"Xây dựng văn hóa đọc cho trẻ từ khi mới biết chữ"

TTCN - Trái với ấn tượng lâu nay của người lớn về việc truyện tranh đang tràn ngập thị trường sách thiếu nhi, Nhà xuất bản Kim Đồng, đơn vị làm sách lớn nhất cho thiếu nhi của VN, đã chuẩn bị cho mùa hè - mùa đọc sách của trẻ em - bằng một tủ sách mới.

Sách hướng nghiệp - nhất nghệ tinh, với các câu chuyện và tình huống chọn nghề nghiệp tương lai cùng những lời tư vấn, đồng thời tiếp tục tái bản những tác phẩm văn học nổi tiếng của thời chống Mỹ dù biết khó có thể bán chạy.

Giãi bày về hành động “để đức cho con cháu” này, bà Nguyễn Thị Dắt, tổng biên tập NXB Kim Đồng, cho biết:

- Thật ra ai cũng biết in truyện tranh thì sẽ lãi hơn truyện chữ nhiều lần, truyện tranh nước ngoài lãi hơn truyện tranh VN, NXB Kim Đồng có đối tượng bạn đọc chủ yếu là thiếu nhi càng ý thức rõ chuyện đó, nhưng nếu cứ thấy trẻ thích gì mình lại làm theo thì Kim Đồng từ lâu đã không còn là nơi phụ huynh đặt niềm tin khi chọn sách cho con mình.

Làm truyện tranh có lãi, được các em thích thì vẫn làm nhưng quan trọng hơn là phải chuẩn bị độc giả cho tương lai. Vì thế từ lâu chúng tôi đã kiên quyết đặt mục tiêu là luôn giữ truyện chữ ở tỉ lệ ít nhất 60/40 so với truyện tranh.

Năm 2004 Kim Đồng in 1.200 đầu sách, với số lượng 15 triệu bản in, thì có đến 80% là truyện chữ; trong số 20 tủ sách mà chúng tôi xây dựng từ 1994 đến nay, tỉ lệ tủ sách truyện chữ, đặc biệt là sách văn học, vẫn áp đảo: chín tủ sách văn học, còn lại là các tủ sách kiến thức, khám phá, kiến thức thế hệ mới, tri thức bách khoa, chuyện kể cho bé, truyện tranh chỉ có trong bốn tủ sách: tranh truyện dân gian VN, tranh truyện lịch sử VN, tranh màu mẫu giáo và tủ sách búp bê.

* Những tủ sách nào Kim Đồng tâm đắc nhất và bỏ nhiều chất xám, tiền của đầu tư nhất, thưa bà?

- Chính là những tủ sách văn học. Không ai có thể ngờ một NXB chuyên làm sách cho thiếu nhi và nổi tiếng (và mang tiếng) chỉ biết in truyện tranh như chúng tôi cũng chính là một trong những nơi in nhiều nhất sách văn học, đặc biệt là văn học VN, trong cả nước hiện nay.

Ba tủ sách mà chúng tôi đầu tư nhiều nhất là: Thơ với tuổi thơ, Sách vàng, Sách được giải thưởng và Sách tuổi mới lớn. Để có được 200 cuốn Thơ với tuổi thơ của 200 tác giả đã in ra, chúng tôi phải đặt người sưu tầm, tuyển chọn, viết lời bình, vẽ minh họa… một cách nhất quán theo phong cách Kim Đồng, phải làm sao cho bản thân tác giả “chịu” sự lựa chọn đó mà các em cũng không thấy “kinh hãi” khi phải cầm trên tay một cuốn thơ.

Sự lựa chọn của những nhà thơ kiêm nhà phê bình như Vũ Quần Phương, Trần Đăng Khoa… phải kéo các em đến gần với thơ với những tên tuổi như Nguyễn Bính, Xuân Diệu, Xuân Quỳnh… chứ không phải để các em thấy… kính nể thơ rồi… bỏ chạy.

Với tủ sách Vàng cũng vậy, chúng tôi đã rất đau đầu khi tìm cách để đưa những Tắt đèn, Đất nước đứng lên, Mẫn và tôi… đến với các em với giá tiền 5.000-6.000 đồng/cuốn.

Tủ sách Tuổi mới lớn thì có khó khăn khác: với các tác giả trẻ phải có sự chăm sóc đặc biệt, từ quan hệ cá nhân đến chăm sóc bản thảo để họ lựa chọn Kim Đồng thay vì các NXB khác vốn cũng đang sẵn lòng chào mời tác giả mới, nhất là sau công ước Berne. 150 đầu sách của 150 tác giả viết cho tuổi hoa niên trong vòng hai năm cũng là một sự cố gắng nhiều khi tưởng quá sức của chúng tôi.

Với tủ sách được giải thưởng, chúng tôi đã in đến 600 đầu sách qua năm đợt phát động viết cho thiếu nhi. Dù không phải cuốn nào cũng hay và có bạn đọc nhưng chúng tôi vẫn cố gắng in tất cả những tập đã được trao giải, để giới thiệu những gì mới nhất viết về các em đến với các em, và để bày tỏ sự tri ân đối với những người đến giờ này vẫn yêu quí và dành thời gian viết cho các em đọc.

* Nhưng làm sao có thể bù lỗ được với sự chênh lệch về tỉ lệ quá lớn như thế? Làm sao Kim Đồng có thể gồng mình làm “công tác xã hội” trong một thời gian dài như vậy?

- Thực tế là chúng tôi không lỗ. Đầu truyện tranh ít hơn nhưng bản in bao giờ cũng lớn hơn. Một tác phẩm văn học thuộc tủ sách vàng hay tủ sách tác giả thường chỉ in 1.000 bản, trong khi truyện tranh ít nhất cũng từ 3.000-5.000 bản. Đó là không kể những sách truyện thuộc tủ sách tuổi mới lớn, đặc biệt là sách của Nguyễn Nhật Ánh, lại bán chạy, thậm chí rất chạy nữa.

Vấn đề là phải biết san sẻ lợi nhuận và lấy lãi bù lỗ. Làm sách cho các em không đơn thuần là kinh doanh mà là sự đầu tư cho tương lai. Người khôn ngoan là người phải tạo ra khách hàng tiềm năng của mình ngay hôm nay, nghĩa là muốn bán được một tác phẩm văn học trong tương lai phải xây dựng văn hóa đọc cho một em bé từ khi em mới biết chữ. Vì thế chúng tôi sẽ tiếp tục làm sách văn học “truyện chữ” cho các em.

* Xin cảm ơn bà, và chúc NXB Kim Đồng có nhiều độc giả đọc sách “truyện chữ” nhiều hơn nữa.

VIỆT HOÀI thực hiện
(tuoitre.com.vn)

Đọc sách là hưởng thụ văn hoá


Trước khi có các phương tiện nghe nhìn, sách là con đường lớn nhất để con người tiếp cận thông tin, văn hóa và tri thức. Ngày nay, ngoài sách, con người còn tiếp thu thông tin qua các phương tiện thông tin đại chúng như Truyền hình, phim ảnh, Internet... Văn hóa đọc vì thế có những bước thay đổi về chất.



Các phương tiện nghe nhìn tỏ ra có nhiều ưu thế hơn, hấp dẫn hơn so với sách, và thực tế chúng đang có xu hướng cạnh tranh lấn át văn hóa đọc. Nếu trước đây, đọc sách là một thú vui, một thói quen của rất nhiều người thì ngày nay thói quen ấy đang có nguy cơ bị mất dần đi. Tất nhiên đối với các nhà nghiên cứu khoa học, nhà văn, nhà báo, nhà giáo, sinh viên, học sinh... đọc sách vẫn là một công việc bắt buộc, thường xuyên mà nếu thiếu nó người ta rất khó để có được một chuyên môn tốt, một khối lượng kiến thức đủ rộng để phục vụ công việc, nhưng đông đảo quần chúng đang có xu hưởng giải trí bằng phim ảnh, băng đĩa nhiều hơn.

Mặc dù vậy, đọc sách vẫn luôn được khẳng định là một nhu cầu thiết yếu với những thế mạnh riêng của chính nó, một cách thưởng thức văn hóa sang trọng và có chiều sâu; là phương cách tốt nhất để làm giàu có vốn liếng ngôn từ của con người. Những thuộc tính đi liền với việc đọc là suy nghĩ, suy ngẫm, tra cứu, tìm tòi... là cơ sở hữu ích cho việc nâng cao tri thức, hiểu biết, tạo dựng những vỉa tầng sâu sắc trong toàn bộ hệ thống kiến thức, nhận thức của mỗi con người.

Không thể hình dung nếu một ai đó trong suốt cuộc đời mình không coi trọng việc đọc mà có thể có được một trữ lượng thông tin, kiến thức lớn. Khối lượng kiến thức thu thập được từ việc đọc chính là một thước đo đánh giá tầm vóc tri thức của mỗi người. Nhiều ông bố bà mẹ mong muốn tạo cho con mình một thói quen tốt là ham mê đọc sách từ thuở ấu thơ.

Không chỉ dừng lại ở việc thu nhận thông tin, người ta đến với sách để thưởng thức vẻ đẹp của kiến thức thông qua lăng kính sáng tạo của tác giả. Trong một bài viết mới đây, giáo sư Trần Bạch Đằng nêu một ý kiến rất xác đáng, rằng: “ Không thể lấy lăng kính ‘hàn lâm’ để nhìn việc đọc sách của công chúng, mà phải lấy lăng kính của công chúng soi lại việc viết sách của chúng ta...”.

Rõ ràng, khi nêu ra khái niệm văn hóa đọc có nghĩa là chúng ta đang ngày một đề cao tính nghệ thuật, tính thưởng thức văn hóa đích thực trong việc đọc sách, vượt lên trên khái niệm đọc đơn thuần


Vũ Quỳnh
(cand.com.vn)

Làm gì để xây dựng và phát triển văn hoá đọc trong điều kiện mới?


“Để phát triển văn hóa đọc trong đông đảo nhân dân cần phải có một hệ thống thư viện tốt, với đầy đủ điều kiện tối ưu để phục vụ bạn đọc.", Thạc sĩ Đặng Văn Ức, Trưởng phòng Hành chính tổng hợp Thư viện quốc gia, nói.



Theo ông Ứng, năm 2004, Thư viện Quốc gia đón 487.886 lượt bạn đọc với tổng số sách báo luân chuyển là 1.195.181 lượt. So với các con số của các năm từ 2000 trở lại đây, số lượt bạn đọc đến với Thư viện Quốc gia đã tăng lên rất nhiều. Tất nhiên là có một lý do chúng tôi đã mở rộng thêm đối tượng bạn đọc. Trước đây chúng tôi chỉ cấp thẻ đọc cho các bạn sinh viên năm cuối, nhưng từ tháng 10/2003 chúng tôi cấp thẻ đọc cho các sinh viên năm thứ 3 trở lên. Thư viện Quốc gia luôn cố gắng ngày càng mở rộng hơn đối tượng bạn đọc và nâng cao chất lượng phục vụ để có thể cho bạn đọc một cảm giác tốt nhất khi đến đọc sách và tra cứu.

Ông Ứng nói: Theo ý kiến chủ quan của tôi, nhu cầu đọc sách của độc giả trong những năm gần đây không hề suy giảm như chúng ta nghĩ. Thư viện Quốc gia đã cố gắng mở rộng thêm cơ sở vật chất nhưng cũng phải thừa nhận một điều rằng hệ thống các phòng đọc và phương tiện đang có chưa đủ điều kiện tốt nhất để phục vụ các đối tượng độc giả. Diện tích chứa sách không đảm bảo, thường chỉ có một bản sách cho mỗi đầu sách nên khi nhiều người có nhu cầu đọc một đầu sách cùng một lúc họ buộc phải chờ đợi. Vừa qua, chúng tôi đã cố gắng trang bị phòng đọc đa phương tiện để bạn đọc có thể đọc sách, tra cứu tư liệu qua Internet và các phương tiện nghe nhìn khác.

Tiến sĩ Nguyễn Đức Tài, Tổng biên tập Tạp chí Người đọc sách: Tôi thì lại cho rằng chúng ta đang đứng trước một thực tế: sự giảm sút của văn hóa đọc trong bối cảnh xã hội bị chi phối bởi một số phương tiện thông tin đại chúng như truyền hình, phim ảnh. Ai cũng biết rằng các phương tiện nghe nhìn có nhiều thế mạnh hơn sách. Trong khi đối tượng bạn đọc chủ yếu là học sinh, sinh viên lại chính là đối tượng bị chi phối bởi các phương tiện nghe nhìn nhiều nhất. Thực tế này đặt ra một câu hỏi là chúng ta sẽ phải làm thế nào để sách có thể đến với bạn đọc một cách tốt nhất, bổ ích nhất. Tôi cho rằng ngay cả khái niệm văn hóa đọc mà chúng ta quen dùng hiện nay chưa được nghiên cứu cụ thể, chưa có sự đầu tư nghiêm túc về nghiên cứu lẫn thực tiễn. Các nhà quản lý cần phải đưa ra được một sự định hình tương đối chuẩn xác về khái niệm này, cùng với đó là đưa ra những quy định, những phong trào đọc sách rộng rãi trong công chúng.

Sự định hướng cho bạn đọc trong thời buổi này là hết sức cần thiết. Truyền hình Việt Nam đã có hẳn chương trình giới thiệu mỗi ngày một cuốn sách. Nhưng giờ phát sóng không thuận lợi và số lượng sách được giới thiệu trong một năm chẳng thấm tháp gì so với con số 20.000 đầu sách mỗi năm được in ra của ngành xuất bản. Báo chí cũng không mặn mà với việc giới thiệu sách, còn các NXB thì lại không dành sự đầu tư thích đáng cho công tác quảng cáo sách. Đôi khi độc giả có nhu cầu đọc sách nhưng lại không biết tìm mua sách ở đâu.

Tạp chí Người đọc sách của chúng tôi cũng đã có một chuyên mục mang tên: “Đọc sách xưa và nay” là diễn đàn để mọi người cùng đi tìm những yếu tố tạo nên văn hóa đọc và khẳng định vai trò quan trọng của việc đọc trong đời sống. Hiện nay chúng tôi cũng đang tổ chức một cuộc tọa đàm về văn hóa đọc. Trong các tham luận đều đề cập, phân tích những ảnh hưởng, khó khăn, thách thức của đời sống đang đặt ra đối với công tác xuất bản nói chung và sự cần thiết cũng như xu thế của văn hóa đọc trong đời sống. Nhưng riêng phần giải pháp thì tôi nhận thấy rằng, tất cả chúng ta còn đang lúng túng, chưa tìm ta được những biện pháp thích đáng để xây dựng và phát triển nền văn hóa đọc tốt trong tương lai


Thành Duy
(cand.com.vn)

"VĂN HÓA ĐỌC” GIẢM SÚT?

Sự kiện "bài văn lạ” của em Nguyễn Phi Thanh, học sinh lớp 11, trường THPT Việt Đức- Hà Nội, trong kỳ thi học sinh giỏi văn cấp thành phố mới đây đã thật sự gây tiếng vang trong dư luận xã hội. Người thì khen em Nguyễn Phi Thanh có bản lĩnh và dũng khí, dám nói lên một sự thật nhức nhối chung quanh chuyện học văn và dạy văn của nền giáo dục nước nhà; Kẻ thì chê trách em Thanh vô kỷ luật, vi phạm nội quy trường thi và em là người có trái tim vô cảm, thiếu trách nhiệm cả với qúa khứ, hiện tại và tương lai. "Văn tế nghĩa sỹ cần Giuộc” là một kiệt tác văn chương của dân tộc, nhưng học sinh Nguyễn Phi Thanh đã không một chút cảm xúc, thậm chí dửng dưng với nó?

Bài viết này không đi vào việc luận bàn, lý giải học sinh giỏi văn Nguyễn Phi Thanh đúng hay sai; Tỷ lệ phần trăm đúng bao nhiêu và sai bao nhiêu? Nhân sự kiện này, dư luận đặt ra một câu hỏi lớn, trong xã hội ngày nay, khi nền kinh tế thị trường phát triển, " văn hóa nhìn", "văn hóa nghe” ngày càng lấn át, phải chăng “văn hóa đọc” đang sút giảm đến mức báo động?

Ai cũng đều biết, xã hội ta vài ba chục năm về trước, đọc sách là một thú vui lớn, một nét đẹp văn hóa tinh thần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày. Thế hệ ông bà, cha mẹ mấy chục năm trước, dù trong điều kiện chiến tranh ác liệt, cái sống và cái chết nhiều khi chỉ trong gang tức, nhưng thói quen đọc sách vẫn là niềm đam mê của tuổi trẻ và của toàn xã hội. Hàng chục vạn chiến sỹ trên đường ra trận, trên vai nặng trĩu bao nhiêu thứ, nhưng không một chiến sỹ nào thiếu cuốn sách qúy dấu kín trong ba lô. Dù chỉ là vài chục phút mắc võng nghỉ ngơi trên đường Trường Sơn, hoặc xen vào giữa 2 đợt ném bom, của địch dọc đường hành quân ra trận, không ít chiến sĩ vẫn không rời khỏi tay cuốn sách văn học mà họ yêu thích.

Cái thời tuổi trẻ rất đam mê sách văn học ấy, hình như đã thuộc về quá khứ? Ngày nay, cuộc sống cứ cuồn cuộn chảy. Học sinh dù đó là cấp phổ thông cơ sở hoặc phổ thông trung học, nào là học chính khóa ở trường, nào là đi học thêm, hết môn này đến môn kia, tối tăm mặt mũi suốt từ khi mở mắt đến tận đêm khuya. Quỹ thời gian còn đâu để vui chơi giải trí và đọc sách. Nếu còn hở chút thời gian nào là học trò lại đua nhau vào mạng internet, xem phim tâm lý xã hội Hàn Quốc trên màn ảnh nhỏ... Thói quen xấu của kiểu học văn thời nay là thầy cô giảng sao thì trò ghi chép vậy, học như một cái máy; Hoặc học qua loa đại khái cốt sao đạt được điểm trung bình là xong việc. Các em học sinh không có thời gian nào gọi là rỗi rãi để nghiền ngẫm, để suy tư về cái đẹp, cái hay, cái tuyệt vời của hình tượng văn học. Đọc sách thời nay là "lướt ván", đọc lấy được, đọc cho nhanh, đâu có điều kiện để cảm được cái hay của những áng văn chương tuyệt tác. Học sinh giỏi văn trường phổ thông trung học Việt Đức Nguyễn Phi Thanh theo nhận xét của cô giáo trực tiếp dạy em môn văn là đã học lệch, học " tủ" để đi thi – chưa đọc, chưa nghiễn ngẫm toàn bộ áng văn chương có một không hai "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” thì làm sao em có thể cảm nhận được cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn học này?

"Văn hóa đọc” đang sút giảm bởi nhiều lý do khác nhau, so với mấy chục năm trước đây ? Tình hình ấy, thực trạng ấy là rất đáng báo động. Ngành văn hóa, ngành giáo dục, cùng các ngành khác và toàn xã hội phải cùng ra tay hành động, ngăn chặn đà tụt dốc của " Văn hóa đọc”. Văn chương – văn hóa là sức sống vĩnh cửu, là nền tảng tinh thần của cả một dân tộc. "Văn hóa đọc” sút giảm! Xin coi đây là một thực trạng, một thực tế cần gióng lên tiếng chuông cảnh tỉnh, mà nhà trường, gia đình, xã hội cần suy xét, truy tìm căn nguyên thật thấu đáo để sớm khắc phục.

Triêu Dương
(baobariavungtau.com.vn)

Khi văn hóa đọc bị lấn át

Tôi làm việc cạnh cơ quan tuyên huấn của một đơn vị có nhiều cán bộ trung-cao cấp, hầu hết trong số họ đều đang ở độ “chín” của sự nghiệp. Thế nhưng, thái độ “dửng dưng”, bàng quan của những vị cán bộ này trước các cuốn sách có trong thư viện – một “kho tri thức” của nhân loại - đã làm tôi không khỏi ngạc nhiên. Do đặc thù công việc và phần lớn là do công tác xa nhà nên ngoài giờ làm việc, hầu hết trong số họ đều ăn, nghỉ tại cơ quan. Ngoài “8 giờ vàng ngọc”, các vị này có khá nhiều thời gian rảnh rỗi. Nhưng, rất ngạc nhiên là họ thường chủ yếu sử dụng thời gian rảnh rỗi vào 1-2 thú vui là thể thao và xem truyền hình. Trên thực tế, có thể khẳng định hoạt động thể thao thường xuyên rất có lợi cho sức khoẻ, riêng việc “xem” thì mới có điều đáng bàn. Trong những ngày nghỉ, giờ nghỉ, hầu hết các vị cán bộ thuộc các phòng, ban trong cơ quan nọ (kể từ sếp cho tới nhân viên) đều dán mắt vào các chương trình truyền hình, hết chương trình của đài trung ương đến các chương trình kỹ thuật số, truyền hình cáp, truyền hình địa phương… Những chương trình ấy có một “sức hút” khá mạnh và dường như ít có người “buông tha” cái ti-vi trong những lúc rảnh rỗi. Vậy, có phải văn hóa nghe nhìn đã lấn át văn hóa đọc? Xin khẳng định rằng hoàn toàn không phải vậy, bởi trong những lúc ti-vi không có chương trình hấp dẫn hoặc chương trình không phù hợp, các quý vị khán giả lớn tuổi ấy vẫn rủ nhau đi uống bia hơi, chơi cờ hoặc ngồi tán gẫu… Cũng xin mở ngoặc, đôi lúc họ cũng cầm vài tờ nhật báo để đọc những tin sốt dẻo. Còn trong thư viện thì vẫn còn khá nhiều những cuốn sách có nhiều trang… chưa đọc. Dường như họ chỉ đến thư viện mỗi khi cần viết một bản báo cáo, một bài phát biểu-nghĩa là với mục đích tìm tài liệu để “tầm chương trích cú” nhiều hơn là thu nạp kiến thức.

Tôi không có ý khu biệt, khoanh vùng đối tượng độc giả này với đối tượng độc giả kia, nhưng thực tế với không ít người đứng tuổi, có chút ít địa vị, quyền lực và tiền bạc thì khái niệm “đọc sách” đối với họ dường như là thừa thãi và không cần thiết. Họ khá “tự tin” vào vốn kiến thức của mình mà không cần phải “nâng cấp”, thu nạp thêm kiến thức để phục vụ công tác chuyên môn. Có thể so sánh sự chểnh mảng trong việc đọc sách trong xã hội chúng ta hiện nay giống như việc con nhà nghèo mắc phải bệnh… bội thực, mỗi ngày dăm bảy tiếng dán mắt vào ti-vi, đọc dăm ba tờ nhật báo… nhiều người lầm tưởng như thế đã là quá đủ. Trong khi theo thời gian, họ đã “mất” nhiều hơn, đó là sự rung cảm trước cái hay, cái đẹp của văn chương, là những nguồn tri thức vô giá của nhân loại được cô đọng, đúc rút trong từng trang sách… Có người đổ tại cho vòng quay chóng mặt của cuộc sống đời thường đã lấy đi thời gian đọc sách, cách lý giải ấy thật hài hước, bởi chúng ta thừa biết có không ít người hằng ngày thường “bận rộn” trên các sân tennis, “vội vàng” phóng như bay vượt cả đèn đỏ chỉ để đến các quán cà phê ngồi nhâm nhi, giết thời gian tới hàng giờ đồng hồ… Phải chăng, thói quen đọc sách giờ đây đã bị rất nhiều thú vui kia lấn át?

Bùi Minh Tuệ
(quandoinhandan.org.vn)

'Nhà văn cũng lây bệnh vô cảm'

"Chúng ta đang mê mụ hưởng thụ cấp bách sau chiến tranh, nền văn hóa cung ứng thị hiếu được dịp lấn át. Nhưng đã đến lúc chính nền văn hóa nghe nhìn cũng thấy sau lưng mình trống trải, và không thể khỏe mạnh nếu không tựa trên đôi chân của nền văn hóa đọc", nhà văn Võ Thị Hảo nói trước thềm Đại hội nhà văn lần VII.

- Anh chị nghĩ sao khi ở đất nước hơn 80 triệu dân, một cuốn sách phát hành được vài nghìn bản đã được coi là thành công trong xuất bản?

- Nhà văn Võ Thị Hảo: Vài nghìn bản đó là một số lượng giả, không ai hiểu về nền xuất bản mà lại đi tin vào số lượng bản in đề trên trang cuối sách ấy. Công thức tính là thế này, số bản in công bố + số bản in lậu của người kinh doanh + số bản in lậu do những cơ sở in lậu ngoài luồng = số bản in thực tế. Thực tế có thể là cả 10.000 bản, nhưng ngay cả 10.000 bản thì vẫn phi lý với một đất nước hơn 80 triệu dân. Điều này chứng tỏ nền văn hóa đọc và thị trường xuất bản phẩm của chúng ta có vấn đề. Nhà văn đang không được bảo vệ trước thị trường mà họ bị bóc lột. Điều đó làm nhiều cây bút nản lòng.

- Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên: Tôi nghĩ đó là vấn đề chung của cả thế giới, là bước thay đổi của đời sống con người. Trước đây chúng ta chỉ có một kênh, nhưng bây giờ thì có nhiều phương tiện để chuyển tải thông tin. Văn hóa đọc không chỉ đồng nghĩa với việc đọc sách mà còn là đọc trên mạng Internet. Vì thế, đừng lấy đó làm lo ngại.

Tuy nhiên, cũng phải thành thực mà nói rằng, nếu coi sách là một loại hàng hóa thì tính cạnh tranh trong sách văn học của chúng ta quá kém. Tôi nghĩ, phải tăng cường tính cạnh tranh của sách văn học bằng cách viết hay, sắc sảo, và đặc biệt là nên trao quyền cho các NXB để họ được tự do cạnh tranh.

- Hội Nhà văn có hơn 800 hội viên, nhưng hằng năm số tác phẩm ra đời khá khiêm tốn, lại chưa gây được tiếng vang, kể cả những cuốn đoạt giải thưởng. Cách nào để lý giải thỏa đáng tình trạng này?

- Nhà văn Võ Thị Hảo: Có tài thì mới có văn chương thực sự. Văn phải là tài, tài đâu dễ kiếm. Lưu Bị ngày xưa "tam cố thảo lư" mới cầu nổi người tài, cả triệu người lấy một người tài đã khó, huống gì chưa tới 1.000 nhà văn đang phải chống chọi với áo cơm, với nạn in lậu sách... với trăm nghìn thứ khiến nhiều lúc muốn bẻ bút quên nghiệp văn chương. Còn giải thưởng của hội? Thực ra vấn đề đích thực của giải thưởng là phải có một Ban giám khảo thẩm mỹ tốt, cập nhật, vô tư, công bằng, tận tụy với tinh thần "đốt đuốc tìm kiếm nhân tài" để vinh hạnh trao giải thưởng, thế mới là sang trọng, không phải mang tính ban ơn hoặc phiến diện. Chừng nào còn chưa có một Ban giám khảo đốt đuốc..., giải thưởng đa phần chỉ là "thưởng giải" mà thôi.

- Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên: Sách hay hoặc dở, hoàn toàn phụ thuộc vào tài năng, bút lực của từng nhà văn. Công bằng mà nói, văn học mình, nhất là lớp trẻ, không phải không có những manh nha của tài năng. Chỉ tiếc, nó không được tạo điều kiện thuận lợi để phát triển.

Ai cũng biết nhà văn tồn tại qua xuất bản, thế nhưng mọi người đều nhận thấy một nghịch lý là đầu nậu làm được sách hay còn những người làm xuất bản lại không làm được. Trong khi đó, rất ít khi Hội Nhà văn, một hội nghề nghiệp, chịu đứng ra bảo vệ hội viên của mình. Ngay khi một tác phẩm được hội trao giải rồi chính hội lại tự phê việc trao giải ấy.

- Văn đàn đang thiếu những tác phẩm văn học đương đại có giá trị. Nạn tham nhũng chưa được phản ánh đúng tầm, tình trạng thanh niên hút chích, dùng thuốc lắc hứa hẹn gây chú ý nhưng lại ít được đề cập. Phải chăng bây giờ nhà văn ngại va chạm cuộc sống nên không viết?

- Nhà văn Võ Thị Hảo: Có tình trạng ngại va chạm, nhưng không phải là nguyên nhân chính. Nguyên nhân chính là ngay cả nhà văn cũng bị lây bệnh dịch vô cảm đang thoán đoạt trong xã hội và thiếu tính chuyên nghiệp. Cũng thiếu một thị trường sách lành mạnh trong đó tác quyền được bảo vệ.

- Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên: Đề cập đến đề tài hiện đại là đề cập đến cái đang vận động, đang định hình. Đa phần nhà văn của chúng ta chưa bắt kịp được cái mới, vì nó khác về chất những gì đã quen, rất nhiều người bỡ ngỡ không làm quen được. Một số nhà văn trẻ rất nhanh nhạy về ngôn ngữ, giọng điệu nhưng tiếc rằng sự cổ vũ cho người viết thì rất ít.

- Những nhà văn có tên tuổi thì gác bút, những nhà văn trẻ thì xuất hiện và biến mất với tốc độ chóng mặt. Anh chị nghĩ sao về điều này?

- Nhà văn Võ Thị Hảo: Chuyện bình thường thôi mà. Viết hay, có tên tuổi rồi không viết được nữa hoặc không thích viết nữa; xuất hiện và được lăng-xê trên bầu trời rồi đột nhiên vụt tắt, đó là chuyện muôn thuở của bất cứ lĩnh vực nào, đặc biệt là lĩnh vực ngặt nghèo như văn chương. Có thể họ đang nuôi tác phẩm để một ngày nào đó xuất hiện tác phẩm chói lọi hơn. Thời gian sẽ thử thách và chọn lọc. Đó chính là ân phước của nghề này.

- Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên: Tôi nghĩ các nhà văn thiếu tính chuyên nghiệp. Chúng ta phải coi văn chương là nghề sống chết với mình, có những thao tác, kinh nghiệm buộc người ta phải đọc mình. Một số người già bút lực tuôn hết ra rồi thì tất nhiên phải cạn đi. Còn lớp trẻ thì coi văn chương như một nghề thích làm thì làm, có thể bỏ bất cứ lúc nào, vì họ hiểu rằng sau tác phẩm đầu tay mình khó có thể đi xa hơn. Có thể tóm lại một câu là thiếu tính chuyên nghiệp, phát triển tự phát.

(Theo Người Lao Động)

Giới trẻ đang “lạnh lòng” trước văn chương

Việc thờ ơ với sách đọc của giới trẻ hiện nay không hoàn toàn do cách giảng dạy của giáo viên, mà phần lớn là do những người đọc trẻ tuổi hiện nay đã “lạnh lòng” trước văn chương. Thiếu văn hóa đọc đã dẫn đến sự khiếm khuyết về tâm hồn của một bộ phận giới trẻ hôm nay.


Năm ngoái, tại buổi phát động cuộc thi Văn học tuổi hai mươi của Báo Tuổi Trẻ, Nhà xuất bản Trẻ và Hội Nhà văn TPHCM tổ chức tại Hà Nội, tham dự gồm toàn SV các trường ĐH và một số nhà văn, nhà báo. Đối thoại diễn ra và thật bất ngờ khi một nữ SV bảo rằng, cô không hề thích đọc văn chương hiện đại Việt Nam.

“Thế bạn thích đọc gì?” - tôi hỏi. “Em chỉ thích đọc những tác phẩm văn học thế giới” - cô trả lời ngay và kể tên vài nhà văn thế giới mà cô thích, nhưng rất tiếc, những nhà văn ấy lại chỉ viết truyện trinh thám, hình sự. Văn hóa đọc không thể được khẳng định bằng việc bạ cái gì cũng đọc.

Sự thực là, những người đọc trẻ hiện nay chẳng mấy thiết tha với văn hóa đọc, nhất là đọc tác phẩm văn chương. Ham muốn đọc tác phẩm văn chương của họ hầu như đã bị tắt ngấm ngay từ khi còn học phổ thông, trước khi vào đại học.

Các lò luyện thi văn chương, cách dạy văn, cách thi cử môn văn hằng năm đã “giết chết” cảm hứng đọc văn chương vốn hồn nhiên như thở hít khí trời của họ. Nền văn chương Việt Nam hiện đại đã bị mất một số lượng độc giả trẻ tuổi đáng kể, mà lẽ ra nó đương nhiên phải có.

Nói rõ hơn và cũng xót xa hơn, vì không quan tâm đến cái chuyện đọc văn học trong nước và kể cả văn học dịch, nên những người đọc trẻ đã tự chuốc lấy một hệ lụy nhãn tiền là nhiều người trong số họ đã không thể viết tiếng Việt một cách trong sáng nữa, nghĩa là không thể sử dụng tiếng mẹ đẻ thật thành thục như đúng ra phải thế một cách mặc nhiên.

Trong các bài thi môn văn, các bài tiểu luận, các bài thi hết môn, hết khóa hiện nay ở bậc phổ thông, bậc ĐH và cả bậc trên ĐH, các lỗi văn hóa viết tiếng Việt nhiều đến mức lắm lúc tôi tự hỏi: Ngay cả tiếng mẹ đẻ còn không thể sử dụng cho tử tế thì mong gì đến việc đọc và thưởng thức tác phẩm văn học Việt - vốn đã rất đẹp khi được viết bằng tiếng Việt - một cách tử tế?

Tiếng Việt của chúng ta, nhất là chữ quốc ngữ, là một tài sản vô giá mà cha ông ta đã để lại. Không có văn hóa đọc văn chương tiếng Việt một cách tử tế thì không thể có sự tiếp nhận văn chương tiếng Việt tử tế và đương nhiên sẽ không có một lối viết tử tế đối với tiếng Việt.

Sự khiếm khuyết về tâm hồn của một bộ phận người đọc trẻ hôm nay đã và đang được bộc lộ khá rõ. Và rất tiếc, đó lại là vấn đề đọc văn chương được viết bằng tiếng mẹ đẻ.


Có thể nói: Hãy nói cho tôi biết bạn đọc gì, tôi sẽ có thể biết bạn là ai? Văn hóa đọc được quyết định bởi chủ thể đọc, với tất cả mê đắm riêng tư của chính chủ thể đó, với cách đọc duy nhất là tiến hành một cuộc đối thoại âm thầm, đơn chiếc đối với tác phẩm văn chương.

Rất tiếc là ở những người đọc trẻ tuổi hôm nay, không còn mấy những chủ thể đọc như thế nữa. Vậy thì, hỡi những bạn trẻ, lỗi tại ai, nếu không phải là chính mình, khi mình không muốn trở thành một chủ thể đọc tử tế và không muốn thiết kế cho mình một văn hóa đọc tử tế?


(theo Lao động)

Ai có lỗi trong chuyện (văn chương buồn tẻ) này

Người Việt mình không có thói quen đọc sách, chỉ thích đọc báo. Đọc báo dễ, lớt phớt. Trong khi đọc sách là một quá trình nghĩ cùng tác phẩm, một kiểu sáng tạo cho riêng mình, động não thật sự.


Trong phòng chờ máy bay, tôi ghi chép chính xác như sau (hơi dài dòng, vì sân bay lúc nào mà chẳng đông người):

- 3 người Việt đọc báo (Công an, Bóng đá, Thể thao Ngày nay).

- 1 người Việt đọc tờ chương trình khuyến mãi của Hàng Không Việt Nam (vốn phát miễn phí ở quầy làm thủ tục).

- 1 phụ nữ Pháp (ngồi bên) đọc Lonely Planet.

- 1 phụ nữ Nhật đọc quyển sách dày, toàn chữ.

- Phần còn lại, khách Việt, hoặc mắt thẫn thờ, hoặc cắm cúi mân mê chiếc điện thoại di động (giá mà lúc này nó reng cho một tiếng!).

Trên máy bay tình hình còn bi đát hơn: Với người Việt, nếu đọc, 100% là báo. Trong khi người nước ngoài đa số đọc sách.

Người Việt mình không có thói quen đọc sách, chỉ thích đọc báo. Đọc báo dễ, lớt phớt. Trong khi đọc sách là một quá trình nghĩ cùng tác phẩm, một kiểu sáng tạo cho riêng mình, động não thật sự.

Đó là thứ kỹ năng phải được rèn luyện ngay từ thuở cắp sách đến trường, nhưng chúng ta đã không làm được. Kiểu giáo dục giáo điều mấy chục năm qua đã đóng khung bao nhiêu thế hệ vào một lối tư duy khuôn mẫu. Mà văn học không chỉ cần người viết bay bổng, nó cần cả những người đọc có khả năng cùng bay bổng.

Giờ thì cả người đọc, lẫn người viết, đang cùng bay là là.

Không có những thế hệ người đọc “chuyên nghiệp” thì xã hội không có một nền văn hóa đọc sâu rộng. Từ bé đến lớn, thẩm mỹ người đọc được nhào nặn quanh một thứ văn chương cơ bản người tốt việc tốt, có gì nói nấy, chân chỉ hạt bột. Đến khi ô kìa Kafka, ô kìa Kundera, thì có tuổi rồi, có bao nhiêu thứ khác phải lo rồi.

Đất đai thế nào, cây cối thế ấy. Người viết nào xuất thân ban đầu cũng chỉ là một người đọc. Đọc biết được chừng nào, thì nghĩ được từng ấy. Nghĩ được chừng nào, thì viết được từng ấy. Thế nên, với cái nền công chúng đọc sách mà ta đang có, thì mọi người quả đã hao phí thời gian lo lắng tìm thuốc cho sự ốm yếu của văn chương nước nhà hiện nay.

Không phải lỗi nhà văn, họ cũng đã tận dụng hết vốn rồi. Cũng không phải lỗi Hội Nhà văn (HNV), như một ban huấn luyện, làm sao cho ra một đội bóng giỏi với cầu thủ ọp ẹp như thế. Nguyên nhân chính là từ thuở xa xưa, không biết ăn uống (món tinh thần) gì mà cả một thế hệ thanh niên lớn lên thiếu chất, trong khi cầu thủ nơi khác đá bằng óc tư duy chiến thuật thì cầu thủ mình chỉ biết tủn mủn với kỹ thuật cá nhân.

Người viết VN làm nghề chỉ nhờ năng khiếu, thứ thật khó đo lường để lạc quan, lại được định hướng kỹ càng để chuyên chú phục vụ người khác hơn là cho sự tồn vong của chính mình, thì đến già chỉ cùng với bạn đọc bay là là là hợp lẽ.

Thế nên tôi thắc mắc việc nhiều người nói nhà văn nay viết không hay. Thế nào là hay? Người đọc người viết đang ngồi trên cùng một thuyền, dùng chung một thước đo thẩm mỹ. Cái thước ấy dài ngắn ra sao ai chỉ cho biết. Ai thẩm định được cái hay với cái hệ thẩm mỹ xơ cứng ngay từ khi còn trẻ ấy? Thử dạo xem trang văn nghệ cuối tuần trên các báo, các bài điểm sách… sẽ thấy ngay rằng, với khả năng đọc hiện nay của nhà văn, nhà thơ, biên tập, người đọc (nói chung là tất cả), ta chỉ nên bàn đến chữ hợp (gu) nhau thôi.

HNV, gồm những con người ấy, cùng chung nền tảng kiến thức ấy, cùng kiểu tư duy ấy, thì làm được gì?

Nên xem HNV là một tổ chức xã hội, như Hội Cựu chiến binh, hay Quỹ chăm lo người nghèo gì đó mà dạo này tôi thấy hoạt động rất hiệu quả. HNV phát báo miễn phí hàng tuần cho hội viên, ai qua đời cũng có bài to bài nhỏ nhắc nhở một lần trước khi chìm vào quên lãng, rồi 5 năm một lần các nhà văn được mời họp ở Thủ đô, nói chung đó đều là những điều hay cả. Có dịp vui thế là tốt. Còn tiền ấy là tiền dân hay tiền gì gì, nếu Nhà nước vẫn cương quyết cho, cứ nhận, không nên bàn thêm. Không nhận, lỡ nó lại chạy qua kiểu đầu tư hoang phí khác (khai quật hè phố chẳng hạn) thì có phải phí phạm hơn nhiều không.

Nhưng với tư cách một tổ chức nghề nghiệp thì không ổn. Hội này không giúp gì nhiều trong thúc đẩy nhà văn sáng tác (vốn là chuyện riêng mỗi người), mà còn khiến người ta nghi ngờ về khả năng thẩm định văn chương của mình. Xem các giải thưởng hàng năm cũng như chất lượng những tờ báo chuyên ngành, tờ Văn nghệ chẳng hạn, người đọc có lý do để thất vọng nhiều hơn sau mỗi 5 năm đến kỳ Đại hội.

Hội và các sản phẩm của Hội (giải thưởng, báo…) có thể là một cái gì đó, nhưng chắc chắn không thể đại diện cho tất cả.

HNV có thể vô địch về khả năng chăm lo cho số lượng gần ngàn hội viên của mình, nhưng lại không đóng vai trò gì lớn trong những chuyển biến của văn học nước nhà, khi rất nhiều hội viên mệt mỏi, mất hết lửa lao động nhà văn, trong khi cuộc sống cuồn cuộn bên ngoài hiện diện rất nhiều người viết sung sức không là hội viên của mình. HNV cũng sẽ phải biết xấu hổ khi những tờ báo chính thống của Hội chỉ bộc lộ sự già nua, cũ kỹ ngay cả khi so với báo của thời các cụ tiền bối.

Với vốn liếng người viết hiện nay, để cải thiện tình hình được chừng nào hay chừng ấy, cần có một cú hích sáng tạo hay một cơ chế gì đó mang tính cạnh tranh, mỗi người viết tự quyết định lấy danh hiệu nhà văn qua lao động của mình chứ không chỉ bằng danh xưng hội viên.

Một giải văn chương (không nhất thiết hàng năm) chung cho những nhà văn viết tiếng Việt trên toàn thế giới chăng? Một giải làm đối trọng với HNV để mọi người viết chân chính trong-ngoài đều được bình đẳng.

Cần nhất là xây dựng được uy tín của giải. Khác với hằng hà sa số giải lâu nay vẫn nằm trong tay một ít quan văn hành chánh suốt ngày ngồi bàn giấy cơ quan, tỉ mẩn với lối chấm điểm cán bộ cũ kỹ, có thể đó là một kiểu Oscar văn chương, do nhiều người biết đọc, chịu đọc, ở mọi nơi bầu chọn, những người còn có đam mê muốn đọc văn người khác chứ không chỉ văn mình và những văn quen biết luẩn quẩn quanh mình.

*

Đó là chuyện người viết, phần ngọn. Còn phần gốc, người đọc, xét cho cùng không còn thuộc về chuyện văn chương nữa rồi.

(Thể Thao và Văn hóa)

Có thật 'văn trong nước' không đáng đọc?
Nguyễn Khắc Phê

Đúng vào lúc Đại hội Nhà văn TP HCM vừa kết thúc (nhất định là "thắng lợi"!) và chúng tôi đang hăng hái chuẩn bị vào Nha Trang dự Đại hội Nhà văn miền Trung (14-15/3) để thảo luận báo cáo và bầu đại biểu đi dự Đại hội Nhà văn Việt Nam lần thứ 7 thì trên liền hai số báo Tuổi trẻ (ngày 11 và 12/3), có hai ý kiến được "lăng xê" lên trang nhất: "Hàng loạt tác phẩm của nhà văn TP HCM như từng viên đá cuội rớt vào lòng biển khơi" (nhà văn Nguyễn Thuý Ái) và "đọc sách thì phải rút ra điều gì có ích cho cuộc sống. Nhưng nhà văn hiện nay ít khi thấy đề cập những vấn đề đó, cho nên tôi không đọc văn trong nước nữa. (Thành Trung).

Đọc những dòng này, đúng như nhà báo T.A.Đ (TT ngày 11/3) đã viết: "Nghe thật đau lòng...". Nếu quả là tất cả tác phẩm viết ra, in ra đều không đáng đọc, rơi vào quên lãng thì thật đau lòng. Nhưng có đúng thế không?

Hẳn là không ai phủ nhận tình trạng văn học (cũng như phim ảnh, sân khấu...) trong nước còn nhiều hạn chế, chưa sánh được với những nền văn nghệ lớn trên thế giới. Có thể dẫn ra nhiều lý do đã đưa đến tình trạng này, trong đó, có những vấn đề mà hai số báo Tuổi trẻ đã nêu như do "bản lĩnh nhà văn" (nhà văn Tiến Đạt), do "mỗi nhà văn khi viết đều có mang trong đầu một tinh thần tự kiểm duyệt trước, vì sợ rằng mình viết như thế thì sẽ không được in, sẽ bị phê bình" (Nhà thơ Phạm Sĩ Sáu), rồi do đầu tư dàn trải, không đúng trọng tâm... Để khắc phục tình trạng trên phải có sự cố gắng đồng bộ từ nhiều phía và phải có thời gian vì tác phẩm văn nghệ không phải là thứ "mì ăn liền"; muốn có tác phẩm "in dấu ấn thật sự sâu đậm" thì nhiều khi còn là "Trời" cho nữa! Tuy vậy, từ tình trạng nói trên mà cho rằng văn chương trong nước không đáng đọc thì không thỏa đáng, không thật chính xác. Bạn Thành Chung có quyền "không đọc văn trong nước nữa", nhưng xin được hỏi: Trong "rừng" sách văn học Việt Nam hiện nay, bạn đã đọc được mấy phần trăm? Bạn chê rằng "văn trong nước" không đề cập "con người trong xã hội chuyển từ bao cấp sang cơ chế thị trường", không thấy mình trong văn, không thấy hành vi sống của mình ngoài đời hiện có chuẩn không...; mặc dù đó chưa phải tất cả "tiêu chuẩn" của những tác phẩm văn chương có giá trị, nhưng thiết nghĩ bạn thử tìm đọc Cơ hội của Chúa (tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà), gần đây thì có truyện Nhân tài của Vũ Oanh (Tạp chí Nhà văn số 11/2004) dữ dội và đau đớn vì sự tha hóa của con người trong "cơ chế thị trường" có khi còn hơn cả truyện ngắn Tướng về hưu của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp; rồi tuyển tập truyện ngắn Cạn chén tình của Mường Mán (Nxb Trẻ, 2003), các tập truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư, Trang Thế Hy, Trần Kim Trắc..., xứ Huế tuy số lượng nhà văn ít hơn TP HCM nhiều lần, cũng có thể góp vào "thư mục" ghi một cách ngẫu hứng này truyện ngắn Trần Thùy Mai, các bút ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường và nhà văn trẻ Văn Cầm Hải... thì chắc bạn sẽ có nhận định khác. Xin lỗi các nhà văn ở nhiều vùng đất khác từng có những tác phẩm "đáng đọc" mà tôi không nhắc đến vì thú thật tôi đọc không nhiều; vả lại, kể từng ấy, đủ thấy lời tuyên bố "tôi không đọc văn trong nước nữa" có lẽ được phát ra lúc không bình tĩnh, hoặc muốn cho các cây bút vốn hay mang bệnh "văn mình vợ người" chén thuốc đắng để tỉnh ngộ.

Thực ra, hầu hết các nhà văn Việt Nam đều biết "phận" mình, tài mình đến đâu, chẳng cần ai đề cao, tâng bốc; chỉ cần được nhìn nhận một cách công bằng trên cơ sở một cảm quan văn chương đúng đắn, phù hợp với những điều kiện mới. Do đó, điều đáng bàn hơn nhân lời "tuyên bố" cao ngạo kể trên là tìm ra cách thức quảng bá những giá trị đích thực của văn chương trong cơ chế thị trường và "trong một nền "văn hóa nghe nhìn" đang phát triển đè bẹp "văn hóa đọc"..." (Tuổi trẻ 11/3). Cứ dạo qua các trung tâm sách, chúng ta sẽ thấy không chỉ "văn trong nước" ít người mua mà nhiều tác phẩm văn học nổi tiếng thế giới cũng bị xếp vào giá sách hạ giá dù chỉ in 1-2 nghìn cuốn cho hàng chục triệu người biết đọc! Điều này lại càng đáng "đau lòng" vì nó chứng tỏ một sự suy thoái tinh thần và văn hóa của cả cộng đồng. Trong lúc đó thì bên mục "mỗi ngày một cuốn sách" (và không chỉ là sách văn học) phát vào giờ ít người xem vừa mới được khai trương, ngày ngày đài truyền hình dành những phút rất "đắt" sau bản tin thời sự cho những trận bóng với đủ tên cầu thủ xa lắc xa lơ mà không phải cả triệu khán giả đều quan tâm. Vậy mà trong những Nghị quyết quan trọng, văn học nghệ thuật lại được dành cho những dòng chữ cực kỳ cao sang, long trọng! Mặt khác, công tác lý luận phê bình phải không ngừng đổi mới, nâng cao, tiếp thu những thành tựu của thế giới để thực sự hướng dẫn được dư luận, phê phán những thị hiếu thấp kém, không lành mạnh, đánh giá đúng giá trị của tác phẩm. Đấy là vấn đề không đơn giản.

Bạn đọc hôm nay mấy người còn đủ kiên nhẫn đọc lại một cách mê say? Trong khi đó, một số tiểu thuyết của các nữ văn sĩ Trung Quốc đang gây dư luận (nghĩa là không bị chê là "mờ nhạt") là nhờ viết về tình dục (sex)... Rõ ràng là những chuẩn mực giá trị nghệ thuật của những chuẩn mực giá trị văn chương đang có những đổi thay không dễ gì đưa ra một kết luận vội vàng và độc đoán. Lại còn việc tổ chức các Hội nên "cải cách" như thế nào cho phù hợp với cơ chế thị trường, xóa bỏ bao cấp mà vẫn bảo đảm được sự lãnh đạo của Đảng đồng thời vẫn mở rộng chân trời sáng tạo cho văn nghệ. Vấn đề này, nhà thơ Thanh Thảo và nhà phê bình Lại Nguyên Ân đã nêu công khai trên một số báo; nếu có dịp xin được bàn thêm.

Liệu các Đại hội văn nghệ sẽ giải quyết những vấn đề trên như thế nào để tác phẩm "nội địa" được công chúng đông đảo hưởng ứng và "hội nhập" được thế giới? Vấn đề thật không đơn giản, nhưng dù sao chúng ta cũng nuôi hy vọng.

Văn nghệ, số 17-18, ngày 23/4/2005

Ai còn đọc thơ, hôm nay?
Inrasara

1. Những dự báo nhầm lẫn

Ngay từ những năm sau thế chiến thứ hai, thi ca là thể loại văn chương luôn được đặt trong tình trạng dự báo tuyệt chủng. Câu nói nổi tiếng của Theodor W. Adorno: “Làm một bài thơ sau Auschwitz là điều dã man” vang lên như một ám ảnh. Nhưng hơn nửa thế kỷ qua, thơ cứ sống, và sống khỏe nữa. Rồi khi văn hóa nghe - nhìn phát triển lấn át văn hóa đọc, lần nữa các nhà tiên tri giả chộp lấy cơ hội lại lớn tiếng tuyên bố tiếng chuông đưa tang thi ca đang được đánh tới hồi cuối.

Cũng phải thôi: có bài thơ nào trong vài chục năm qua gây chấn động dư luận bằng cái chết của công nương Diana? Chưa nói sự chênh lệch cả một hố thẳm tỷ lệ người đọc Y. Bonnefoy với các fan mê cái chân trái đầy ma thuật của Maradona! Tiếp: văn hóa computer xuất hiện, làm thay đổi cả hệ thống thẩm mỹ văn chương, từ cách viết đến cách tiếp nhận, in ấn lẫn phát hành, lần nữa đặt thi ca nói riêng và văn chương nói chung trước một thách thức mới! Năng khiếu nghệ thuật của cá thể cũng chịu sự thách thức dễ gây chán nản cho những đầu óc ngoan cố nhất: qua lập trình phức tạp, máy vi tính có thể soạn nhạc, làm được cả thơ, hơn thế - chưa hẳn là thơ tồi!

Vậy mà thơ cứ sống nhăn!

2. Số lượng thơ và sự dao động của công chúng thơ

Các nhà thơ Anh, Mỹ hay Pháp than phiền đã đành, ngay nước Việt Nam tự hào là đất nước thơ, một dân tộc yêu thơ ca, các nhà ta cũng than thơ in ra không bán được mà chỉ biếu tặng là… chạy! Do cơ chế, số lượng in tập thơ mới 30 năm nay thôi lên con số vạn, nay lèo tèo dăm ba trăm mà cũng không hiệu sách nào nhận ký gởi, dẫu phải chịu tỉ lệ chiết khấu trên trời. Không nói nhà sách ở tỉnh lẻ, ngay các hiệu sách lớn tại trung tâm văn hóa như thành phố Hồ Chí Minh: Nguyễn Huệ, Xuân Thu, Nguyễn Văn Cừ,… dẫu nhiệt tình với thơ tới đâu cũng cho quày thơ vào một góc cực kỳ khiêm tốn. Tai chốn hẻo lánh này, thơ được trưng bày chủ yếu là các tác gia cổ điển hay tác phẩm được dùng dạy trong nhà trường; thơ đương đại xuất hiện lác đác dăm ba người.

Vậy mà hàng năm, các tập thơ cứ ra lò. Năm 1996: 600 tập thơ được in, con số này cứ tăng lên đều đặn, đến năm 2002 là 1.000 đầu sách! Phỏng thế.

Đó là thơ in thành tập, thơ đăng báo thì không ai làm nổi cái thống kê dù ước chừng. Độc giả văn hóa-giấy chủ yếu đọc các mục tin chính, đụng đến trang thơ đa số họ vội vã lật qua, hoặc đọc hờ hững chỉ tò mò xem có tên nhà thơ quen biết đang có mặt ở báo này. Thế thôi, nghỉ! Coi như xong một ngày (tuần, tháng) báo.

Các tuyển tập thơ cũng không nặng cân hơn là bao. Ai cũng có thể tuyển: nhà xuất bản tuyển đã đành, nhà giáo tuyển, hội phụ nữ tuyển, dân tộc thiểu số tuyển, câu lạc bộ thơ phường tuyển, cá nhân cũng tranh thủ tuyển... Có khi vẫn lại vài bài đó của tác giả đó, nhưng được tuyển cả chục lần chả ai thèm quan tâm. Người sau ung dung tuyển lại từ nhà tuyển trước. (Ví dụ bài thơ Tháp nắng của người viết bài này được / bị tuyển đến 12 lần!). Rất ít người chịu bỏ tiền ra mua tuyển, may ra những nhà nằm trong tuyển mua lại để tặng bạn bè, lắm lúc cả các nhà này cũng không thèm mua nữa. Tội hơn cả là - rất ít người đọc!

bởi thơ đang thay đổi

thế nhưng hiếm người chịu ghi nhận (…)

các tuyển tập hầu hết như nhau

mở đọc bạn ít thấy điều chuyển lay truyền thống

thật tiện vì người ta có thể mua và

không đọc

không nghĩ

cũng không xét lại điều gì

và có lẽ các tạp chí không cần thảo luận

(Hazel Smith, Cuộc xuất kích của thơ)

Đó là thân phận của thơ in giấy, còn thì không ít nhà thơ thích bắn sáng tác lên mạng, nó rất thích hợp với văn hóa tiêu dùng của thời hiện đại: có và xài liền, không qua kiểm duyệt hay rù rì qua các khâu in ấn. Nhanh, rẻ, nóng hôi hổi. Đọc rồi quên ngay. Người kỹ tính, thích thì download xuống, nhập dữ liệu hay in ra cất giữ để đọc lại.

Cơn lũ thơ tạo cho công chúng nỗi vô cảm và lạnh nhạt với thi ca. Từ đó, thơ chỉ được xem như một thứ gia vị, còn hơn thế - một bộ phận thừa của tờ báo (hãy xem Tuổi trẻ chủ nhật, xưa trân trọng thơ là thế, 4 năm qua gạt hẳn thơ không chút tiếc thương). Độc giả chẳng ai buồn lên tiếng, đúng thôi: nó không còn là thứ cần thiết nữa. Các nhà thơ quay về đọc của nhau, loanh quanh trong đám ruộng nhỏ bé của mình; đôi khi họ không đọc của nhau nữa mà chỉ đọc chính mình: từ đấy sinh ra tâm thế tự yêu rất nguy hiểm!


3. Thử nhìn sang bên ngoài

Nhưng có phải thơ đang rơi vào tình thế bi quan như thế trong phạm vi toàn cầu? Thử lượm nhặt sơ bộ vài thông tin, ngẫu hứng:

- Chẳng thời nào là thời của thơ cả. Báo The Sunday Age số ra ngày 24/5/1998 cho biết, trong lịch sử gần 20 năm xuất bản thơ của nhà Hyland House, chỉ có duy một tập thơ mang lại lợi nhuận. Cuối cùng nhà này phải đình chỉ xuất bản thơ.

- Nhưng không phải là không có ngoại lệ: các tập thơ của nhà thơ nữ Ulla Hahn (sinh ở Rhimeland - Đức) từ năm 1981 đến 1997, bán được bốn vạn bản mỗi tập (Văn hóa-thể thao, 26/10/1999).

- Thơ Allen Ginsberg bị chính phủ Mỹ cấm truyền qua làn sóng phát thanh quốc gia với lý do chúng dày đặc “ngôn từ khiếm nhã” mãi 1993 lệnh mới được dở bỏ; tuy vậy tất cả vần thơ bị cấm này được bày bán công khai tại các cửa hiệu sách, đã không ít người tìm mua.

- Năm 2003, hơn 110.000 người tham gia học các khóa viết văn tại Anh. Báo The Australian (18/02/1998) cho biết hàng năm tại Hoa Kỳ vẫn có khoảng 11.000 sinh viên ghi tên học ngành sáng tác, trong đó một nửa chuyên về thơ. Trong 12 năm qua, các trường đại học Anh mở khóa viết văn sau đại học (MA) đã tăng từ 8 lên tới 85 trường. Hiện trên toàn nước Anh có tổng cộng 11.000 khóa dạy viết văn, gồm các khóa dạy ngắn hạn (khoảng 1 học kỳ) và các khóa dạy ngoài giờ. Vậy mà tại Việt Nam một đất nước thơ có mỗi Trường viết văn Nguyễn Du mà đã có vị đã giơ tay có ý kiến đóng cửa! (eVan, 4/2004).

- Theo điều tra của báo Le Figaro, 86% người Pháp sử dụng Internet cho biết họ có đọc thơ, hơn nữa phần lớn trong số họ có làm thơ (eVan, 3/2004).

- Poetry Magazine (một tạp chí thơ tại Mỹ) bất ngờ được hưởng gia tài 100 triệu đô la của bà Ruth Lilly - một nhà thơ tầm tầm - khi bà qua đời (tapchitho, 2003). Đáng nói hơn là bà này đã tặng tiền sau khi chủ bút tờ Tạp chí trả lại tất cả bài thơ bà từng gởi đăng với lời lẽ rõ ràng: không đăng.

- Trong 4 năm qua, giải thưởng Georg Bychner, giải văn học uy tín nhất nước Đức, ba lần rơi vào tay các nhà thơ (Văn hóa-thể thao, 26/10/1999).

- “Hôm thứ sáu, hai trăm năm mươi ngàn thiếu nhi đã xướng to câu thơ nổi tiếng "I wandered lonely as a cloud..." (Tôi lang thang một mình như thể đám mây). Những vần thơ của William Wordsworth đã vang lên trên khắp nước Anh trong một hoạt động đọc thơ tập thể kỷ niệm 200 ngày ra đời bài thơ nổi tiếng, lấy cảm hứng từ loài hoa thủy tiên vàng (tiếng Anh: daffodil).” (eVan, 03/2004)

- Jean-Pierre Siméon, giám đốc nghệ thuật chương trình Mùa xuân của thi nhân, cho biết trước kia mỗi buổi đọc thơ chỉ có 10 đến 20 người tham dự, nay lên tới từ 50 đến 100 người. Năm ngoái, ở Mutualité, có tới 2.000 người đến nghe thơ! (eVan, 3/2004).

Ngoài kia, bao nhiêu là tin lành, thế nhưng…


4. Tại sao thơ Việt không đến được với công chúng?

Chẳng thời nào là thời của thơ cả. Hãy dẹp tâm lý tô hồng quá khứ qua bên. Cũng chính báo Le Figaro cho biết: ngày xưa Alcools của Apollinaire chỉ in nổi 241 cuốn trong năm xuất bản đầu tiên, thế mà ngày nay tổng số sách bán được của ông đã vượt con số một triệu bản. Cũng hãy quên cái huy hoàng (đâu riêng gì thơ) của thơ thời bao cấp đi. Ở đây chúng ta đi thẳng vào vấn đề của hôm nay.

"Thơ bán không chạy thì phải hỏi lại người làm thơ!". Nguyễn Trọng Tạo khẳng định thế trong một cuộc trao đổi. Theo tôi, vừa hỏi nhà thơ đồng thời hỏi luôn nhiều thứ khác nữa. Ta thử tìm ra một số nguyên do.

- Nguyên nhân nơi bản thân nhà thơ:

Quá khích trong sáng tạo, mà quan niệm của Alain Robbe-Grillet (người sáng lập và nhà lý thuyết chính của nhóm Tiểu thuyết mới) trong cuộc Trò chuyện với phóng viên tạp chí Nga (Văn học nước ngoài) thường được dẫn ra làm ví dụ: “Các tác giả trẻ hiện nay muốn người ta đọc họ, đó là ý muốn rất nguy hiểm”. Đấy là phát biểu của nhà tiền phong trong giai đoạn văn học phân ranh dứt khoát giữa bình dân và tinh hoa, bị hiểu cách lệch lạc. Ý hướng tiền phong và thái độ bất cần công chúng khiến thi sĩ tự nhốt mình trong tháp ngà cô độc. Nhưng hôm nay đã khác rồi: Trào lưu Hậu hiện đại (Post-modernism) nỗ lực xóa nhòa ranh giới ấy!

Ở Việt Nam, Bích Khê, Hàn Mặc Tử (giai đoạn sau), nhóm Xuân Thu Nhã tập, nhóm Nhân văn - Giai phẩm, nhóm Sáng tạo có thể xếp vào dòng văn chương tinh hoa; còn lại: bình dân (ở đây chúng ta không đánh giá chuyện hay/dở, cao/thấp). Sự phân ranh rõ rệt đến có người chia thơ tự do ở Việt Nam một cách sơ giản thành: thơ tự do khó hiểu và thơ tự do dễ hiểu. Phong trào Tân hình thức Việt (New Formanism) được khởi động vài năm qua tại Mỹ không gì hơn mục đích đưa thơ trở lại với ngôn ngữ đời thường. Gần quần chúng hơn.

- Nguyên do từ thông tin đại chúng và người đọc:

Theo thông tin không chính thức, tại Mỹ mỗi năm có hàng ngàn tờ báo về thơ ra đời rồi…chết. Vậy mà ta đến mùa Thu năm 1994, Tạp chí Thơ bằng tiếng Việt mới ra mắt số đầu tiện tận … Mỹ. Để mãi tháng 4/2004 báo Thơ mới làm lễ sinh nhật đầu tại tòa soạn Văn Nghệ của Hội Nhà văn Việt Nam.

Ở trường Đại học xã hội nhân văn trong nước, các lý thuyết hay trào lưu thơ đương đại không được giảng dạy, cả khi các câu lạc bộ sáng tác mời các vị uy tín nói chuyện về thơ với sinh viên, vẫn khuôn mặt cũ đăng đàn. Đã vậy thì làm sao giọng thơ cách tân hôm nay có thể đến với thế hệ bạn đọc tương lai. Chúng ta hãy nhớ: Thơ Mới (tiếp nhận trào lưu Hiện thực và Lãng mạn Pháp), dù gặp phải vài trở ngại từ phía các nhà nho bảo thủ, vừa xuất hiện đã dễ dàng đến với công chúng, bởi họ đã được chuẩn bị đón nhận nó. Lớp độc giả tương lai thời ấy đã biết đến Lamartine, V. Hugo, P. Verlaine, A. Rimbaud,.. từ các lớp ở cấp trung học. Trong khi đại học chúng ta có sinh viên nào hiểu thấu đáo Thơ Tân hình thức - New Formalism, Thơ Mở rộng - Expansive Poetry, Thơ Tân truyện kể - New Narrative Poetry… nẩy nở và phát triển rầm rộ ở phương Tây mấy thập niên qua?

Hệ quả là công chúng thơ rất dị ứng với cái mới. Từ đó trang thơ của các tờ báo - cả chuyên lẫn không chuyên - từ chối các thử nghiệm. Thơ chúng ta dậm chân tại chỗ, đang lạc hậu với thế giới.

Báo giấy đã vậy, báo hình với báo tiếng cũng thôi mặn mà với thơ, không là chuyện lạ.

Thơ ra bát ngát, bao nhiêu là hệ thẩm mỹ khác nhau, thậm chí đối lập nhau ra đời qua những thử nghiệm vừa nghiêm túc vừa méo mó lập dị, nhưng nhìn tới nhìn lui không thấy bóng dáng nhà phê bình đâu cả! Bài viết về các tập thơ được đăng báo luôn bị than phiền chỉ dừng lại trình độ bài điểm sách, tán tụng nhau hay tự tán tụng. Người đọc không được chuẩn bị, cả không nhà phê bình uy tín hướng dẫn, đành phó mặc. Từ đó, quay lưng với thơ.

Rồi cả nhà thơ-độc giả nữa! Kỳ thi thơ ở báo Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh đầu những năm 90 có tới hơn nửa chục ngàn người tham dự, nhưng Thơ Y. Bonnefoy được Huỳnh Phan Anh dịch rất công phu, in 1.500 bản bán hơn 4 năm vẫn không hết: người làm thơ cũng không thèm đọc thơ!


5. Thử tìm lối thoát cho thơ hôm nay

- Một cách tồn tại khác:

Thời thế thay đổi, thơ thay đổi đã đành; khoa học kỹ thuật thay đổi, thơ cũng phải thay đổi. Thích ứng để tồn tại, nếu không nó sẽ chết. Không thể cứ mãi in thành sách rồi nằm ngửa đọc. "Thơ đang cần cách tồn tại khác. Chính cách thức và đi tìm cách thức tồn tại khác, mới là cái thiếu thực sự của thơ hiện nay". (Lý Đợi, Tác phẩm thơ: thừa & thiếu, tham luận tại: Gặp mặt những người viết viết văn trẻ TP HCM lần 1, 2003). Nó có thể xuất hiện nhiều hơn trên màn hình vi tính, rất hiện đại. Cũng có thể trở lại buổi sơ khai, như nhiều nhà thơ phương Tây đang làm:

"Thiery Renard một thi sĩ chuyên đọc thơ rong, đồng thời là một chủ xuất bản ở Lyon, trong một cuộc trình diễn thơ, đã có mặt và trình bày về những văn bản thơ của anh ta được treo trên một cây dẻ". (L'Express, Văn nghệ, 21/09/2002)

Có thể đọc thơ đính kèm người mẫu thời trang trình diễn model mới nhất, cũng có thể xướng thơ trên đường phố, trong quán nhậu bình dân; thơ trên sân khấu nông thôn hay thơ ở Hội trường hội thảo khoa học; thơ dán trong toalet công cộng, trên xe buýt, thơ báo tường và cả thơ giấy gói bánh mì,… Một sáng tạo của nhà thơ Nguyễn Duy vài năm cuối thế kỉ là chuyện rất đáng phát huy: trong các buổi triển lãm thơ, thơ anh được viết trên bao tải, chiếu cói, rổ rá, mành tre… gây được tiếng vang khá lớn đến nỗi Vietnam Airlines đã tài trợ cho anh cả chuyến bay ra thủ đô với những lỉnh kỉnh nồi niêu thúng mủng! Sau đó anh còn đẻ ra mục Lịch thơ nữa! Cũng rất thành công.

Thế nào cũng được miễn là nó phải thay đổi cách tồn tại. Để mà tồn tại.

Đây đó đã có nhiều tin lành:

Khắp nơi đều thấy các dấu hiệu hồi sinh thơ: Chợ thơ ở Saint-Sulpice sôi động chưa từng có; các Tòa nhà Thi ca (Maison de la Poésie) được dựng lên khắp nước Pháp; các liên hoan Mùa xuân của thi nhân luôn luôn thành công; các site dành cho thơ ngày một nhiều trên Internet (Le Figaro, số đã dẫn).

Và, Việt Nam cũng đã qua Ngày hội thơ lần hai.

Hãy đọc qua đoạn văn đầy lạc quan của Xavier Darcos, khi ông kết luận cuốn chuyên khảo rất thú vị của mình: Lịch sử văn học Pháp (VHTT, 1997, 573): “Và những con số sách bán ra không có gì khiến cho ta phải than thở. Thị trường sách ở Pháp, năm 1991, dẫu khủng hoảng, vẫn đạt gần 22 tỉ franc... Như thế, trong khung cảnh chung của hiện tượng quay về với sự tiêu thụ văn hóa, văn chương, một lần nữa được đọc bởi quần chúng độc giả thực sự đông đảo. Văn chương không hề bị thất sủng hay giạt ra ngoài lề như những đồ đệ của Mac Luhan tiên đoán, khi họ cho rằng thời đại của chữ in đã qua rồi và giải ngân hà Gutenberg sắp chìm vào hư không”.


Mặc cho bao nhiêu dự báo về ngày cáo chung của thơ, Thơ mãi sống!

(evan.com.vn)

Báo cáo của nhà thơ Hữu Thỉnh
24 Tháng 4 2005

Hôm nay, hơn 560 nhà văn có mặt ở Hội trường Ba Đình dự lễ khai mạc Đại hội Nhà văn Việt Nam lần thứ bảy ở Hà Nội.
Dưới đây xin trích giới thiệu nội dung Báo cáo hoạt động sáng tạo văn học tại Đại hội do nhà thơ Hữu Thỉnh, Tổng Thư ký Hội Nhà văn khóa sáu, đọc tại ngày khai mạc:

Theo số liệu của Ban tổ chức: có 567 đại biểu thuộc 13 chi hội nhà văn cơ sở ở các khu vực, cơ quan nhà nước về dự đại hội. Trong đó: 64 người ở các tỉnh khu vực miền Trung, 58 ở khu vực các tỉnh phía Bắc, 8 ở khu vực Tây Nguyên, 13 ở khu vực Đông Nam bộ, 22 ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long, 59 ở TP Hồ Chí Minh, 60 ở cơ quan Hội nhà văn, 42 ở khối Khoa giáo, 49 ở khối Nhà nước – Mặt trận, 41 ở hội Hà Nội, 32 ở khối quân đội, 16 ở khối công an và 75 đại biểu được chỉ định dự đại hội.

Tại Đại hội, các đại biểu sẽ đọc tham luận về tình hình văn học nước nhà trong thời kỳ đổi mới, nêu vấn đề và thảo luận về sáng tác văn học trong giai đoạn hội nhập thế giới, giữ gìn bản sắc dân tộc trong nghệ thuật ngôn ngữ văn học…

5 năm qua, tình hình thế giới diễn biến phức tạp, phản ánh sự đan xen giữa hai xu hướng hội nhập và phân liệt, hợp tác và đấu tranh. Xu hướng đa cực hóa, đa phương hóa trong quan hệ quốc tế ngày càng tranh thủ được sự đồng tình của nhân dân thế giới.

Việc Hoa Kỳ dành ngân sách rất lớn để xuất khẩu ồ ạt các sản phẩm văn hóa buộc các chính phủ nhiều nước có chính sách quốc gia và liên quốc gia để bảo vệ văn hóa của họ, gợi cho chúng ta nhiều suy nghĩ.

Trong xu thế hội nhập, đấu tranh bảo vệ văn hóa dân tộc thực chất là sự tiếp tục cuộc cách mạng dân tộc dưới một dạng thức mới.

Trong nước, cả hai nhân tố thuận và nghịch của đời sống kinh tế-xã hội đều tác động đến tâm trạng nhà văn. Với kết luận Hội nghị Trung ương lần thứ 10, khóa IX “tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc” và Chỉ thị 18 của Ban Bí thư về tiếp tục thực hiện Nghị quyết 05 Trung ương khóa VIII, lý luận về sự nghiệp đổi mới của Đảng được hoàn thiện một bước rất quan trọng, kết hợp hài hòa nhiệm vụ tăng trưởng kinh tế với phát triển nhân tố con người.

Việc Quốc hội thông qua Luật Ngân sách, chính thức hóa việc cung cấp kinh phí thường xuyên cho các hoạt động văn học, nghệ thuật, các hội chính trị-xã hội-nghề nghiệp, nâng mức tài trợ, đầu tư hàng năm cho các hoạt động sáng tạo, tạo nên sự phấn chấn về tinh thần của văn nghệ sĩ.

Bên cạnh mặt thuận, thì mặt chưa thuận, tuy đã được phát hiện và kiến nghị khá sớm nhưng vẫn chưa có những giải pháp mang tính đột phá. Văn hóa đọc chưa lấy lại được đà phát triển của nó trước sự mở rộng của văn hóa đại chúng. Lưu thông sách trong nước chậm chạp và vướng nhiều ách tắc.

Giá cả một số nguyên vật liệu ngành in tiếp tục tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến công tác xuất bản, báo chí và sức mua của bạn đọc. Điều kiện làm việc và đời sống nhà văn còn gặp nhiều khó khăn.

Trong tình hình đó, văn học vẫn tiếp tục đổi mới và phát triển. Các cuộc thi văn học, các giải thưởng văn học, các trại sáng tác, các cuộc hội thảo được tổ chức ở nhiều nơi, số lượng tác phẩm và người tham gia đông hơn. Nhiều câu lạc bộ văn học được thành lập dưới sự bảo trợ của các hội chuyên ngành ở trung ương và các hội văn học nghệ thuật địa phương thu hút nhiều người thuộc nhiều lứa tuổi tham gia.

Lãnh đạo và chính quyền các địa phương quan tâm hơn đến đời sống văn học nghệ thuật thông qua việc lập các quỹ hỗ trợ sáng tác và cải thiện điều kiện làm việc của văn nghệ sĩ. Đổi mới văn học đã bước qua giai đoạn nhận thức ban đầu, giờ đây tư duy, cảm hứng, cách nhìn của nhà văn đã được điều chỉnh một bước, trở lại điềm tĩnh, sâu lắng với sự suy ngẫm sâu hơn về xã hội và con người.

Văn chương trở nên thật hơn, cả trong việc miêu tả những hành động cao cả, những cảnh ngộ éo le hay những tâm trạng thầm kín, bản năng của con người.

Khuynh hướng hiện thực vẫn là dòng chủ lưu của văn học ta. Bên cạnh đó là sự phát triển của nhiều xu hướng thể nghiệm nghệ thuật khác nhau. Các nhà văn đã trưởng thành, số đông trở về với các đề tài lịch sử và chiến tranh cách mạng. Bút pháp sử thi, tư liệu là sở trường của họ. Các cây bút trẻ xông xáo trong các đề tài hiện đại, họ là lực lượng đông đảo, nhiều tài năng và nhiều triển vọng trong việc mở rộng đường biên văn học và tiếp cận hiện thực mới.

5 năm qua, văn học ta có thêm nhiều tác phẩm có giá trị về tất cả các thể loại. Mối quan tâm về hệ thống giá trị mới đang được xác lập, về đạo đức xã hội, về bảo vệ các giá trị truyền thống của dân tộc là những thông điệp thường gặp trong các tác phẩm của các nhà văn.

Bước tiến của văn chương đổi mới là tính dân chủ. Đó là sự đa dạng hóa đề tài, chủ đề, giọng điệu, phương pháp sáng tác, là tính phức điệu trong xây dựng hình tượng nghệ thuật đem đến tiếng nói đa thanh, đa chiều trong việc khám phá thế giới nội tâm sâu thẳm của con người, và đó là khả năng bộc lộ dấâu ấn cá nhân rõ nét hơn trong tác phẩm.

Cảm hứng phê phán sắc mạnh, lên án, truy kích cái xấu, cái ác nhưng vẫn tỏa ấm tình thương yêu và trách nhiệm với con người. Trong cuộc sống hàng ngày, trước những ngổn ngang, oan trái, bất hạnh, bạn đọc vẫn tìm đến nhà văn như một điểm tựa tinh thần nhiều cảm thông, chia sẻ. Văn học đang thực sự tham gia vào tiến trình ổn định và phát triển của đất nước, đặc biệt là việc xây dựng môi trường giàu nhân tính trong bối cảnh đang xây dựng một xã hội công nghiệp.

Nó cảnh báo và chống lại căn bệnh vô cảm, dửng dưng giữa con người với con người. Trong tinh thần đó, chúng ta vui mừng ghi nhận những thành tựu mới của mảng đề tài cho thiếu nhi, trong đó có những bộ sách nhiều tập, lấp một khoảng trống trong kho sách của bạn đọc nhỏ tuổi. Dân chủ và nhân văn, dân tộc và đổi mới là những đặc điểm nhận diện nền văn học ta trong những năm qua.

Khác với các thể loại khác, biên độ dao động của thơ thời gian vừa qua rất rộng, mở ra rất nhiều hướng tìm tòi, thể nghiệm, thực sự có những khởi sắc đáng ghi nhận. Bên cạnh lớp nhà thơ chống Pháp, chống Mỹ với sự từng trải, và sự tự đổi mới về bút pháp, là sự xuất hiện hàng loạt các nhà thơ trẻ thuộc thế hệ sau chiến tranh và trong đổi mới.

Thơ của họ táo bạo, giàu chất sống, mang dấu ấn của thời đại thông tin. Nhiều nhà thơ trẻ được trao giải cao trong các giải thưởng văn học. Sau một loạt các trường ca chiến tranh, đã xuất hiện nhiều trường ca trong đổi mới được bạn đọc chú ý.

Công tác lý luận phê bình đóng góp quan trọng vào định hướng văn học, đổi mới tư duy nghệ thuật, mở ra nhiều kênh tiếp cận tác phẩm. Nhiều công trình lý luận mới được xuất bản, giới thiệu tương đối có hệ thống về các khuynh hướng mỹ học cổ kim trên thế giới và các di sản văn học dân tộc.

Phê bình văn học được mở rộng dưới nhiều dạng thức, đáng chú ý là các tập chân dung văn học. Ngoài đội ngũ các nhà lý luận phê bình được đào tạo chuyên sâu, có thêm nhiều nhà sáng tác tham gia công việc khó khăn này. Thế mạnh của họ là năng lực cảm nhận và những kinh nghiệm bếp núc của nghề văn.

(bbc.co.uk)

Để văn hoá đọc không bị bỏ quên

Xemsach.com.vn - Những tâm sự của một thế hệ bạn đọc yêu văn hóa đọc, dù đôi chỗ hơi cực đoan, nhưng có thể giúp chúng ta hiểu được phần nào tình yêu của họ dành cho sách suốt một thời tuổi trẻ và cho đến bây giờ vẫn vậy…
Thế hệ chúng tôi, lúc còn ngồi trên ghế nhà trường đã ham mê đọc sách, đọc truyện. Ngoài một số tác phẩm nổi tiếng trong nước của các nhà văn Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Ngô Tất Tố, Tô Hoài, Nguyễn Tuân... thì những sách văn học nước ngoài đúng là món ăn tinh thần không thể thiếu. Còn nhớ, vào thập niên 60-70, sách truyện hiếm lắm. Những truyện văn học dịch, tác phẩm hơi nổi tiếng một chút tái bản ra là hết vèo, nhiều người phải cầu cạnh các cô bán sách quốc doanh để nhờ mua một vài cuốn theo ý muốn. Những cuốn sách gối đầu giường thời đó thường là: Tập truyện ngắn Bông hồng vàng của Pau-tốp-xki; Anna Karenina, Phục sinh của Lép-Tôn-xtôi; Hai chị em, Buổi sáng ảm đạm của Alextônxtôi hay Đỏ và đen của Xtăng-đan; Ơ-giơ-ni, Gơ-răng-đê của Ban-zắc... Sách in bằng loại giấy rất xấu, vừa đen, vừa mỏng, nhiều khi còn nguyên cả cọng rơm, cọng nứa trên trang giấy. Mực thì chỗ đậm, chỗ nhòe, mất nét nên rất khó đọc. Người đọc nhiều khi phải luận từ mới hiểu được nghĩa câu văn. Thế mà hàng đêm bên ngọn đèn ngủ, tôi vẫn nghiền hết cuốn này đến cuốn khác.

Là một người yêu sách, thường mỗi khi mua một cuốn sách mới về là tôi lại bọc bìa cẩn thận, rồi ký tên. Đôi khi vào những ngày nghỉ, lang thang trên hè phố, tìm đến quầy sách cũ để tìm mua những cuốn mình cần và thích. Về nhà, tôi cẩn thận giở từng trang xen chỗ nào rách, lấy giấy bằng kính vá lại, đôi khi còn bồi lại gáy và bìa sách cho cứng. Đó là những kỷ niệm của thời xa xưa, thời tuổi trẻ với bao ước mơ, hoài bão pha chút lãng mạn.

Giờ đây, mỗi khi qua các cửa hàng kinh doanh sách, tôi không khỏi ngỡ ngàng vì đủ chủng loại sách truyện được in ấn đẹp từ khâu trình bày bìa, màu sắc cho đến chất lượng giấy trắng, chữ in sắc nét, rõ ràng. Tôi để ý thấy có những cuốn sách đã mấy chục năm không thấy xuất hiện, giờ lại được tái bản, từ kim cổ, cho đến văn học phương Tây... Cầm những cuốn sách đẹp, bìa cứng, trình bày bắt mắt, tôi mường tượng lại cách đây hơn 30 năm, chỉ có những người đi học tập, công tác ở nước ngoài về mới có những cuốn sách như thế. Có điều, giá sách giờ đây quá đắt, nhiều bộ sách giá tới 200.000-300.000đ, thậm chí tới 500.000đ một bộ nhiều tập. Với thu nhập của người dân hiện nay, liệu mức giá ấy có thích hợp chăng? Tôi cũng rất muốn mua một vài cuốn nhưng nghĩ đến giá cả... đành quay ra.

Đấy là chuyện của thế hệ chúng tôi, những người đã bước sang tuổi lục tuần. Còn lớp trẻ bây giờ thì sao? Theo nhận xét của tôi, đa số họ quay lưng với các loại truyện văn học, kể cả trong nước và ngoài nước. Nhìn chung, đa phần đều lười đọc, nhất là những bộ sách, tiểu thuyết dài tập. Văn hóa đọc giờ đây, với lứa tuổi thanh thiếu niên, đang là nỗi lo lắng của mọi gia đình, nhà trường cũng như xã hội. Như chúng ta đều biết, ngoài kiến thức sách giáo khoa, kiến thức xã hội cũng rất cần cho cuộc sống. Vậy mà cô con gái tôi đang học lớp 12 kể lại: "Bố ạ, bạn học cùng lớp con hỏi: Ông Mac-xim-goóc-ki là ai hả mày?". Một điều dễ nhận thấy là xã hội hiện nay có quá nhiều trò giải trí như băng đĩa nhạc, phim, những sách truyện mang tính bạo lực, kỳ quái cũng được du nhập vào Việt Nam, thậm chí còn được in ấn công khai, bày bán trên các cửa hàng. Đây cũng là nguyên nhân làm cho lớp trẻ ngày nay ngại tiếp cận với những cuốn sách dày nhiều tập, cho dù họ cũng biết rằng đó là những tác phẩm hay, có giá trị về mặt văn học, nghệ thuật và rất có ý nghĩa giáo dục. Ngược lại, họ thích đọc những cuốn truyện tranh có cốt truyện nhảm nhí, vô bổ, giở ra toàn thấy đấm đá, lời thoại thì ngô nghê, hay đến những cửa hàng Internet để chơi điện tử, chat...

Để lớp trẻ quay lại với văn hóa đọc có nguy cơ đang bị mất dần, chúng ta cần quan tâm đến các em từ gia đình và nhà trường, thường xuyên nhắt nhở các em không nên xem những sách truyện vô bổ không mang tính giáo dục, giá trị về văn học. Nhà trường nên tổ chức cho các em học sinh những thư viện đọc. Mặt khác Bộ Văn hoá cần có chế tài kiểm duyệt chặt chẽ những cơ sở in ấn sách truyện ngoài luồng, không mang tính giáo dục và có tác hại về nhiều mặt, tiêm nhiễm những tâm hồn non nớt đang mới chập chững bước vào ngưỡng cửa cuộc đời.


(Trích bài viết của Duy Ngọc đăng trên Phụ nữ Thủ đô)

Thanh niên quá lười đọc!

Một cuộc phỏng vấn nhỏ đối với 20 sinh viên cho thấy, hầu hết họ chỉ đọc truyện tranh! Họ làm gì có thời giờ để đọc cho tử tế một cuốn tiểu thuyết. Phải chăng văn hóa đọc không còn sức hấp dẫn với giới trẻ? Sự thờ ơ của thanh niên bây giờ đối với sách văn học liệu có nguyên do nào xác đáng không?




Sau đây là một số ý kiến, nhìn nhận của các nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình văn học về thực trạng này.

Nhà thơ Thái Thăng Long: "Tiền nào, của ấy... trong giáo dục"


Văn hóa đọc bị phân tán là do nhiều kênh thông tin lấn át... Lớp trẻ bây giờ hẫng hụt về kiến thức do quá lười đọc. Cũng rất hiếm những người đi tìm những cuốn sách cũ, cổ về nghiên cứu, ngay cả sử nước nhà họ cũng tậm tịt.



Tôi càng phiền lòng hơn khi các con tôi chỉ đọc hai tờ báo là Sinh viên và Hoa học trò. Đáng tiếc, những tờ báo này lại chỉ viết về các thú ăn chơi, thời trang, thông tin giải trí cho thanh niên ở thành thị, còn mảng nông thôn thì hoàn toàn bỏ trống.



Chính một phần tôi cho rằng công tác giáo dục thẩm mỹ ở các trường đại học còn rất kém trong lĩnh vực văn học, mỹ thuật và âm nhạc. Một khi cảm thụ về văn học kém sẽ dẫn đến nhận thức kém, ứng xử kém. Chúng ta không thể đòi hỏi hơn ở con cháu mình, cũng không thể trách móc chúng, mà cần trách giáo dục trong nhà trường hiện nay mang tính thực dụng quá. Quả là "tiền nào của đấy" trong giáo dục.

Tiến sĩ Lê Ngọc Trà: "Đến người lớn cũng còn viết sai…"


Ở đây tôi thấy cần có một cuộc điều tra vì nghiên cứu văn hoá đọc là một vấn đề phức tạp. Muốn đánh giá phải biết tương đối kỹ giới trẻ đọc gì. Nhưng một điều có thể thấy rõ là nhiều người lớn chứ không riêng gì trẻ em, viết sai nhiều lắm. Đẻ ra vấn đề người ta không cần đọc sách. Mà văn hoá đọc chủ yếu dựa vào sách. Do thời gian ít, tốc độ cuộc sống nhanh, mà việc đọc lại đòi hỏi công phu nên văn hoá đọc bị ảnh hưởng nhiều.



Song có hai vấn đề cần lưu ý là đội ngũ những người cần đọc thì đọc ít. Chất lượng việc đọc thấp, do đọc dối, đọc ẩu, cùng một số yếu tố khác, không phải là đọc để tìm cái hay cái đẹp trong văn chương. Cũng là đọc, nhưng đọc gì? Trinh thám, kiếm hiệp hay tác phẩm nghệ thuật? Trường đại học không thể đào tạo người dốt thành người giỏi, chỉ hy vọng đào tạo người chưa giỏi thành giỏi thôi. Mà đầu vào với cách tuyển sinh như hiện nay thì không chọn được người giỏi. Người ta mở rộng đào tạo quá nhiều mà ít chất lượng.

Nhà văn Văn Lê: "Văn hoá đọc mai một là một nguy cơ"


Văn hóa nghe nhìn cũng có nhiều cái lợi, nhưng mất đi văn hoá đọc là mất đi trí tưởng tượng, sự phong phú của tâm hồn con người. Muốn vực dậy, hệ thống thư viện cần cải cách để thu hút người đọc. Hiện nay hệ thống thư viện không đáp ứng nổi nhu cầu độc giả từ cách phục vụ đến trang bị hiện đại, thậm chí "hành" độc giả khiến không ai muốn vào. Sách giá quá đắt cũng là một vấn đề.



Hoạt động đoàn cũng cần thay đổi cách làm, chứ nếu không thanh niên lại thích đàn đúm ở quán cà phê hơn là nghiền ngẫm sách vở. Hơn nữa, công tác phê bình, giới thiệu sách cho người đọc làm chưa đến nơi đến chốn. "Văn hóa" như hiện nay đang góp phần làm hỏng văn hoá đọc.

Nhà thơ Thanh Thảo: "Cần quảng bá, tiếp thị sách tốt hơn"


Văn hoá nghe nhìn đang là thứ mốt. Nền tảng văn hóa, thẩm mỹ thực sự trong xã hội ít nhiều thay đổi. Lớp trẻ ít đọc sách, cho những cuốn tiểu thuyết mang tính xã hội, nhân văn là "nặng", khó đọc. Họ đọc sách chuyên môn vì thực dụng hơn là biết hệ thống hoá cho mình những kiến thức rộng rãi. Văn hóa nghe nhìn đáp ứng kiến thức ảo, hời hợt mà nhiều người cứ tưởng là kiến thức thật.



Hệ quả là trình độ văn học, mặt bằng dân trí, nền tảng văn hóa ở mỗi con người thấp dần đi. Cách duy nhất có thể làm ngay từ bây giờ là khắc phục mảng tiếp thị sách còn đang kém. Báo chí bớt những mục điểm sách vớ vẩn, thậm chí không đúng sách hay mà biết cách quảng bá tốt hơn. Chấp nhận cạnh tranh với văn hoá nghe nhìn, nhưng để không bị lép, văn hoá đọc phải biết cách tạo sức hấp dẫn riêng.

Source:Tintucvietnam

Đâu rồi tác phẩm văn học cho thiếu nhi?

"Văn hóa đọc thiếu nhi đang xuống cấp trầm trọng. Sự lựa chọn không có định hướng sẽ không thể bảo vệ các em trước sự xâm nhập của các yếu tố văn hóa độc hại...", nhà văn Vũ Bão tâm sự về những bất cập của sách, truyện văn học dành cho thiếu nhi trên thị trường.


11h trưa, trời nắng như đổ lửa, trong cửa hàng cho thuê truyện chật chội ở đường Láng vẫn chen chúc hơn chục em học sinh. Những đôi kính cận lấp lóa, những giọt mồ hôi nhễ nhại, từ các em nhỏ tuổi teen đến đội ngũ các em U15-16, có cả bóng dáng sinh viên. Nhưng dạo quanh một lượt, nhìn qua trang bìa hầu hết là truyện tranh, một vài cuốn truyện tình cảm lãng đãng tuổi học trò của Nguyễn Nhật Ánh. Tìm khắp trên giá, không thấy tên một cuốn sách văn học, có chăng chỉ là một vài cuốn đã phủ lớp bụi dày.



Chị Hòa, chủ cửa hàng, cho biết: "Sách văn học hầu như cửa hàng không nhập. Có khi cả tháng chẳng có người hỏi, trừ một vài người cần nghiên cứu. Còn bọn trẻ con chẳng bao giờ ngó ngàng đến, mà muốn đọc cũng chẳng có". Những cái tên Nguyễn Ngọc Thuần, người ẵm trọn ba giải thưởng cao trong cuộc thi sáng tác cho thiếu nhi, dường như vẫn còn xa lạ với các cửa hàng bán và cho thuê sách.



Nguyên nhân của sự thiếu vắng này từ nhiều phía. Các nhà xuất bản hiện nay, trừ Nhà xuất bản Kim Đồng, mỗi năm cũng chỉ cho ra vài đầu sách dành cho thiếu nhi. Mà ngay cả những sách này in ra, nhà xuất bản xác định làm không có lãi. Biên tập viên Đinh Bá Hoàng Linh, Nhà xuất bản Hà Nội, nhận xét: "Không phải chúng tôi không muốn in nhưng bản thân các nhà văn rất ngại viết về đề tài này. Rồi có những truyện in ra nhưng không bán được, trẻ em không chịu đọc". Do "cầu" thấp kéo theo nguồn "cung" hạn chế.



Không thể phủ nhận rằng viết cho thiếu nhi rất khó. Một đối tượng độc giả đông đảo nhưng lại không dễ khai thác. Bên cạnh đó, việc trẻ em thấy khó hiểu hoặc nhàm chán khi đọc truyện văn học là một vấn nạn dai dẳng chưa tìm được hướng giải quyết. Em Vũ Thùy Dương, học sinh lớp 7, tâm sự: "Em rất thích đọc truyện cổ tích Việt Nam, truyện cổ Anđecxen nhưng không kết truyện văn học hiện đại bởi nó khó hiểu".



Một vài cuộc thi viết cho thiếu nhi được phát động rồi lại rơi vào quên lãng. Những cuốn sách đạt giải cao xuất hiện chìm nghỉm trong sự phong phú nhiều chủng loại của sách truyện thị trường. Nhịp sống gấp gáp đang làm suy giảm khả năng cảm thụ thẩm mỹ của thiếu nhi. Một bộ phận đông đảo các em tìm đến với những gì dễ đọc, dễ xem thì các độc giả nhí yêu văn học vẫn chờ đợi các nhà văn dành tâm huyết cho thế hệ mình. Cuộc cạnh tranh khắc nghiệt ấy sẽ chứng tỏ bản lĩnh và niềm say mê sáng tạo của người nghệ sĩ, như nhà văn Băng Sơn từng nói: "Dù đã già nhưng tôi vẫn thích viết cho giới trẻ. Viết cho thiếu nhi làm tôi thấy mình trẻ lại".


Theo VN Express

Văn hoá đọc hôm nay

Trong một chuyến đi đến rất nhiều trường ĐH và thư viện Mỹ hồi đầu năm của đoàn nhà văn nhà báo, mỗi khi chủ nhà hỏi tình hình đọc và viết của giới sáng tác, thì gần như Y Ban được phân công trả lời chuyện viết, còn Nguyễn Việt Hà "lo" mảng đọc, ít ra nói về văn học Mỹ hiện đại anh còn gọi được tên cuốn Mắt biếc của Tony Morixon, Nobel văn học gần đây nhất của nước này.

Kể một lô rồi anh quay sang dặn dò bạn đồng hành thôi đừng có điểm Hemingway nữa, vì ông này coi như đã được định giá lâu rồi, như Tố Hữu của chúng ta vậy. Kể tên ông ta ra người ta biết ngay mình đọc chẳng bao nhiêu!

Quả đã có thời mà việc đọc sách được hình dung chỉ với một thái độ: cực kỳ nghiêm túc. Và thời sự văn hoá là thời sự của những cuốn sách văn học. Thập kỉ 80 chẳng hạn, ai cũng đọc Gienny Ghechac, Hãy để ngày ấy lụi tàn, Mùa tôm, Jên Erơ, Đồi gió hú, Ngôi nhà của những hồn ma, Tê-rê-da, Thao thức, Trò đùa... Sang đầu 90: Cuốn theo chiều gió, Trăm năm cô đơn...

Một dạo, loạn sách Mỹ best-seller của Harrold Robbins, Sydney Sheldon: Người lữ hành kì dị, Nếu còn có ngày mai... Mấy năm nay thì Rơ-mác trở lại trọn bộ (Phía Tây không có gì lạ, Bản du ca cuối cùng...) cùng Elia Kazan người mới chỉ được dịch trước 1975 trong Sài Gòn (Trở lại thiên đường), rồi Milan Kundera (Sự bất tử, Bản nguyên)... Tuy nhiên càng ngày có vẻ những câu hỏi kiểu như "Dạo này có gì đáng đọc không?" chỉ vang lên khe khẽ trong một bộ phận quan tâm - văn chương báo chí mà thôi?

Nếu vậy phải chăng các siêu thị sách và các quầy nhỏ lẻ "chết" cả? Hóa ra không. "Thậm chí bây giờ không gì lãi bằng làm sách phải không anh?". "Khảo" một người tổ chức xuất bản cũng khét tiếng ở Hà Nội - nhà văn Trần Hoàng Bách, được kể "Lãi nhất là sách mà chết nhanh nhất cũng là sách. Có người đã tự tử vì sách biết chưa?".

Thống kê năm 2001 của Nhà sách Tiền Phong 175 Nguyễn Thái Học và CTy Tiền Phong - VDC cho thấy: sách văn học nghệ thuật bán chạy thứ 3, sau sách giáo khoa - giáo trình và sách khoa học kỹ thuật. Một số Cty phía Nam tham gia Triển lãm - Hội chợ thông tin, dễ bán có sách dạy nghệ thuật sống, sách nhạc, văn học, dạy nấu ăn, sách y khoa gia đình, các loại cẩm nang bà mẹ em bé, ngoại ngữ, tin học. Sách thiếu nhi cũng được, chủ yếu là truyện dịch.

Đặc biệt, trên trời dưới sách ngoại ngữ tin học. Đời thay đổi khi chúng ta thay đổi, Quẳng gánh lo đi mà vui sống, Quà tặng của cuộc sống... được liệt vào loại sách "tẩy não"- độc giả loại này khẳng định, hay nhất vẫn là dịch của Mỹ, Anh "đang đọc thì nghĩ nhất định phải tẩy não, làm theo để đời thay đổi, vui sống, nhưng rồi gấp sách, lại dùng não cũ"- nói vui vậy nhưng người thích loại sách này thường không chỉ giữ một cuốn cho mình mà tha về cả đống tặng người thân.

Để một ấn phẩm tử tế đến nhanh với công chúng, không gì khác ngoài sự giới thiệu nghiêm túc trên các phương tiện thông tin đại chúng. Trong một ngày như hôm qua, tôi được tặng 5 cuốn, 3 của các nhà văn - bạn bè và 2 - sách dịch - hay cả nhưng loay hoay giới thiệu tất?

Dụ khị sao đó để đối tượng thấy nếu không đọc "thật phí nửa cuộc đời", nhưng không thể để người ta mất tiền mua rồi chửi om lên. Tập truyện như Bi kịch nhỏ của Lê Minh Khuê mà đặt được Bảo Ninh lăng xê trên Tiền Phong Chủ Nhật, khen chị có lối hành văn "hiểm nghèo" - nói như Hoàng Nhuận Cầm, khác nào đốt lửa nướng sắn gọi máy bay địch đến, "kích động" ngay ít ra với độc giả của bản báo.

Năm ngoái, cũng Tiền Phong đưa chuyện cuốn Phong nhũ phì đồn tức Báu vật của đời của Mạc Ngôn đang được độc giả Trung Quốc nô nức tìm mua, các báo bạn đồng loạt giới thiệu hưởng ứng, lập tức Hà Nội và Sài Gòn nô nức theo.

Quần áo giày tất có mùa thì sách cũng vậy, ví dụ mùa khai giảng đương nhiên sách giáo khoa chiếm ưu thế, sang cuối kì thi thì sách tham khảo. Cuối năm ngoái và đầu năm nay bà con đột nhiên mê tiểu thuyết Tàu: sau Báu vật của đời là Kim Dung, Ngoạ hổ tàng long, Linh Sơn, Đàn hương hình... Thời sự văn học hơn thì công chúng xôn xao Cái trống thiếc của Gunter Grass - Nobel văn học 1999, đọc hơi nặng nhưng nhà văn ta phải thấy nửa thế kỉ trước văn chương đã hiện đại đến mức nào.

Tin đồn tiểu thuyết Đi tìm nhân vật của Tạ Duy Anh có cơ bị thu hồi làm nó trở nên đáng bị đồng nghiệp ghen tị về độ săn lùng; hồi kí Nhớ lại của Đào Xuân Quý cũng được rỉ tai dù văn chương thật thà, kể chuyện làng nho, nhất là "vụ án thay đổi Tổng biên tập báo Văn nghệ những năm 80" và không khí Đại hội nhà văn hồi mới đổi mới.

Mới mẻ hơn có Cõi người rung chuông tận thế, tiểu thuyết có tựa khá giật của Hồ Anh Thái. Tổng thư ký Hội nhà văn Hà Nội có niềm kiêu riêng, không bao giờ chịu để sách của mình xuất dưới 2000 bản.

Theo anh Nguyễn Văn Phước, một người nổi tiếng đam mê sách ở Sài Gòn, giám đốc First New tức Cty văn hoá sáng tạo Trí Việt - đơn vị làm sách nổi lên gần đây, bí quyết thành công của họ là không chạy theo độc giả - điều này tầm thường, mà phải đón lõng, tạo nhu cầu cho chính họ. Độc giả luôn đi tìm cái mới nhưng vào một siêu thị sách, thậm chí họ cũng chưa hiểu họ cần gì, họ lại không thể viết thư yêu cầu. Để định hướng được cho họ, phải hơi liều một chút.

Rốt cuộc văn hoá đọc có phải đang sa sút lắm không? Người đọc hôm nay quan tâm gì? Nguyễn Minh Đức, cựu sinh viên ĐH ngoại ngữ kể anh và bạn bè - lứa 20 tuổi, vẫn say đắm Aitmatov, Pauxtovski, không đến nỗi "đổ đốn" - chỉ biết truyện tranh và chơi game - như các bậc trưởng lão lo ngại, nhưng số này phỏng được bao lăm?

Lần nọ tôi chứng kiến cuộc cãi vã đúng chủ đề "tương lai của văn hoá đọc". Hai phe, một phe cho biết anh ta và bạn bè lâu rồi không có khái niệm mua sách - từ báo chí, văn chương "của các vị" cho đến Người Trung Quốc xấu xí - câu trên mạng tất, tiện. Nguyễn Quang Lập (Đời cát) mới phản pháo rằng điều một người đọc chân chính như anh muốn, không chỉ là soi tìm nội dung mà còn là cái thú - nằm ngồi ngả ngớn, lật giở từng trang giấy xem nó mịn hay thô, ngửi hương thơm của nó. Hồi xưa, giấy in xấu, gồ lên những hạt như hạt thóc, hoặc những sợi dây giắt bên trong, mà vẫn không ngăn được sung sướng, nay văn minh bìa sách và công nghệ in lại tiến xa như vậy.

Tuy nhiên ai cũng thừa nhận việc khổ sở mưu sinh dẫn đến khủng hoảng thiếu thời gian đã làm họ "lười kinh niên". Vả giá sách lại không hề rẻ!

Ý kiến cực đoan phỉ báng văn hoá Internet tiên liệu nó sẽ "tắt điện" trong ngày không xa để văn hoá đọc mãi mãi ngự trị. Chẳng bên nào chịu bên nào. Nhưng ai cũng đồng tình ý kiến: riêng trong nước, nỗi lo về tương lai của văn hóa đọc nên chuyển thành nỗi lo của một nền văn hoá viết.

Văn hóa đọc dù trải qua những suy vi, thực sự không thể bị xem nhẹ, đừng nói triệt tiêu. Mãi mãi, sách là người tình trí tuệ, không thể thay thế với bất cứ ai ham tìm biết thế giới lạ, cùng hoang mang lo cho phần hồn của mình.

Dương Phương Vinh
(chungta.net)

Văn hoá và... “văn hoá”

Lê Thanh Đức



Tôi xin mở đầu bằng hai kỷ niệm.

Năm 1951 - 52, trong rừng Việt Bắc chống Pháp, cơ quan hậu cần của quân đội ta có một cộng tác viên rất đặc biệt, mà mấy anh em văn hoá - văn nghệ chúng tôi không biết tên, chỉ thấy mọi người cung kính gọi bằng họ, là bác Vi. Một cụ già quắc thước, sắc sảo, ăn lương tiểu đoàn trưởng tuy chỉ ngồi một chỗ, dịch sách chữ Hán cho quân đội. Về ngoại hình, từ vóc dáng đến đôi mắt, vầng trán đến chòm râu thưa, bác Vi giống Bác Hồ đến nỗi ai mới gặp cũng lầm, và mỗi lần Tổng cục mở hội nghị lớn, bác Vi phải tránh lộ mặt trước các cán bộ trung - cao từ các địa phương lên họp. Nhưng kỳ diệu hơn nữa, là tài năng khác thường của cụ. Một dịp nào khác, tôi sẽ phải thuật lại những câu chuyện nghe như huyền thoại về cuộc đời bôn ba cách mạng của bác Vi, nhưng ở đây chỉ xin kể ngắn câu chuyện bác Vị học vẽ thuỷ mặc. Bác kể: … “Cầy cục mãi, tớ mới xin được chân học việc với một ông thầy Tàu. Mùa đông tuyết trắng, chỉ còng lưng đun nước pha trà mài mực, rồi trố mắt xem thầy múa bút như phù thuỷ vẽ bùa. Lâu quá, mãi rồi sắp nản, thì một hôm đẹp trời, thầy gọi ra cho làm bài tập vỡ lòng. Trên mặt bàn dài căng sẵn một tờ giấy tuyên chỉ, thứ giấy vẽ trắng bong, hút nước như bấc. Hí hửng nghe đề bài, đơn giản đến nực cười: vạch một đường thẳng lên tờ giấy. Nhưng khi thầy đưa ra mấy yêu cầu thì không cười được nữa. Một không được chạm tay xuống mặt giấy, dù là đầu ngón út. Hai, nét vẽ phải thẳng căng như sợi chỉ, không được run, không được cong, không được toè, không được đứt. Ba, kéo bút liền mạch một hơi, không ngập ngừng, từ lúc bút chạm giấy đến lúc nhấc lên!... Các cậu hiểu chứ? Tớ ì ạch đánh vật với bài suốt ba tháng, phá của thầy một đống giấy vứt đi, rồi đành vái thầy, xin đi học nghề khác!".

Quốc họa Trung Hoa là thế. Vẽ nhanh loang loáng, có khi chỉ nửa giờ xong tranh, kể cả đề lạc khoản. Nhưng để có cái nửa giờ xuất thần ấy, phải qua nhiều năm ròng rã tu dưỡng, cảm khái, tư duy và luyện bút không nghỉ.

Kỷ niệm thứ hai, là “mâu thuẫn âm lượng” giữa bố con tôi.

Cách đây một phần tư thế kỷ, tôi với cậu con trai từng đối đầu nhau quanh núm volume của bộ tăng âm. Bố nghe nhạc cổ điển ở nấc 2, nấc 3. Con nghe nhạc trẻ mở nấc 8, nấc 9, rung cả cửa kính. Thời ấy miền Bắc còn thịnh băng cối qua giàn AKAI hay TEAC khuân từ Sài Gòn ra, với cặp loa thùng PIONEER nặng hơn cối đá. Bố nghe Chopin, Mozart hay Verdi, con nghe Beatles, ABBA, Pink Floyd… Nay thì ơn trời, con tôi trung niên tròn bốn mươi tuổi, từ thành phố Hồ Chí Minh ra chơi đã biết ôm ra tặng bố hàng chồng đĩa CD Classic Meditation loại “gin” của Đức và Mỹ, và “sám hối” tâm tình: “Đã lâu lắm rồi, con không chịu được Heavy metall nữa bố ạ. Con vẫn chưa thật hiểu nhạc cổ điển, nhưng bắt đầu cảm thấy phẩm chất đặc biệt, khác xa. Con đánh dấu mấy bài tự chọn, để bố nhận định lại thẩm âm của con… “Tôi giở ra xem, thở phào khi thấy “cậu cả” đã biết nghe Tiếng hát nàng Solveig của Grieg, Sérénata của Toselli hay Truyện kể của Hoffmann của Offenbach…Mừng hơn nữa, cậu chàng đã vươn được lên tầm văn hoá đích thực giữa cảnh sôi động xô bồ, nơi mà từ sản xuất kinh doanh đến ăn chơi xả láng kiểu Mỹ đều đi trước và đi xa hơn thủ đô văn hiến. Hơn nữa, thằng cháu nội choai choai trung học của tôi cũng được bố nó kín đáo hướng dẫn để biết tự chọn thứ nhạc đáng nghe, không phí thì giờ vào chát, mà cũng không chạy theo các gu top hit thời thượng. Dù trường hợp của con tôi không phải duy nhất hay quá hiếm, song chắc hẳn cũng không đại diện cho thị hiếu số đông tuổi trẻ bây giờ. Nhịp cầu mỹ cảm không đến nỗi gãy giữa các thế hệ, hoá ra cũng mất hai mươi năm trải nghiệm thực tế thoát khỏi những cám dỗ xu thời.

Tôi thuộc lớp người hoài cổ, nuối tiếc những giá trị nhân văn đã soi rọi đường đời. Như Vang bóng một thời và Chùa Đàn của Nguyễn Tuân. Như Nhà thờ Đức Bà ở tuổi thơ, chăm chút ngồi xem ông ngoại tỉa những dò thuỷ tiên trắng muốt. Tôi “trót” thấm thứ văn hoá chắt lọc, thanh tao của Hà Nội cũ, vâng, có bị chê trách là gu “tầng lớp trên” cũng cứ tự hào.

Quá khứ văn hoá có trở lại được không, quá khứ văn hoá không việc gì phải “trở lại”, nhưng thích nghi, dịch chuyển và tiếp biến liền mạch sang hiện tại và cả tương lai. Hình thái có thể khác, nhưng tinh hoa không mai một. Ngót hai trăm năm sau khi Beethoven qua đời, khúc Âu ca niềm vui trong chương kết Giao hưởng số 9 của ông vẫn được Hollywood khai thác đắc địa vào phim đương đại, và mới đây thôi, giai điệu giản dị và bất hủ ấy lại được dành cho Triệu Vi bày tỏ niềm vui trong phim truyền hình Tân dòng sông ly biệt của Trung Hoa…Hơn năm thế kỷ sau khi bị xử chém oan khiên, Nguyễn Trãi sống lại dõng dạc, sững sững qua pho tiểu thuyết đồ sộ Vạn Xuân - kết qủa bảy năm tâm huyết của nhà văn nữ người Pháp Yveline Féray, một người không biết tiếng Việt, chữ Hán, chữ Nôm. Một kiệt tác trên văn đàn Pháp đương đại, mà nhà văn hoá lớn Trần Bạch Đằng hết lời ca ngợi, với niềm mặc cảm dân tộc là … khúc sử thi bi tráng thời Trần ấy lại không do một ngòi bút Việt Nam viết ra! Mười năm sau quyển Vạn Xuân, Yveline Féray cho in tiếp cuốn tiểu thuyết giàu hư cấu về Hải Thượng Lãn Ông lên kinh chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán. Bà gửi tặng sách cho tôi, kèm lá thư thổ lộ rằng bà phải mất mấy năm để “hồi phục tinh thần” sau khi dốc kiệt lửa sáng tạo vào vĩ nhân Nguyễn Trãi…Vậy mà Yveline Féray không đoạt kỷ lục “viết lâu” vì đã có một ông bạn bút già của người Pháp, dành hẳn hơn hai mươi năm chuyển thể thiên đại sử thi ấn Độ Marabharata thành kịch bản sân khấu, trình diễn nhiều buổi tới mấy tiếng đồng hồ…

Đó là những biểu hiện đa dạng của văn hoá chiều sâu, văn hoá tâm huyết tràn trề thanh khí nhân văn, tạo nên những nhân cách lớn, qua vô vàn dẫn dụ trong biên niên sử của các dân tộc, các thời đại.

*

* *

Đối mặt, thậm chí đối đầu với nền văn hoá ấy, là nền văn hoá ào ạt tràn vào các châu lục hôm nay, có thể gọi không quá lời là “văn hoá tiêu dùng”, “văn hoá tranh thủ” được hưởng ứng rầm rộ, coi là cập nhật, phù hợp với thời đại, chứ không “lề mề” và quá lao tâm khổ tứ như văn hoá “kiểu cũ”.

Lập luận logíc “sinh hoạt vật chất thế nào, tất có mỹ cảm thế ấy” hoàn toàn đúng. Nhưng chỉ đúng khi con người chưa đủ trí tuệ và tài năng tự giải phóng khỏi miếng cơm manh áo. Xã hội phát triển cao, thì sự phân biệt giàu - nghèo về trí tuệ. Bởi trí tuệ và mỹ cảm gồm những giá trị độc lập, cao hơn cơm áo gạo tiền. Ra đường hôm nay, dễ dàng bắt gặp những bộ mặt lỗ mãng bặm trợn phóng Spacy vọt ra cửa biệt thự chóp nhọn, những ông chủ làm ăn phát đạt choãi chân trên vỉa hè, văng tục vào… điện thoại di động, những thanh niên ngực áo in chữ “Kiss me” và cả “Harvard Univesity”, chỉ trỏ một nhà văn hoá già yếu đi qua, bình luận: “Chữ nghĩa đầy bồ đấy, mẹ, xe đạp tòng tọc, mẹ, ăn cái giải gì!”, rồi cười hô hố kéo nhau vào quán karaoke… Cái gì thấp, cái gì cao, và ai giàu ai nghèo ở đây vậy?

Văn hoá vốn là biểu hiện tốt đẹp nhất của nhân cách, là phẩm chất tích luỹ dài lâu mới có. Còn nghệ thuật? Sáng tạo nghệ thuật - cũng như phát minh khoa học, chính là biểu hiện cao nhất, khó nhất và đáng tự hào nhất của mỗi con người, không đồng đều. Còn lại, năng lực tiềm ẩn mà ai cũng có, chỉ có luyện rèn tích luỹ mới hy vọng tạo nên công quả gì đó đáng kể. Tích luỹ ấy chính là sự học. Học suốt đời để tự nâng cao hiểu biết, mở rộng khả năng, đóng góp tài trí, chứ đâu phải để khoe mẽ mảnh bằng, dù là chứng chỉ đích thực, không nói đến những học hàm học vị mua bán như mớ rau giữa chợ. Vì thế, nếu hiểu văn hoá là quá trình phấn đấu sáng tạo của con người để tự vươn lên mãi, ắt phải dứt khoát gạt bỏ mọi giá trị ảo.

Phải nhấn rất mạnh khái niệm tích luỹ, để khẳng định rằng quá trình tích luỹ không thể chóng vánh. Tích luỹ phải trả giá bằng thời gian, không thể sốt ruột, đi tắt, nhảy cóc, đốt cháy giai đoạn. Tuổi trẻ ngày nay có lợi thế hơn hẳn lớp già, bởi được lớn lên trong thời đại diệu kỳ của tin học. Nhiều bộ óc trẻ đang tỏa sáng qua dàn vi tính, khẳng định những thành tựu bước đầu đầy hứa hẹn và triển vọng. Một số ít khác tuy chưa chiếm lĩnh được tầm cao, song đã nhạy bén và không ngoan, biết lấy internet làm nguồn cập nhật thông tin, thu nạp kiến thức, trau dồi vốn liếng trí tuệ… Song, điều ai cũng biết, là internet không chỉ có mặt hay mặt tốt. Trong khi các bạn trẻ nói trên hợp thành lực lượng tích cực, nền tảng trở thành chủ nhân gánh vác tương lai đất nước, thì cũng không thiếu gì thanh niên nam nữ quanh ta phung phí thời gian vào việc tán gẫu (chatting) trên các sạp chợ internet, và qua chat từng hứng lấy những hậu quả đáng buồn. Chính mặt trái của mạng internet cũng đã và đang gây ra không ít bi kịch cho lớp trẻ quen sống buông thả, bằng cách nhồi thêm độc tố văn hoá vào những cái đầu non trẻ nhẹ dạ hôm nay.

Mặt khác, trong số tri thức trẻ khai thác trên internet để tự trau dồi, cũng có người quên rằng internet chỉ có thể là nguồn thông tin nhanh, nhạy nhưng rút gọn, trong khi chính văn hóa đọc mới là đại dương kiến thức tầm sâu. Đơn giản là, nếu internet (cùng với công nghệ nghe - nhìn) thay thế được văn hóa đọc, thì các thư viện, các nhà xuất bản tại các cường quốc tin học đều theo nhau đóng cửa hết, song thực tế đang diễn biến ngược lại. Tôi dám khẳng định lại ở đây một ý kiến đã nói từ ba năm trước, rằng hiệu sách ở Mỹ thật sự là một siêu thị trí tuệ, nơi người ham học đã vào thì không muốn ra. Còn điều kiện nào lý tưởng hơn để đọc (tức là tự học) khi có sẵn bàn ghế, ánh sáng tiện nghi giữa một rừng sách, thích quyển nào tôi ra quyển ấy, ngồi từ sáng đến chiều chẳng ai đến quấy rầy, dù bằng một câu hỏi ngắn. Đọc xong bỏ cả đống sách trên bàn, cứ thế ra về, cũng chẳng thấy nhân viên nào ra trách móc nửa lời (tất nhiên nếu bạn “quên” chưa trả tiền mà đã cầm theo một quyển dù nhỏ, thì chuông báo động reng ngay). Hiệu sách ở Mỹ là như thế.

Cái thú đọc sách xuất hiện từ thời cổ Hy Lạp, Trung Hoa, ấn Độ cho đến ngày nay, lưu truyền suốt mấy nghìn năm, xem ra đến Việt Nam thời mở cửa đã nhạt nhòa đi nhiều, nhất là trong đám thanh niên ăn chơi dông dài.

Ta có thể thắp hương xin phép cụ Tú Xương mà than rằng:

Đạo đọc đời nay đã chán rồi.

Mười người không đọc, chín người chơi...

Quả thế, vì đọc sách thì còn đâu thì giờ mà nhậu nhẹt, karaoke, đua xe, hút hít, chích và chát, chưa nói chuyện bồ bịch và... sinh sản vị thành niên.

Thật ra, không phải thế hệ trẻ “dấy lên” phong trào “văn hóa ăn liền”. Họ cũng chỉ là nạn nhân. Mà cũng chẳng phải đợi đến kỷ nguyên tin học, con người mới bập vào văn hóa vội vàng. Đầu têu châm ngòi cho văn hóa cao tốc, chính là giới kinh doanh văn hóa, từ những năm 50-60 của thế kỷ trước đã chế tạo những sản phẩm văn hóa ăn nhanh (cultural fastfood) dưới dạng sách khổ nhỏ bỏ túi, tóm lược những kiệt tác văn học thế giới, Hugo, Tolstoi, Dumas, Thackeray, Dickens đến Goethe... “Văn hóa rút gọn” xem nhanh ấy vứt bỏ văn chương, chỉ cốt thuật chuyện, nhằm vào đông đảo những kẻ bon chen kinh tế mà vẫn muốn được tiếng là không sao lãng văn hóa. Nó cũng na ná như phần lớn phim truyền hình của ta thời nay, phớt lờ mỹ cảm bố cục, dàn dựng, tạo hình, vứt bỏ kinh tế trong lời thoại và diễn xuất, chỉ cần kể chuyện lan man như loại tranh truyện động hình - sản phẩm biện chứng của nền kinh tế cạnh tranh vì lợi nhuận tối đa, đẩy dân chúng vào dòng xoáy tăng tốc không gì hãm nổi, theo quỹ đạo tỏa nở xoáy ốc. Và cũng như ô nhiễm sinh thái vật chất, khi ô nhiễm sinh thái tinh thần được nhận thức rõ nét thì đã quá muộn. Trên toàn thế giới, tiện nghi hưởng thụ vật chất tiếp tục đánh đổi lấy cái gì đó từa tựa như cuộc tự hủy kéo dài của nhân phẩm và nhân cách.

*

* *

Hãy thừa nhận rằng thứ văn hóa vội vàng thời nay rất hợp với số đông. Mà dân trí càng thấp, sự hưởng ứng càng rầm rộ. Tạm gác mỹ từ “thưởng ngoạn” sang bên, để nói rằng việc tiêu dùng những văn hóa phẩm cao tốc không cần đòi hỏi mỹ cảm, trí tuệ gì nhiều. Trong văn hóa chợ mà nói đến “chân - thiện - mỹ” nhắc tới “dân tộc và hiện đại”, “truyền thống và bản sắc”, thậm chí đến chính khái niệm văn hóa, đều ít nhiều gượng ép, lạc lõng, thậm chí khôi hài, mai mỉa. Đám đông cần giải tỏa thần kinh sau mỗi giành giật cật lực về kinh tế, hơn là... vươn lên (hơn nữa, trong đám đông ấy, không ít người hiểu “vươn lên” đồng nghĩa với phát tài phát lộc).

Tình hình trên đang diễn biến toàn cầu. Nhưng mỗi vùng đều có nét dị biệt. Chẳng hạn, các nước phát triển có thể song song đáp ứng cả những nhu cầu văn hóa đích thực tầm cao... dành cho người giàu, trong khi các nước nghèo chỉ có thể lựa chọn một phía, là văn hóa chợ (dán cái nhãn sạch sẽ là “văn hóa phổ thông”), bởi con ma sĩ diện giấu dốt, và thói lười biếng ngại khó ám ảnh, che khuất mục tiêu phấn đấu nên người. Lời nhắn bảo của cổ nhân thật đúng trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật: Quý hồ tinh, bất quý hồ đa. Mà chắc sẽ còn đúng mãi mãi.

Tháng 6-2003

L.T.Đ
(vanhoanghethuat.org)