2003), các tập truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư, Trang Thế Hy, Trần Kim Trắc…, xứ Huế tuy số lượng nhà văn ít hơn TP.HCM nhiều lần, cũng có thể góp vào “thư mục” ghi một cách ngẫu hứng này truyện ngắn Trần Thuỳ Mai, các bút kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường và nhà văn trẻ Văn Cầm Hải… thì chắc bạn sẽ có nhận định khác. Xin lỗi các nhà văn ở nhiều vùng đất khác từng có những tác phẩm “đáng đọc” mà tôi không nhắc đến vì thú thật tôi đọc không nhiều; vả lại, kể từng ấy, đủ thấy lời tuyên bố “tôi không đọc văn trong nước nữa” có lẽ được phát ra lúc không bình tĩnh, hoặc muốn cho các cây bút vốn hay mang bệnh “văn mình vợ người” chén thuốc đắng để tỉnh ngộ.
Thực ra, hầu hết các nhà văn Việt Nam đều biết “phận” mình, tài mình đến đâu, chẳng cần ai đề cao, tâng bốc; chỉ cần được nhìn nhận một cách công bằng trên cơ sở một cảm quan văn chương đúng đắn, phù hợp với những điều kiện mới. Do đó, điều đáng bàn hơn nhân lời “tuyên bố” cao ngạo kể trên là tìm ra cách thức quảng bá những giá trị đích thực của văn chương trong cơ chế thị trường và “trong một nền “văn hoá nghe - nhìn” đang phát triển đè bẹp “văn hoá đọc”…” (Tuổi trẻ 11-3). Cứ dạo qua các trung tâm sách, chúng ta sẽ thấy không chỉ “văn trong nước” ít người mua mà nhiều tác phẩm văn học nổi tiếng thế giới cũng bị xếp vào sách hạ giá dù chỉ in 1-2 nghìn cuốn cho hàng chục triệu người biết đọc! Điều này lại càng đáng “đau lòng” vì nó chứng tỏ một sự suy thoái tinh thần và văn hoá của cả cộng đồng. Trong lúc đó thì bên cạnh mục “mỗi ngày một cuốn sách” (và không chỉ là sách văn học) phát vào giờ ít người xem vừa mới được khai trương, ngày ngày Đài truyền hình dành những phút rất “đắt” sau bản tin thời sự cho những trận bóng với đủ tên cầu thủ xa lắc xa lơ mà không phải cả triệu khán giả đều quan tâm. Vậy mà trong những Nghị quyết quan trọng, văn học nghệ thuật lại được dành cho những dòng chữ cực kì cao sang, long trọng! Mặt khác, công tác lí luận phê bình phải không ngừng đổi mới, nâng cao, tiếp thu những thành tựu của thế giới để thực sự hướng dẫn được dư luận, phê phán những thị hiếu thấp kém, không lành mạnh, đánh giá đúng giá trị của tác phẩm. Đây là vấn đề không đơn giản.
Bạn đọc hôm nay mấy người còn đủ kiên nhẫn đọc lại một cách mê say? Trong khi đó, một số tiểu thuyết của các nữ văn sĩ Trung Quốc đang gây dư luận (nghĩa là không bị chê là “mờ nhạt”) là nhờ viết về tình dục (sex)… Rõ ràng là những chuẩn mực giá trị nghệ thuật của tác phẩm văn chương đang có những đổi thay không dễ gì đưa ra một kết luận vội vàng và độc đoán. Lại còn việc tổ chức các Hội nên “cải cách” như thế nào cho phù hợp với cơ chế thị trường, xoá bỏ bao cấp mà vẫn bảo đảm được sự lãnh đạo của Đảng đồng thời vẫn mở rộng chân trời sáng tạo cho văn nghệ. Vấn đề này, nhà thơ Thanh Thảo và nhà phê bình Lại Nguyên Ân đã nêu công khai trên một số báo; có dịp xin được bàn thêm.
Liệu các Đại hội văn nghệ sẽ giải quyết những vấn đề trên như thế nào để tác phẩm “nội địa” được công chúng đông đảo hưởng ứng và “hội nhập” được thế giới? Vấn đề thật không đơn giản, nhưng dù sao chúng ta cũng nuôi hi vọng…
(Báo Văn nghệ)
Nguyễn Khắc Phê
Đúng vào lúc Đại hội Nhà văn TP.HCM vừa kết thúc (nhất định là “thắng lợi”!) và chúng tôi đang hăng hái chuẩn bị vào Nha Trang dự Đại hội Nhà văn miền Trung (14 - 15-3) để thảo luận báo cáo và bầu đại biều đi dự Đại hội Nhà văn Việt Nam lần thứ 7 thì trên liền hai số báo Tuổi trẻ (ngày 11 và 12-3), có 2 ý kiến được “lăng-xê” lên trang nhất: “Hàng loạt tác phẩm của nhà văn TP.HCM như từng viên đá cuội rớt vào lòng biển khơi” (Nhà văn Nguyễn Thuý ái) và “… đọc sách thì phải rút ra một điều gì có ích cho cuộc sống. Nhưng nhà văn hiện nay ít khi thấy đề cập những vấn đề đó, cho nên tôi không đọc văn trong nước nữa. (Thành Trung).
Đọc những dòng này, đúng như nhà báo T.A.Đ (TT ngày 11-3) đã viết: “Nghe thật đau lòng…”. Nếu quả là tất cả tác phẩm viết ra, in ra đều không đáng đọc, rơi vào quên lãng thì thật đau lòng. Nhưng có đúng thế không?
Hẳn là không ai phủ nhận tình trạng văn học (cũng như phim ảnh, sân khấu…) trong nước còn nhiều hạn chế, chưa sánh được với những nền văn nghệ lớn trên thế giới. Có thể dẫn ra nhiều lí do đã đưa đến tình trạng này, trong đó, có những vấn đề mà 2 số báo Tuổi trẻ đã nêu như do “bản lĩnh nhà văn” (nhà văn Tiến Đạt), do “mỗi nhà văn khi viết đều có mang trong đầu một tinh thần tự kiểm duyệt trước, vì sợ rằng mình viết như thế thì sẽ không được in, sẽ bị phê bình” (nhà thơ Phạm Sĩ Sáu), rồi do đầu tư dàn trải, không đúng trọng tâm… Để khắc phục tình trạng trên phải có sự cố gắng đồng bộ từ nhiều phía và phải có thời gian vì tác phẩm văn nghệ không phải là thứ “mì ăn liền”; muốn có tác phẩm “in dấu ấn thật sự sâu đậm” thì nhiều khi còn là nhờ “Trời” cho nữa! Tuy vậy, từ tình trạng nói trên mà cho rằng văn chương trong nước không đáng đọc thì không thoả đáng, không thật chính xác. Bạn Thành Trung có quyền “không đọc văn trong nước nữa”, nhưng xin được hỏi: Trong “rừng” sách văn học Việt Nam hiện nay, bạn đã đọc được mấy phần trăm? Bạn chê rằng “văn trong nước” không đề cập “con người trong xã hội chuyển từ bao cấp sang cơ chế thị trường”, không thấy mình trong văn, không thấy hành vi sống của mình ở ngoài đời hiện có chuẩn không…; mặc dù đó chưa phải là tất cả “tiêu chuẩn” của những tác phẩm văn chương có giá trị, nhưng thiết nghĩ bạn thử tìm đọc Cơ hội của Chúa (tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà), gần đây thì có truyện Nhân tài của Vũ Oanh (Tạp chí Nhà văn số 11-2004) dữ dội và đau đớn vì sự tha hoá của con người trong “cơ chế thị trường” có khi còn hơn cả truyện ngắn Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp; rồi tuyển tập truyện ngắn Cạn chén tình của Mường Mán (Nxb Trẻ. 2003), các tập truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư, Trang Thế Hy, Trần Kim Trắc…, xứ Huế tuy số lượng nhà văn ít hơn TP.HCM nhiều lần, cũng có thể góp vào “thư mục” ghi một cách ngẫu hứng này truyện ngắn Trần Thuỳ Mai, các bút kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường và nhà văn trẻ Văn Cầm Hải… thì chắc bạn sẽ có nhận định khác. Xin lỗi các nhà văn ở nhiều vùng đất khác từng có những tác phẩm “đáng đọc” mà tôi không nhắc đến vì thú thật tôi đọc không nhiều; vả lại, kể từng ấy, đủ thấy lời tuyên bố “tôi không đọc văn trong nước nữa” có lẽ được phát ra lúc không bình tĩnh, hoặc muốn cho các cây bút vốn hay mang bệnh “văn mình vợ người” chén thuốc đắng để tỉnh ngộ.
Thực ra, hầu hết các nhà văn Việt Nam đều biết “phận” mình, tài mình đến đâu, chẳng cần ai đề cao, tâng bốc; chỉ cần được nhìn nhận một cách công bằng trên cơ sở một cảm quan văn chương đúng đắn, phù hợp với những điều kiện mới. Do đó, điều đáng bàn hơn nhân lời “tuyên bố” cao ngạo kể trên là tìm ra cách thức quảng bá những giá trị đích thực của văn chương trong cơ chế thị trường và “trong một nền “văn hoá nghe - nhìn” đang phát triển đè bẹp “văn hoá đọc”…” (Tuổi trẻ 11-3). Cứ dạo qua các trung tâm sách, chúng ta sẽ thấy không chỉ “văn trong nước” ít người mua mà nhiều tác phẩm văn học nổi tiếng thế giới cũng bị xếp vào sách hạ giá dù chỉ in 1-2 nghìn cuốn cho hàng chục triệu người biết đọc! Điều này lại càng đáng “đau lòng” vì nó chứng tỏ một sự suy thoái tinh thần và văn hoá của cả cộng đồng. Trong lúc đó thì bên cạnh mục “mỗi ngày một cuốn sách” (và không chỉ là sách văn học) phát vào giờ ít người xem vừa mới được khai trương, ngày ngày Đài truyền hình dành những phút rất “đắt” sau bản tin thời sự cho những trận bóng với đủ tên cầu thủ xa lắc xa lơ mà không phải cả triệu khán giả đều quan tâm. Vậy mà trong những Nghị quyết quan trọng, văn học nghệ thuật lại được dành cho những dòng chữ cực kì cao sang, long trọng! Mặt khác, công tác lí luận phê bình phải không ngừng đổi mới, nâng cao, tiếp thu những thành tựu của thế giới để thực sự hướng dẫn được dư luận, phê phán những thị hiếu thấp kém, không lành mạnh, đánh giá đúng giá trị của tác phẩm. Đây là vấn đề không đơn giản.
Bạn đọc hôm nay mấy người còn đủ kiên nhẫn đọc lại một cách mê say? Trong khi đó, một số tiểu thuyết của các nữ văn sĩ Trung Quốc đang gây dư luận (nghĩa là không bị chê là “mờ nhạt”) là nhờ viết về tình dục (sex)… Rõ ràng là những chuẩn mực giá trị nghệ thuật của tác phẩm văn chương đang có những đổi thay không dễ gì đưa ra một kết luận vội vàng và độc đoán. Lại còn việc tổ chức các Hội nên “cải cách” như thế nào cho phù hợp với cơ chế thị trường, xoá bỏ bao cấp mà vẫn bảo đảm được sự lãnh đạo của Đảng đồng thời vẫn mở rộng chân trời sáng tạo cho văn nghệ. Vấn đề này, nhà thơ Thanh Thảo và nhà phê bình Lại Nguyên Ân đã nêu công khai trên một số báo; có dịp xin được bàn thêm.
Liệu các Đại hội văn nghệ sẽ giải quyết những vấn đề trên như thế nào để tác phẩm “nội địa” được công chúng đông đảo hưởng ứng và “hội nhập” được thế giới? Vấn đề thật không đơn giản, nhưng dù sao chúng ta cũng nuôi hi vọng…
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,