Sống quen thanh đạm nhẹ người
Lê Xuân Đức
(Bài thơ Thất cửu - Sáu mươi ba tuổi của Bác Hồ)
Vẫn nguồn mạch cảm xúc tươi trẻ, mang sức trẻ từ một tư duy trẻ của những bài thơ viết về tuổi cao, tuổi già, nhân có chuyện, có người tuổi tuy chưa già mà đã than thở kêu già, Bác làm bài thơ Thất cửu (Sáu mươi ba tuổi) như là một sự nhắc nhở khéo mà thấm thía vô cùng.
Nhân vị ngũ tuần thường thán lão,
Ngã kim thất cửu chính khang cường.
Tự cung thanh đạm tinh thần sảng,
Tố sự ung dung nhật nguyệt trường.
Xuân Thuỷ dịch thơ:
Chưa năm mươi đã kêu già,
Sáu ba, mình vẫn nghĩ là đương trai.
Sống quen thanh đạm nhẹ người,
Việc làm ngày rộng tháng dài ung dung. (1)
Thường thì Bác làm thơ về tuổi cao, tuổi già bằng thơ tiếng Việt, bài thơ Thất cửu là bài thơ tứ tuyệt chữ Hán độc nhất. Bác tuy đã vào lớp người tuổi cao - thất cửu (7 x 9 = 63) nhưng vẫn cảm thấy chưa già, vẫn đóng góp cho đời như
sức trẻ, như là đương trai vậy.
Chưa năm mươi đã kêu già,
Sáu ba, mình vẫn nghĩ là đương trai.
Đứng về mặt tuổi tác, một người đã vào tuổi năm mươi, đương nhiên không còn trẻ nữa, không còn trong lớp người trẻ tuổi. Cái già là một quy luật không ngoại trừ ai, nhưng điều Bác muốn nói ở đây là, ở độ tuổi ấy, mà đã thán lão (kêu già) thì thật chưa ổn, biểu hiện một chiều hướng tâm lý bất an, bi quan, yếm thế. Từ việc thán lão của người đời, Bác nghĩ về mình, ngẫm lại mình thì thấy sáu ba, mình vẫn nghĩ là đương trai. Nguyên văn hai câu thơ chữ Hán Nhân vị ngũ tuần thường thán lão, / Ngũ kim thất cửu chính khang cường đặt trong thế so sánh thế đối nhau đã bật ra ý nghĩa nhân sinh, quan điểm sống, một bên là than thở mệt mỏi, một bên là lạc quan, mạnh mẽ. Do đâu, khi đã ở độ tuổi thất cửu (2) mà vẫn chính khang cường (Vẫn mạnh khoẻ, cường tráng) và có được cái nhìn tuổi tác cuộc đời một cách tích cực, lành mạnh như vậy. Hai câu thơ tiếp theo chính là câu trả lời
Sống quen thanh đạm nhẹ người,
Việc làm ngày rộng tháng dài ung dung.
Bác như muốn trao đổi với mọi người và cũng là tự nói với mình về một thực tế được rút ra từ sức khoẻ, công việc và cuộc sống thường nhật của chính Bác. Vốn quen sống cuộc đời thanh đạm, lúc hoạt động gian nan cũng như khi đã là vị Chủ tịch đứng đầu Nhà nước thì đời sống vật chất của Bác cũng chẳng khác bao nhiêu với mọi người, vẫn quen lối sống bằng cái tự chính mình làm ra tự cung. ở chiến khu Bác trồng rau, bắt cá, về sống giữa Thủ đô Bác vẫn nuôi cá, trồng cây. Bữa cơm thường ngày của Bác cũng chỉ vài miếng thịt kho, khúc cá, bát canh và mấy quả cà xứ Nghệ. Đồng chí Phạm Văn Đồng, người được gần gũi Bác đã nói về cái thanh cao, giản dị, mẫu mực của Bác một cách sâu sắc và thấm thía qua những sự việc, cử chỉ cụ thể trong lối sống hàng ngày của Bác: Con người của Bác, đời sống của Bác giản dị như thế nào mọi người chúng ta đều biết: bữa cơm, đồ dùng, cái nhà, lối sống. Bữa cơm chỉ có vài ba món giản đơn lúc ăn Bác không để rơi vãi một hột cơm, ăn xong, cái bát bao giờ cũng sạch và còn lại thì được sắp xếp tươm tất. ở việc làm nhỏ đó chúng ta cũng thấy Bác quý trọng biết bao kết quả sản xuất của con người và kính trọng như thế nào người phục vụ.
Một con người, một cuộc đời như vậy cao quý biết bao, Tự cung thanh đạm tinh thần sảng / Tố sự ung dung nhật nguyệt trường câu thơ đọc lên nghe trang trọng mà cũng giản dị biết bao. Vì tự cung thanh đạm (sống cách thanh đạm) nên mới có được khang cường (khoẻ mạnh cường tráng) và tinh thần sảng (tinh thần sảng khoái, sáng suốt) đã đem lại một hiệu quả vô giá tố sự ung dung (làm việc thong dong). Câu kết bài thơ có ba chữ cần lưu ý nhật nguyệt trường nghĩa thông dụng là ngày tháng dài, nhưng lại còn một nghĩa nữa, được hiểu là dài lâu như nhật nguyệt, như sự ổn định, trường tồn của mặt trời, mặt trăng. XuânThuỷ dịch Việc làm ngày rộng, tháng dài là theo nghĩa thứ nhất.
Sống quen thanh đạm nhẹ người,
Việc làm ngày rộng, tháng dài ung dung.
Sống là để làm việc. Sống, làm việc là hai vế sóng đôi, hai vế cân bằng trong suy nghĩ và hành động của Bác. Bao giờ và bất cứ lúc nào, Bác cũng giữ lối sống thanh đạm, trong sáng và làm việc hết mình. Bác từng viết trong bài thơ Sáu mươi ba tuổi: ăn khoẻ, ngủ ngon, làm việc khoẻ. Ăn khoẻ, ngủ ngon là để sống khoẻ, làm việc khoẻ, hoàn toàn không có nhu cầu hưởng thụ, không bao giờ để cho đời sống tinh thần bị chi phối, bị lệ thuộc vào nhu cầu vật chất tầm thường. Làm việc khoẻ đối với Bác là làm ích quốc lợi dân, làm việc vì mọi người, vì lý tưởng cao đẹp. Cả cuộc đời Bác làm việc khoẻ. Bác có ý thức và chủ động giữ gìn, rèn luyện sức khoẻ để làm việc lâu dài. Bác làm việc cho đến phút cuối cuộc đời. Việt Phương trong một bài thơ dài Muôn vạn tình thương yêu trùm lên khắp quê hương đã viết rất thật và xúc động về Bác: Ngoài bảy lăm, Bác vẫn thường ném bóng/ Cái gạt tàn thuốc đã hàng năm thôi không nóng trên bàn/ Mỗi ban mai Bác luyện chân như ngày xưa tập trèo sườn núi vắng/ Con biết lòng Người quyết sống cho miền Nam/ Con biết lòng Người quyết sống cho Việt Nam và thế giới/ Đầu bạc phơ trăm mối nước non nhà/ Căn nhà nhỏ những canh khuya vời vợi / Vẫn lo toan tháo cởi những bất hoà.
Khi đọc thơ, có hiện tượng này, có những bài thơ đọc nghe cứ chuồi chuội, chẳng để lại một ấn tượng gì, có những bài thơ đọc rồi, đọc nữa, cứ thấm dần, thấm dần buộc người ta phải ngẫm nghĩ. Đọc bài thơ Thất cửu (Sáu mươi ba tuổi) thơ vào ta một cách tự nhiên, thuộc ngay, không cần phải đọc lại, tự nó cứ ngấm sâu, xoáy sâu trong tâm hồn, trong suy nghĩ khiến ta không thể không ngẫm lại mình và nghĩ về một cuộc đời, một con người sống thanh đạm mà tinh thần sáng suốt, tuổi cao mà khoẻ mạnh, công việc bề bộn mà ung dung, chủ động và làm chủ mọi nhu cầu về đời sống vật chất lẫn đời sống tinh thần, tạo nên một cuộc sống hài hoà cao đẹp. Một cuộc đời, một con người như vậy không dễ gì và không phải ai cũng có được, nhưng cũng không phải, không thể không thực hiện được đối với người có một quan điểm sống đúng đắn, một ý thức phấn đấu bền bỉ và một hành động kiên trì, nhất quán.
(1) Bản dịch của Quách Tấn:
Người chưa năm chục than già cỗi,
Mình sáu mươi ba vẫn trẻ trung.
Thanh đạm thú quen lòng thoải mái,
Ngày dài tháng rộng việc ung dung.
(2) ở thời điểm Bác Hồ làm bài thơ Thất cửu và trước đó nữa, tuổi thọ của con người thấp hơn bây giờ.
(Phụ bản Thơ - Báo Văn nghệ)
Lê Xuân Đức
(Bài thơ Thất cửu - Sáu mươi ba tuổi của Bác Hồ)
Vẫn nguồn mạch cảm xúc tươi trẻ, mang sức trẻ từ một tư duy trẻ của những bài thơ viết về tuổi cao, tuổi già, nhân có chuyện, có người tuổi tuy chưa già mà đã than thở kêu già, Bác làm bài thơ Thất cửu (Sáu mươi ba tuổi) như là một sự nhắc nhở khéo mà thấm thía vô cùng.
Nhân vị ngũ tuần thường thán lão,
Ngã kim thất cửu chính khang cường.
Tự cung thanh đạm tinh thần sảng,
Tố sự ung dung nhật nguyệt trường.
Xuân Thuỷ dịch thơ:
Chưa năm mươi đã kêu già,
Sáu ba, mình vẫn nghĩ là đương trai.
Sống quen thanh đạm nhẹ người,
Việc làm ngày rộng tháng dài ung dung. (1)
Thường thì Bác làm thơ về tuổi cao, tuổi già bằng thơ tiếng Việt, bài thơ Thất cửu là bài thơ tứ tuyệt chữ Hán độc nhất. Bác tuy đã vào lớp người tuổi cao - thất cửu (7 x 9 = 63) nhưng vẫn cảm thấy chưa già, vẫn đóng góp cho đời như
sức trẻ, như là đương trai vậy.
Chưa năm mươi đã kêu già,
Sáu ba, mình vẫn nghĩ là đương trai.
Đứng về mặt tuổi tác, một người đã vào tuổi năm mươi, đương nhiên không còn trẻ nữa, không còn trong lớp người trẻ tuổi. Cái già là một quy luật không ngoại trừ ai, nhưng điều Bác muốn nói ở đây là, ở độ tuổi ấy, mà đã thán lão (kêu già) thì thật chưa ổn, biểu hiện một chiều hướng tâm lý bất an, bi quan, yếm thế. Từ việc thán lão của người đời, Bác nghĩ về mình, ngẫm lại mình thì thấy sáu ba, mình vẫn nghĩ là đương trai. Nguyên văn hai câu thơ chữ Hán Nhân vị ngũ tuần thường thán lão, / Ngũ kim thất cửu chính khang cường đặt trong thế so sánh thế đối nhau đã bật ra ý nghĩa nhân sinh, quan điểm sống, một bên là than thở mệt mỏi, một bên là lạc quan, mạnh mẽ. Do đâu, khi đã ở độ tuổi thất cửu (2) mà vẫn chính khang cường (Vẫn mạnh khoẻ, cường tráng) và có được cái nhìn tuổi tác cuộc đời một cách tích cực, lành mạnh như vậy. Hai câu thơ tiếp theo chính là câu trả lời
Sống quen thanh đạm nhẹ người,
Việc làm ngày rộng tháng dài ung dung.
Bác như muốn trao đổi với mọi người và cũng là tự nói với mình về một thực tế được rút ra từ sức khoẻ, công việc và cuộc sống thường nhật của chính Bác. Vốn quen sống cuộc đời thanh đạm, lúc hoạt động gian nan cũng như khi đã là vị Chủ tịch đứng đầu Nhà nước thì đời sống vật chất của Bác cũng chẳng khác bao nhiêu với mọi người, vẫn quen lối sống bằng cái tự chính mình làm ra tự cung. ở chiến khu Bác trồng rau, bắt cá, về sống giữa Thủ đô Bác vẫn nuôi cá, trồng cây. Bữa cơm thường ngày của Bác cũng chỉ vài miếng thịt kho, khúc cá, bát canh và mấy quả cà xứ Nghệ. Đồng chí Phạm Văn Đồng, người được gần gũi Bác đã nói về cái thanh cao, giản dị, mẫu mực của Bác một cách sâu sắc và thấm thía qua những sự việc, cử chỉ cụ thể trong lối sống hàng ngày của Bác: Con người của Bác, đời sống của Bác giản dị như thế nào mọi người chúng ta đều biết: bữa cơm, đồ dùng, cái nhà, lối sống. Bữa cơm chỉ có vài ba món giản đơn lúc ăn Bác không để rơi vãi một hột cơm, ăn xong, cái bát bao giờ cũng sạch và còn lại thì được sắp xếp tươm tất. ở việc làm nhỏ đó chúng ta cũng thấy Bác quý trọng biết bao kết quả sản xuất của con người và kính trọng như thế nào người phục vụ.
Một con người, một cuộc đời như vậy cao quý biết bao, Tự cung thanh đạm tinh thần sảng / Tố sự ung dung nhật nguyệt trường câu thơ đọc lên nghe trang trọng mà cũng giản dị biết bao. Vì tự cung thanh đạm (sống cách thanh đạm) nên mới có được khang cường (khoẻ mạnh cường tráng) và tinh thần sảng (tinh thần sảng khoái, sáng suốt) đã đem lại một hiệu quả vô giá tố sự ung dung (làm việc thong dong). Câu kết bài thơ có ba chữ cần lưu ý nhật nguyệt trường nghĩa thông dụng là ngày tháng dài, nhưng lại còn một nghĩa nữa, được hiểu là dài lâu như nhật nguyệt, như sự ổn định, trường tồn của mặt trời, mặt trăng. XuânThuỷ dịch Việc làm ngày rộng, tháng dài là theo nghĩa thứ nhất.
Sống quen thanh đạm nhẹ người,
Việc làm ngày rộng, tháng dài ung dung.
Sống là để làm việc. Sống, làm việc là hai vế sóng đôi, hai vế cân bằng trong suy nghĩ và hành động của Bác. Bao giờ và bất cứ lúc nào, Bác cũng giữ lối sống thanh đạm, trong sáng và làm việc hết mình. Bác từng viết trong bài thơ Sáu mươi ba tuổi: ăn khoẻ, ngủ ngon, làm việc khoẻ. Ăn khoẻ, ngủ ngon là để sống khoẻ, làm việc khoẻ, hoàn toàn không có nhu cầu hưởng thụ, không bao giờ để cho đời sống tinh thần bị chi phối, bị lệ thuộc vào nhu cầu vật chất tầm thường. Làm việc khoẻ đối với Bác là làm ích quốc lợi dân, làm việc vì mọi người, vì lý tưởng cao đẹp. Cả cuộc đời Bác làm việc khoẻ. Bác có ý thức và chủ động giữ gìn, rèn luyện sức khoẻ để làm việc lâu dài. Bác làm việc cho đến phút cuối cuộc đời. Việt Phương trong một bài thơ dài Muôn vạn tình thương yêu trùm lên khắp quê hương đã viết rất thật và xúc động về Bác: Ngoài bảy lăm, Bác vẫn thường ném bóng/ Cái gạt tàn thuốc đã hàng năm thôi không nóng trên bàn/ Mỗi ban mai Bác luyện chân như ngày xưa tập trèo sườn núi vắng/ Con biết lòng Người quyết sống cho miền Nam/ Con biết lòng Người quyết sống cho Việt Nam và thế giới/ Đầu bạc phơ trăm mối nước non nhà/ Căn nhà nhỏ những canh khuya vời vợi / Vẫn lo toan tháo cởi những bất hoà.
Khi đọc thơ, có hiện tượng này, có những bài thơ đọc nghe cứ chuồi chuội, chẳng để lại một ấn tượng gì, có những bài thơ đọc rồi, đọc nữa, cứ thấm dần, thấm dần buộc người ta phải ngẫm nghĩ. Đọc bài thơ Thất cửu (Sáu mươi ba tuổi) thơ vào ta một cách tự nhiên, thuộc ngay, không cần phải đọc lại, tự nó cứ ngấm sâu, xoáy sâu trong tâm hồn, trong suy nghĩ khiến ta không thể không ngẫm lại mình và nghĩ về một cuộc đời, một con người sống thanh đạm mà tinh thần sáng suốt, tuổi cao mà khoẻ mạnh, công việc bề bộn mà ung dung, chủ động và làm chủ mọi nhu cầu về đời sống vật chất lẫn đời sống tinh thần, tạo nên một cuộc sống hài hoà cao đẹp. Một cuộc đời, một con người như vậy không dễ gì và không phải ai cũng có được, nhưng cũng không phải, không thể không thực hiện được đối với người có một quan điểm sống đúng đắn, một ý thức phấn đấu bền bỉ và một hành động kiên trì, nhất quán.
(1) Bản dịch của Quách Tấn:
Người chưa năm chục than già cỗi,
Mình sáu mươi ba vẫn trẻ trung.
Thanh đạm thú quen lòng thoải mái,
Ngày dài tháng rộng việc ung dung.
(2) ở thời điểm Bác Hồ làm bài thơ Thất cửu và trước đó nữa, tuổi thọ của con người thấp hơn bây giờ.
(Phụ bản Thơ - Báo Văn nghệ)
Love mickey,