Thời đang đến của một hiện tượng Brazil (Phỏng vấn Paulo Coelho)
Khi vừa biết tin Paulo Coelho được bầu làm thành viên mới nhất của Hàn lâm viện văn chương Brazil danh tiếng, tôi lập tức tiếp xúc với ông trước là để chúc mừng ông nhân sự kiện trọng đại này, sau nữa là xin ông một cuộc phỏng vấn ngắn cho tạp chí Văn học thế giới hiện nay (World Literature Today - WLT), ông vui vẻ đồng ý. Việc ông được bầu vào Hàn lâm viện khiến tôi đặc biệt vui mừng, bởi vì tôi đã từng bị một số nhà phê bình thủ cựu phê phán gay gắt khi đưa tác phẩm Nhà giả kim của ông vào danh sách Top Ten tiểu thuyết Brazil trong hai mươi năm qua. Một số câu trả lời của ông trong bài phỏng vấn dưới đây sẽ có nói về chuyện định kiến này đối với ông
Paulo Coelho (sinh 1947, Rio de Janeiro) không chỉ là một trong những nhà văn được đọc nhiều nhất mà còn là nhà văn có ảnh hưởng nhất thế giới hiện nay, đây không phải là ý kiến của riêng tôi, mà còn là ý kiến của nhiều ban giám khảo - ở Đức, Italia, Ba Lan, Pháp, Tây Ban Nha, Ailen, Brazil, và Nam Tư – đã trao cho Coelho hơn chục giải thưởng quốc tế trong mấy năm qua. Vì sao một số nhà phê bình chống lại việc bầu ông vào Hàn lâm viện hay việc chọn sách của ông vào danh sách các tác phẩm xuất sắc của văn học Brazil hiện đại? Tôi ngờ rằng đấy chỉ là do những nhà phê bình đó khinh rẻ lối tự sự dễ hiểu của Coelho - một kỹ thuật đầy sức mạnh mà ông không ngừng sử dụng điêu luyện trong nhiều năm qua. Chẳng hạn cuốn Nhà giả kim dùng một thứ ngôn ngữ mang tính ngụ ngôn đã làm ông nổi tiếng thế giới. Ông ít dùng các phúng dụ, ẩn dụ, thành ngữ phức hợp. Các tác phẩm của ông giản dị, và như tôi đã viết trong bài trước đây, phong cách của ông thu hút không chỉ đầu óc tưởng tượng mà cả con tim của độc giả. Thông điệp của ông cũng vừa đơn giản vừa sâu xa: hạnh phúc nằm ở sự khám phá chính mình. Nói cách đơn giản, Coelho là tác giả tìm kiếm chính mình, một đặc điểm tiêu biểu cho sự thật văn học của ông. Hiện tượng Brazil này, như ông sẽ cho biết, là không chỉ khám phá cá nhân mà còn trở thành một trong những nhà văn quan trọng nhất thế giới hiện nay – có lẽ đã khiến mẹ ông kinh ngạc, bởi vì bà luôn can ngăn ông chọn một cái nghề thường chỉ cho thu nhập rất xoàng xĩnh ở những nước như Brazil. Dường như càng viết ông càng được sự ca ngợi của những nhà phê bình quan trọng, như Umberto Eco, và càng có thêm đông độc giả khắp thế giới. Tính đến nay, theo thông tin trên Website của ông, sách ông đã bán được 43 triệu bản ở 150 nước bằng 56 thứ tiếng. Điều này đã đưa Coelho lên hàng thứ hai tác giả hiện đại được đọc nhiều nhất, theo cuộc trưng cầu của tạp chí Lire (Pháp). Khối lượng tác phẩm của ông gồm 14 cuốn (9 tiểu thuyết, 3 tập truyện ngắn, hai tập phóng tác).
Thời đang đến của Coelho với tư cách một nhà văn được đánh dấu bằng việc ông được bầu làm thành viên Hàn lâm viện văn chương Brazil (ABL), bất chấp sự tranh cãi quanh việc đề cử ông. Hàn lâm viện 104 tuổi này do Machado de Assis (1839 – 1908) – tác giả mà lúc sinh thời được nhiều người coi là nhà văn vĩ đại nhất bán cầu Tây – thành lập, ngay từ đầu đã rất khe khắt khi bầu chọn các thành viên mới. Coelho phải trải qua hai vòng bỏ phiếu liên tiếp trước khi giành được đa số phiếu tuyệt đối và được bầu làm viện sĩ ABL trước sự sửng sốt của nhiều nhà phê bình bảo thủ Brazil. Tuy nhiên, dù các nhà phê bình đó nói gì đi nữa, Coelho hiện nay là đại diện tiêu biểu nhất của văn chương Brazil, ngay cả khi các tác phẩm của ông gần như không bao giờ hiện diện ở Brazil. Điều này không làm cho tác phẩm của ông yếu đi tính chất Brazil, mà càng khiến chúng có thêm tính toàn cầu. Coelho viết bằng tiếng Bồ Đào Nha, tiếng mẹ đẻ của ông, và với tâm lý một carioca (người Rio de Janeiro) hiện đại thực thụ.
Dưới đây là cuộc phỏng vấn ngắn với Coelho diễn ra vào cuối tháng Bảy 2002 nguyên gốc bằng tiếng Bồ Đào Nha.
Glauco Ortolano: Nhà văn Nhật Bản được giải Nobel Oe Kenzaburo có lần nói rằng Paulo Coelho đã phát hiện ra bí kíp của phép giả kim văn học. Tôi chắc là các nhà văn trẻ đang muốn biết về bí kíp đó. Ông có sẵn lòng chia sẻ với họ không?
Paulo Coelh: Số lượng in trung bình của một cuốn tiểu thuyết ở Mỹ hay Pháp là khoảng ba nghìn bản - ở Brazil cũng vậy. Còn nói về công thức bí mật thì không có đâu: một tác giả cố tìm cách thể hiện mình mà chỉ nghĩ về thị trường thì may lắm chỉ có được một cuốn sách thành công, nhưng sẽ không thể lặp lại được thành công đó, và như thế sẽ không sống được bằng ngòi bút. Trong trường hợp tôi, tôi chỉ làm mỗi một việc là dùng cái viết của mình để hiểu rõ mình hơn. Chừng nào tôi vẫn tiếp tục trung thành với bản thân mình chứ không đi tìm kiếm các công thức, chừng đó tôi vẫn còn có những độc giả trung thành. Văn học thoát khỏi phê bình chính bởi thay vì trở nên truyền thống hơn, phê bình lại trở nên phản động hơn. Kết quả là phê bình văn học chẳng còn quyền lực gì đối với chuyện bán hay chuyện ngăn chặn bán sách. Mặt khác, độc giả am tường cuộc sống hơn sẽ mua cái phản ánh được tâm trạng hay hoàn cảnh hiện thời của họ. Do đó có hai yếu tố nổi lên: những người muốn nhớ lại quá khứ trong hiện tại (nhiều viện sĩ vẫn còn thích loại sách theo truyền thống cũ) và những người thực sống ở hiện tại (độc giả).
GO: Trong những năm mới bước vào nghề, các tác giả Brazil hay nước ngoài nào đã ảnh hưởng đến nghiệp viết của ông sau này?
PC: Jorge Luis Borges, Jorge Amado, Henry Miller, và William Blake.
GO: Các truyện của ông ít khi diễn ra ở Brazil, điều này khiến một số nhà phê bình loại ông ra khỏi nền văn học Brazil. Ông nghĩ sao về chuyện đó? Bản thân ông có xem mình là một nhà văn Brazil không?
PC: Có một điều thú vị là tác phẩm của tôi được đưa vào sách giáo khoa dạy trong nhà trường Brazil, và bất kỳ cuốn sách nào nói đến văn học Brazil sau thập niên 1990 đều có nhắc đến tác phẩm của tôi. Viết về Brazil là một chuyện, còn nhìn thế giới qua con mắt Brazil là một chuyện khác - điều này hiện diện trong mỗi dòng tôi viết. Không ai nghĩ Hemingway là nhà văn Tây Ban Nha, hay Henry Miller là nhà văn Pháp, dù cả hai ông đều viết về những nước khác ngoài nước Mỹ.
GO: Mới đây ông đã được bầu làm viện sĩ Hàn lâm viện văn chương Brazil bất chấp sự phản đối của một số nhà phê bình thủ cựu. Theo ông, đâu là nhân tố chính đã làm thay đổi thái độ của họ?
PC: Mọi sự phản đối đều không chỉ là chuyện bình thường mà còn là cần thiết - đấy là một phần của quá trình sáng tạo. ABL gồm bốn mươi thành viên và tôi đã nhận được đa số phiếu tuyệt đối (23 phiếu), dù một ứng viên khác cũng rất uy tín về văn học. Hàn lâm viện Brazil không quan tâm đến thị trường và không nhượng bộ một điều gì; do đó, lý do chấp nhận tôi là một thực tế cụ thể: các thông số của tiêu chí giới thiệu đã thay đổi. Và vì trong Hàn lâm viện hiện nay chúng ta đã thấy có những cá nhân nhạy cảm với những vấn đề hiện tại (chứ không phải quá khứ như vốn vẫn thế), điều này đã khiến tôi được chấp nhận. Khung cảnh văn hoá đã thay đổi, mọi người đã thấy cần gạt bỏ định kiến và cố gắng đánh giá văn học như tấm gương soi hiện tại chứ không phải là sự suy xét quá khứ.
GO: Tác phẩm của ông dường như không đụng chạm gì đến các vấn đề chính trị hay tư tưởng. Có đúng là ông thực sự không đứng về một phe nhóm nào hay là tôi không biết cách đọc giữa hai dòng chữ?
PC: Văn học của tôi hoàn toàn đi theo một thái độ chính trị mới: con người tìm kiếm căn cước của mình. Nó chẳng hề gắn với các phạm trù “tả, hữu” đã cũ mòn. Có một cuộc cách mạng đang chầm chậm diễn ra mà sức ép của nó chưa được phát lộ. Nếu có thể tóm gọn toàn bộ tư tưởng này trong một câu, tôi sẽ nói thái độ chính trị mới của kỷ nguyên chúng ta là “chết mà sống” (die alive). Nói cách khác, nhận thức ra và tham gia vào mọi việc cho đến ngày chúng ta chết đi - điều không phải thường xảy ra. Mọi người sẽ không chết cho thế gian nữa khi mà họ từ bỏ các mơ ước của mình. Sau đó họ sẽ lên đường thực hiện cuộc hành trình như Ulyss đã làm, chấp nhận những thách thức và biết rằng đôi khi phải đơn độc chiến đấu vì hiểu đó là chiến đấu cho cả toàn nhân loại.
GO: Trong cái gọi là sự bùng nổ của văn học Mỹ Latin - với những tên tuổi lớn như Mario Vargas Llosa, Gabriel García Márquez, và Julio Cortázar - nhiều nhà văn đã bị lên án là hy sinh chất lượng văn học để có được đông độc giả. Ông có thấy việc đó là đúng trong thời đại thông tin đại mà ta đang sống không?
PC: Tôi có thể nói rằng người nào phê phán các nhà văn đó là không hiểu gì về văn học cả. Họ không hề bị sức ép thương mại. Họ đều là những cá nhân lành mạnh và rất trung thực khi sáng tác.
GO: Bây giờ ông đã được đọc nhiều hơn cả tác giả Columbia Gabriel García Márquez và như vậy là trở thành tác giả Mỹ Latin được đọc nhiều nhất trong tất cả mọi thời, vậy có thể cho rằng thời điểm bùng nổ văn học Brazil cuối cùng đã đến rồi không?
PC: Các sách của tôi đã bán được trên trường quốc tế từ bảy năm nay. Trường hợp tôi không phải là sự bùng nổ dân tộc, chủ yếu là vì các tác giả Brazil rất khác biệt và phản ánh nhiều thực tế khác nhau. Sự bùng nổ Mỹ Latin là cách gọi của giới phê bình và nó không bao giờ thoát khỏi phạm vi Mỹ Latin. Các tác giả tạo nên danh tiếng - cụ thể là Borges, García Márquez và Vargas Llosa - là hoàn toàn khác nhau về đề tài và cách viết. Người ta không thể khái quát hay tạo nên một mốt nhất thời bằng cách dùng văn học làm chất xúc tác: các tác giả đó có được danh tiếng bởi vì họ đã viết ra một thứ văn học có chất lượng, chứ không phải do họ đến từ cùng một chất xúc tác.
GO: Nhiều người coi thành công sáng tác của ông, ít nhất một phần nào đó, là do thời chúng ta sống. Từ khi các hệ tư tưởng bị tuyên bố là đã chết thì dường như có ý muốn trở lại cái thời quan tâm đến thân phận con người. Tác phẩm của ông, với tất cả sự dễ hiểu của nó, dường như đáp ứng được ý muốn này. Ông thấy nhận xét đó thế nào?
PC: Cái chết của các hệ tư tưởng chưa hề được tuyên bố. Điều đã xảy ra là cái chết của toần bộ hệ thống tư duy cổ xưa. Con người luôn cần đến lý tưởng, đấy là một phần của bản tính người. Theo tôi, mọi con người đều giống như núi lửa. Khối lượng được tích tụ lại nhưng không có gì biến đổi trên bề mặt. Con người tự hỏi mình: cuộc đời ta sẽ luôn giống thế này sao? Vào một lúc nào đó quá trình phun trào sẽ diễn ra. Nếu là người thông minh, hắn sẽ để cho nham thạch bên trong trào ra ngoài và làm thay đổi cảnh quan quanh mình; nếu không hắn sẽ cố kiểm soát sự phun trào. Từ đấy hắn sẽ dùng toàn bộ năng lượng vào việc ngăn chặn núi lửa phun ra. Tôi là người thực tế đủ để hiểu rằng có những giai đoạn trong đời cần phải chịu đựng cơn đau do sự phun trào gây ra để được hưởng niềm vui thích thấy cảnh trí mới quanh mình. Có nhiều ý kiến về việc vì sao nhân loại luôn tìm kiếm một thứ đạo đức riêng. Một người bạn tôi có lần gửi cho tôi một câu truyện kể về một người thường kể cho cô cháu gái nghe về hai con vật thân quen: con chó nhà thì giữ gìn, còn con chó sói thì ăn ngay những gì tìm thấy. Cô cháu hỏi vậy con vật nào mạnh nhất, người ông đáp con mạnh nhất luôn là con ông cho ăn nhiều nhất, tùy vào hoàn cảnh. Hệ tư tưởng trung tâm của loài người, kể từ khởi thủy, là thế này: tôn trọng người bên cạnh mình.
GO: Ông đã được sự thừa nhận rộng rãi ở một số nước như Pháp, Đức, Italia, Israel và Brazil. Điều đó quan trọng thế nào đối với ông? Bây giờ ông có cảm thấy gánh nặng trách nhiệm nhiều hơn so với hồi mới bước vào nghề văn không?
PC: Tôi là người hiện ra trong mỗi dòng các sách tôi viết. Chúng thể hiện một số phương diện khác nhau của đời tôi, mỗi cuốn có một nỗi đau và niềm vui riêng. Chúng không phải thể hiện cái thế giới như tôi hình dung, mà là cái thế giới tôi đã sống. Do đó, tôi chịu trách nhiệm về mỗi dòng tôi viết ra. Mặt khác, dòng đời luôn biến động và tôi cần chú ý đến những biến động đó để tiếp tục viết được những điều đáng giá. Trách nhiệm của tôi là thế này: trung thực với chính mình. Và bây giờ khi đã có được danh tiếng khó hình dung nổi đối với một nhà văn, tôi hiểu tôi có thể dùng danh tiếng đó để đấu tranh cho những điều tôi tin tưởng. Đấy là lý do vì sao tôi đã lập ra Viện Paulo Coelho chăm sóc trẻ em và người già ở Brazil với tài sản hàng năm là 300 000 dollar. Tôi cũng tham gia vào một số tổ chức có lý tưởng gần gũi với tôi. Hiện tôi là cố vấn đặc biệt cho chương trình của UNESCO về Hội tụ tôn giáo và đối thoại liên văn hoá (Spiritual Convergence and Intercultural Dialogue), là thành viên của Quỹ Simon Peres, và làm việc trong ban điều hành Quỹ Schwab, nơi đang tạo ra một cấu trúc mới cho doanh nghiệp xã hội - đó là, mọi người phải có trách nhiệm không chỉ về sản phẩm mà còn về cách sản phẩm được làm ra.
GO: Là một người viết tôi biết rõ rằng mỗi tác phẩm giống như một đứa con và ta thường không thích nói to lên đứa con mình yêu quý. Nhưng nếu tôi muốn xin ông một ngoại lệ ở đây để nói về vài tác phẩm ông yêu thích thì đó là những tác phẩm nào?
PC: Câu trả lời đã ở trong câu hỏi rồi: ta yêu các đứa con mình như nhau. Đứa này đòi hỏi được chăm sóc hơn đứa kia - nhưng sẽ là không hay khi cố tìm cách phân loại tác phẩm này với tác phẩm khác. Chúng ta không nên xét đoán tình yêu mà chỉ nên yêu thôi.
Glauco Ortolano: Là nhà tiểu thuyết Brazil, hiện là giảng viên dạy ở Khoa Ngôn ngữ hiện đại, Văn học và Ngôn ngữ học, Đại học Oklahoma (Mỹ). Ông cũng là biên tập viên tạp chí World Literature Today của trường này.
(Báo Văn nghệ)
Khi vừa biết tin Paulo Coelho được bầu làm thành viên mới nhất của Hàn lâm viện văn chương Brazil danh tiếng, tôi lập tức tiếp xúc với ông trước là để chúc mừng ông nhân sự kiện trọng đại này, sau nữa là xin ông một cuộc phỏng vấn ngắn cho tạp chí Văn học thế giới hiện nay (World Literature Today - WLT), ông vui vẻ đồng ý. Việc ông được bầu vào Hàn lâm viện khiến tôi đặc biệt vui mừng, bởi vì tôi đã từng bị một số nhà phê bình thủ cựu phê phán gay gắt khi đưa tác phẩm Nhà giả kim của ông vào danh sách Top Ten tiểu thuyết Brazil trong hai mươi năm qua. Một số câu trả lời của ông trong bài phỏng vấn dưới đây sẽ có nói về chuyện định kiến này đối với ông
Paulo Coelho (sinh 1947, Rio de Janeiro) không chỉ là một trong những nhà văn được đọc nhiều nhất mà còn là nhà văn có ảnh hưởng nhất thế giới hiện nay, đây không phải là ý kiến của riêng tôi, mà còn là ý kiến của nhiều ban giám khảo - ở Đức, Italia, Ba Lan, Pháp, Tây Ban Nha, Ailen, Brazil, và Nam Tư – đã trao cho Coelho hơn chục giải thưởng quốc tế trong mấy năm qua. Vì sao một số nhà phê bình chống lại việc bầu ông vào Hàn lâm viện hay việc chọn sách của ông vào danh sách các tác phẩm xuất sắc của văn học Brazil hiện đại? Tôi ngờ rằng đấy chỉ là do những nhà phê bình đó khinh rẻ lối tự sự dễ hiểu của Coelho - một kỹ thuật đầy sức mạnh mà ông không ngừng sử dụng điêu luyện trong nhiều năm qua. Chẳng hạn cuốn Nhà giả kim dùng một thứ ngôn ngữ mang tính ngụ ngôn đã làm ông nổi tiếng thế giới. Ông ít dùng các phúng dụ, ẩn dụ, thành ngữ phức hợp. Các tác phẩm của ông giản dị, và như tôi đã viết trong bài trước đây, phong cách của ông thu hút không chỉ đầu óc tưởng tượng mà cả con tim của độc giả. Thông điệp của ông cũng vừa đơn giản vừa sâu xa: hạnh phúc nằm ở sự khám phá chính mình. Nói cách đơn giản, Coelho là tác giả tìm kiếm chính mình, một đặc điểm tiêu biểu cho sự thật văn học của ông. Hiện tượng Brazil này, như ông sẽ cho biết, là không chỉ khám phá cá nhân mà còn trở thành một trong những nhà văn quan trọng nhất thế giới hiện nay – có lẽ đã khiến mẹ ông kinh ngạc, bởi vì bà luôn can ngăn ông chọn một cái nghề thường chỉ cho thu nhập rất xoàng xĩnh ở những nước như Brazil. Dường như càng viết ông càng được sự ca ngợi của những nhà phê bình quan trọng, như Umberto Eco, và càng có thêm đông độc giả khắp thế giới. Tính đến nay, theo thông tin trên Website của ông, sách ông đã bán được 43 triệu bản ở 150 nước bằng 56 thứ tiếng. Điều này đã đưa Coelho lên hàng thứ hai tác giả hiện đại được đọc nhiều nhất, theo cuộc trưng cầu của tạp chí Lire (Pháp). Khối lượng tác phẩm của ông gồm 14 cuốn (9 tiểu thuyết, 3 tập truyện ngắn, hai tập phóng tác).
Thời đang đến của Coelho với tư cách một nhà văn được đánh dấu bằng việc ông được bầu làm thành viên Hàn lâm viện văn chương Brazil (ABL), bất chấp sự tranh cãi quanh việc đề cử ông. Hàn lâm viện 104 tuổi này do Machado de Assis (1839 – 1908) – tác giả mà lúc sinh thời được nhiều người coi là nhà văn vĩ đại nhất bán cầu Tây – thành lập, ngay từ đầu đã rất khe khắt khi bầu chọn các thành viên mới. Coelho phải trải qua hai vòng bỏ phiếu liên tiếp trước khi giành được đa số phiếu tuyệt đối và được bầu làm viện sĩ ABL trước sự sửng sốt của nhiều nhà phê bình bảo thủ Brazil. Tuy nhiên, dù các nhà phê bình đó nói gì đi nữa, Coelho hiện nay là đại diện tiêu biểu nhất của văn chương Brazil, ngay cả khi các tác phẩm của ông gần như không bao giờ hiện diện ở Brazil. Điều này không làm cho tác phẩm của ông yếu đi tính chất Brazil, mà càng khiến chúng có thêm tính toàn cầu. Coelho viết bằng tiếng Bồ Đào Nha, tiếng mẹ đẻ của ông, và với tâm lý một carioca (người Rio de Janeiro) hiện đại thực thụ.
Dưới đây là cuộc phỏng vấn ngắn với Coelho diễn ra vào cuối tháng Bảy 2002 nguyên gốc bằng tiếng Bồ Đào Nha.
Glauco Ortolano: Nhà văn Nhật Bản được giải Nobel Oe Kenzaburo có lần nói rằng Paulo Coelho đã phát hiện ra bí kíp của phép giả kim văn học. Tôi chắc là các nhà văn trẻ đang muốn biết về bí kíp đó. Ông có sẵn lòng chia sẻ với họ không?
Paulo Coelh: Số lượng in trung bình của một cuốn tiểu thuyết ở Mỹ hay Pháp là khoảng ba nghìn bản - ở Brazil cũng vậy. Còn nói về công thức bí mật thì không có đâu: một tác giả cố tìm cách thể hiện mình mà chỉ nghĩ về thị trường thì may lắm chỉ có được một cuốn sách thành công, nhưng sẽ không thể lặp lại được thành công đó, và như thế sẽ không sống được bằng ngòi bút. Trong trường hợp tôi, tôi chỉ làm mỗi một việc là dùng cái viết của mình để hiểu rõ mình hơn. Chừng nào tôi vẫn tiếp tục trung thành với bản thân mình chứ không đi tìm kiếm các công thức, chừng đó tôi vẫn còn có những độc giả trung thành. Văn học thoát khỏi phê bình chính bởi thay vì trở nên truyền thống hơn, phê bình lại trở nên phản động hơn. Kết quả là phê bình văn học chẳng còn quyền lực gì đối với chuyện bán hay chuyện ngăn chặn bán sách. Mặt khác, độc giả am tường cuộc sống hơn sẽ mua cái phản ánh được tâm trạng hay hoàn cảnh hiện thời của họ. Do đó có hai yếu tố nổi lên: những người muốn nhớ lại quá khứ trong hiện tại (nhiều viện sĩ vẫn còn thích loại sách theo truyền thống cũ) và những người thực sống ở hiện tại (độc giả).
GO: Trong những năm mới bước vào nghề, các tác giả Brazil hay nước ngoài nào đã ảnh hưởng đến nghiệp viết của ông sau này?
PC: Jorge Luis Borges, Jorge Amado, Henry Miller, và William Blake.
GO: Các truyện của ông ít khi diễn ra ở Brazil, điều này khiến một số nhà phê bình loại ông ra khỏi nền văn học Brazil. Ông nghĩ sao về chuyện đó? Bản thân ông có xem mình là một nhà văn Brazil không?
PC: Có một điều thú vị là tác phẩm của tôi được đưa vào sách giáo khoa dạy trong nhà trường Brazil, và bất kỳ cuốn sách nào nói đến văn học Brazil sau thập niên 1990 đều có nhắc đến tác phẩm của tôi. Viết về Brazil là một chuyện, còn nhìn thế giới qua con mắt Brazil là một chuyện khác - điều này hiện diện trong mỗi dòng tôi viết. Không ai nghĩ Hemingway là nhà văn Tây Ban Nha, hay Henry Miller là nhà văn Pháp, dù cả hai ông đều viết về những nước khác ngoài nước Mỹ.
GO: Mới đây ông đã được bầu làm viện sĩ Hàn lâm viện văn chương Brazil bất chấp sự phản đối của một số nhà phê bình thủ cựu. Theo ông, đâu là nhân tố chính đã làm thay đổi thái độ của họ?
PC: Mọi sự phản đối đều không chỉ là chuyện bình thường mà còn là cần thiết - đấy là một phần của quá trình sáng tạo. ABL gồm bốn mươi thành viên và tôi đã nhận được đa số phiếu tuyệt đối (23 phiếu), dù một ứng viên khác cũng rất uy tín về văn học. Hàn lâm viện Brazil không quan tâm đến thị trường và không nhượng bộ một điều gì; do đó, lý do chấp nhận tôi là một thực tế cụ thể: các thông số của tiêu chí giới thiệu đã thay đổi. Và vì trong Hàn lâm viện hiện nay chúng ta đã thấy có những cá nhân nhạy cảm với những vấn đề hiện tại (chứ không phải quá khứ như vốn vẫn thế), điều này đã khiến tôi được chấp nhận. Khung cảnh văn hoá đã thay đổi, mọi người đã thấy cần gạt bỏ định kiến và cố gắng đánh giá văn học như tấm gương soi hiện tại chứ không phải là sự suy xét quá khứ.
GO: Tác phẩm của ông dường như không đụng chạm gì đến các vấn đề chính trị hay tư tưởng. Có đúng là ông thực sự không đứng về một phe nhóm nào hay là tôi không biết cách đọc giữa hai dòng chữ?
PC: Văn học của tôi hoàn toàn đi theo một thái độ chính trị mới: con người tìm kiếm căn cước của mình. Nó chẳng hề gắn với các phạm trù “tả, hữu” đã cũ mòn. Có một cuộc cách mạng đang chầm chậm diễn ra mà sức ép của nó chưa được phát lộ. Nếu có thể tóm gọn toàn bộ tư tưởng này trong một câu, tôi sẽ nói thái độ chính trị mới của kỷ nguyên chúng ta là “chết mà sống” (die alive). Nói cách khác, nhận thức ra và tham gia vào mọi việc cho đến ngày chúng ta chết đi - điều không phải thường xảy ra. Mọi người sẽ không chết cho thế gian nữa khi mà họ từ bỏ các mơ ước của mình. Sau đó họ sẽ lên đường thực hiện cuộc hành trình như Ulyss đã làm, chấp nhận những thách thức và biết rằng đôi khi phải đơn độc chiến đấu vì hiểu đó là chiến đấu cho cả toàn nhân loại.
GO: Trong cái gọi là sự bùng nổ của văn học Mỹ Latin - với những tên tuổi lớn như Mario Vargas Llosa, Gabriel García Márquez, và Julio Cortázar - nhiều nhà văn đã bị lên án là hy sinh chất lượng văn học để có được đông độc giả. Ông có thấy việc đó là đúng trong thời đại thông tin đại mà ta đang sống không?
PC: Tôi có thể nói rằng người nào phê phán các nhà văn đó là không hiểu gì về văn học cả. Họ không hề bị sức ép thương mại. Họ đều là những cá nhân lành mạnh và rất trung thực khi sáng tác.
GO: Bây giờ ông đã được đọc nhiều hơn cả tác giả Columbia Gabriel García Márquez và như vậy là trở thành tác giả Mỹ Latin được đọc nhiều nhất trong tất cả mọi thời, vậy có thể cho rằng thời điểm bùng nổ văn học Brazil cuối cùng đã đến rồi không?
PC: Các sách của tôi đã bán được trên trường quốc tế từ bảy năm nay. Trường hợp tôi không phải là sự bùng nổ dân tộc, chủ yếu là vì các tác giả Brazil rất khác biệt và phản ánh nhiều thực tế khác nhau. Sự bùng nổ Mỹ Latin là cách gọi của giới phê bình và nó không bao giờ thoát khỏi phạm vi Mỹ Latin. Các tác giả tạo nên danh tiếng - cụ thể là Borges, García Márquez và Vargas Llosa - là hoàn toàn khác nhau về đề tài và cách viết. Người ta không thể khái quát hay tạo nên một mốt nhất thời bằng cách dùng văn học làm chất xúc tác: các tác giả đó có được danh tiếng bởi vì họ đã viết ra một thứ văn học có chất lượng, chứ không phải do họ đến từ cùng một chất xúc tác.
GO: Nhiều người coi thành công sáng tác của ông, ít nhất một phần nào đó, là do thời chúng ta sống. Từ khi các hệ tư tưởng bị tuyên bố là đã chết thì dường như có ý muốn trở lại cái thời quan tâm đến thân phận con người. Tác phẩm của ông, với tất cả sự dễ hiểu của nó, dường như đáp ứng được ý muốn này. Ông thấy nhận xét đó thế nào?
PC: Cái chết của các hệ tư tưởng chưa hề được tuyên bố. Điều đã xảy ra là cái chết của toần bộ hệ thống tư duy cổ xưa. Con người luôn cần đến lý tưởng, đấy là một phần của bản tính người. Theo tôi, mọi con người đều giống như núi lửa. Khối lượng được tích tụ lại nhưng không có gì biến đổi trên bề mặt. Con người tự hỏi mình: cuộc đời ta sẽ luôn giống thế này sao? Vào một lúc nào đó quá trình phun trào sẽ diễn ra. Nếu là người thông minh, hắn sẽ để cho nham thạch bên trong trào ra ngoài và làm thay đổi cảnh quan quanh mình; nếu không hắn sẽ cố kiểm soát sự phun trào. Từ đấy hắn sẽ dùng toàn bộ năng lượng vào việc ngăn chặn núi lửa phun ra. Tôi là người thực tế đủ để hiểu rằng có những giai đoạn trong đời cần phải chịu đựng cơn đau do sự phun trào gây ra để được hưởng niềm vui thích thấy cảnh trí mới quanh mình. Có nhiều ý kiến về việc vì sao nhân loại luôn tìm kiếm một thứ đạo đức riêng. Một người bạn tôi có lần gửi cho tôi một câu truyện kể về một người thường kể cho cô cháu gái nghe về hai con vật thân quen: con chó nhà thì giữ gìn, còn con chó sói thì ăn ngay những gì tìm thấy. Cô cháu hỏi vậy con vật nào mạnh nhất, người ông đáp con mạnh nhất luôn là con ông cho ăn nhiều nhất, tùy vào hoàn cảnh. Hệ tư tưởng trung tâm của loài người, kể từ khởi thủy, là thế này: tôn trọng người bên cạnh mình.
GO: Ông đã được sự thừa nhận rộng rãi ở một số nước như Pháp, Đức, Italia, Israel và Brazil. Điều đó quan trọng thế nào đối với ông? Bây giờ ông có cảm thấy gánh nặng trách nhiệm nhiều hơn so với hồi mới bước vào nghề văn không?
PC: Tôi là người hiện ra trong mỗi dòng các sách tôi viết. Chúng thể hiện một số phương diện khác nhau của đời tôi, mỗi cuốn có một nỗi đau và niềm vui riêng. Chúng không phải thể hiện cái thế giới như tôi hình dung, mà là cái thế giới tôi đã sống. Do đó, tôi chịu trách nhiệm về mỗi dòng tôi viết ra. Mặt khác, dòng đời luôn biến động và tôi cần chú ý đến những biến động đó để tiếp tục viết được những điều đáng giá. Trách nhiệm của tôi là thế này: trung thực với chính mình. Và bây giờ khi đã có được danh tiếng khó hình dung nổi đối với một nhà văn, tôi hiểu tôi có thể dùng danh tiếng đó để đấu tranh cho những điều tôi tin tưởng. Đấy là lý do vì sao tôi đã lập ra Viện Paulo Coelho chăm sóc trẻ em và người già ở Brazil với tài sản hàng năm là 300 000 dollar. Tôi cũng tham gia vào một số tổ chức có lý tưởng gần gũi với tôi. Hiện tôi là cố vấn đặc biệt cho chương trình của UNESCO về Hội tụ tôn giáo và đối thoại liên văn hoá (Spiritual Convergence and Intercultural Dialogue), là thành viên của Quỹ Simon Peres, và làm việc trong ban điều hành Quỹ Schwab, nơi đang tạo ra một cấu trúc mới cho doanh nghiệp xã hội - đó là, mọi người phải có trách nhiệm không chỉ về sản phẩm mà còn về cách sản phẩm được làm ra.
GO: Là một người viết tôi biết rõ rằng mỗi tác phẩm giống như một đứa con và ta thường không thích nói to lên đứa con mình yêu quý. Nhưng nếu tôi muốn xin ông một ngoại lệ ở đây để nói về vài tác phẩm ông yêu thích thì đó là những tác phẩm nào?
PC: Câu trả lời đã ở trong câu hỏi rồi: ta yêu các đứa con mình như nhau. Đứa này đòi hỏi được chăm sóc hơn đứa kia - nhưng sẽ là không hay khi cố tìm cách phân loại tác phẩm này với tác phẩm khác. Chúng ta không nên xét đoán tình yêu mà chỉ nên yêu thôi.
Glauco Ortolano: Là nhà tiểu thuyết Brazil, hiện là giảng viên dạy ở Khoa Ngôn ngữ hiện đại, Văn học và Ngôn ngữ học, Đại học Oklahoma (Mỹ). Ông cũng là biên tập viên tạp chí World Literature Today của trường này.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,