Thế giới không hoà hợp giữa Dostoievski và Tolstoi
Igor Efimov
Hiện nay tên tuổi của Tolstoi và Dostoievski thường được người ta nhắc đến cùng nhau, được viết gần như một danh từ chung như Puskin & Lermontov, Socrat & Platon, Goeth & Schiller, Hegel & Selling. Các nhà nghiên cứu văn học có tính hài hước đôi khi gọi một tên ghép là “Tolstoi evski”, một trong những nhân vật của nhà văn châm biếm Nabokov lại mang tên một cuốn tiểu thuyết Anna Karamazov. Tất cả đều nhận thấy sự tương đồng bên trong của hai nhà văn vĩ đại, nhưng cho đến ngày nay người ta đã lờ mờ nhận thấy sự bất hoà hợp thế giới bên trong của Tolstoi và Dostoievski. Nguồn gốc của sự tương thích có lẽ rõ ràng hơn hoặc kém rõ ràng hơn. Sự sáng tạo của cả hai đều được xuyên suốt bởi một sợi dây, bằng một điều chủ đạo: Sự cảm thông. Cả hai đều có thể kể về mình, theo Radisev: “Tâm hồn tôi đã trở nên đau đớn bởi những khổ đau của loài người”. Cả hai người đều dành cả cuộc đời kiên cường, khó nhọc tìm câu trả lời cho câu hỏi “Tại sao”, “để làm gì”, “do đâu con người trên trái đất lại làm khổ nhau với những mưu mô dai dẳng và nhẫn tâm đến vậy, mà trong số đó có những kẻ tự gọi mình là Chúa hay những kẻ đã biết được lời kêu gọi của Chúa đến với lòng từ tâm bất tận?”.
Trong cuộc tìm kiếm câu trả lời này, con đường của họ đã bị tách ra, không đồng nhất. Họ hiểu khác nhau về môi trường của khái niệm xưa cũ mang tên “con người” - từ đó xuất hiện tính không hoà hợp. Có thể điều này liên quan đến sự khác nhau trong môi trường của họ, sự khác nhau mà trong dạng ngắn gọn nhất có thể mô tả như sau:
Dostoievski không phải chiến đấu và Tolstoi không phải ngồi tù.
Tolstoi đã đặt ra trước mình quan điểm về nỗi thống khổ của con người trong thời gian ông chiến đấu trên những vùng đất ở Kavkaz, dưới những tiếng rít của đạn pháo trên đầu những người bảo vệ Sevastopol, trong máu đổ giữa những chiến hào trên gò Malakhovưi, trong những rên xiết của những thương binh, trong tiếng gào thét của người thân. Từ khói lửa chiến tranh, xuất hiện trước mắt ông là Molokh (Biểu tượ*²ờZẫ#†ðẫ#†đốt phá” trong Moskva cháy trụi, trong cái chết của Platon Karataev.
Dostoievski cũng phải đối mặt với những điều quái đản của một quốc gia - khi ông người cởi trần, trong băng giá tháng 2 đợi bị xử bắn, từ giã cõi đời. Thậm chí, ngay trong lúc ấy, số phận ông phụ thuộc không phải vào ý chí tàn nhẫn của cỗ máy quốc gia mà là vào cái ý chí cá nhân của một người - Sa hoàng. Và sau đó ở nơi khổ sai, ông đã sống vài năm bên những con người đã thực hiện những tội ác chưa bao giờ thấy mà không có sự bắt buộc nào từ bên ngoài. Không ai bắt buộc người chồng của Akukil bất hạnh lại hành hạ vợ mình một cách mưu mô và dai dẳng đến vậy (Bút ký từ ngôi nhà chết, chương “Akuki chồng”). Không ai buộc một tay sĩ quan Gerebiatnikov thích thú tận hưởng việc nướng đỏ và áp dụng cách thức hành trình “xuyên qua đội ngũ”. Không ai bắt buộc tên tù khổ sai Gazin chặt đứt những đứa trẻ nhỏ và sau đó hàng năm đe doạ sẽ bỏ tù những nhà hàng xóm của mình. Trong tính cách của những con người này có cái ác tồn tại, nó đã mở ra cho Dostoievski trong toàn bộ tính ác khởi thuỷ của nó và nhiều năm sau trở thành đối tượng cho những tìm tòi văn học, triết học, báo chí của ông.
Cho đến cuối đời mình Tolstoi vẫn từ chối tin vào môi trường nhân bản của cái ác tồn tại trong mỗi con người. Theo sau Rousseau, ông luận giải cái ác như một hiện tượng ung nhọt của nền văn minh đã đẩy con người vào sự cùng quẫn. Trong những cuốn sách của Tolstoi không có những tội ác thực sự. Dolokhov, Anatoli Kuragin, bá tước Vaxili thực hiện những hành động không xứng đáng, ác độc trước hết là do nhẹ dạ, háo danh hơn là do tính ác. Thậm chí Napoleon cũng được hình dung như một con rối khôi hài thảm thương của các sức mạnh lịch sử, chỉ một điều được thể hiện đó là ý chí của ông ta điều khiển các sự kiện. Cái ác và sự đau khổ đều bắt nguồn từ những hành động của những kẻ thừa hành không ra gì cái ý chí mù quáng của cỗ máy quốc gia, đó là những tên tướng, các bộ trưởng, quan toà, quan coi tù và đao phủ. Trong tất cả các sáng tác của Tolstoi có lẽ chỉ tìm thấy một tội ác thực sự, thừa nhận là kẻ giết người: Poznưsev trong Bản sonat Kreutzer. Nhưng ông ta cuối cùng hoàn toàn ăn năn với lương tâm của mình. Và để bạn đọc không có những ý nghĩ không đúng, Tolstoi đã viết trong lời kết chi tiết 5 mục kết tội và giải thích vì sao chính xã hội là có tội trong chuyện đã xảy ra chứ không phải con người riêng lẻ đang trong nỗi khiếp đảm.
Đối với Dostoievski thì không có gì đáng quan tâm hơn là một con người đã tự do chọn lấy sự đê hèn và tội ác. Trong Bút ký viết dưới hầm có lời độc thoại mang tính mỉa mai đã tạo nên hương vị hấp dẫn quyến rũ của tự do, hiển nhiên đã tham gia bất kỳ hành động nào mà đạo đức xã hội lên án. “Đến khi mà ta đã cảm thấy sự tận hưởng nào đó bí ẩn, phi đạo đức đê tiện quay trở lại, trong một đêm xấu nhất ở Peterburg, một mình một góc và căng thẳng để nhận biết hôm nay ta lại làm một điều đê tiện… tự đay nghiến, dằn vặt mình đến khi nỗi đau dẫn đến một niềm khoái lạc xấu xa, đáng nguyền rủa nào đó và cuối cùng là sự tận hưởng quyết liệt, nghiêm túc, đúng, sự tận hưởng này!… ta đang đứng trong đó”.
Từ đó suy ra một công thức ngắn minh hoạ cho sự khác biệt giữa hai văn hào:
- Tolstoi là người bảo vệ cái thiện và tố cáo nhà nước.
- Dostoievski người bảo vệ tự do và tố cáo con người. (Ông không thích có sự tham gia của nhà nước, bởi ở đâu có nó thì sự tự do ý chí của con người kết thúc).
Họ không nghe nhau
Có lẽ trong số các độc giả Nga có đến hàng nghìn người đã xúc động khi đọc xong Chiến tranh và hoà bình lại mở tiếp Tội ác và trừng phạt và đọc trọn vẹn không kém phần thích thú. Nhưng bản thân Tolstoi và Dostoievski cùng hoạt động sát cánh trong làng văn học Nga suốt 20 năm lại dường như không công nhận nhau.
Trong các bức thư của Tolstoi, tên của Dostoievski được nhắc đến chỉ có vài lần thoáng qua. Các nhà nghiên cứu văn học thường nhắc đến một bức thư của Lev gửi cho Strakhov vào năm 1880, trong đó Tolstoi ca ngợi Bút ký từ căn nhà chết và nhờ chuyển lời đến Dostoievski rằng ông rất thích tác phẩm này. Nhưng ông đã khen ngợi một tiểu thuyết cũ còn những tiểu thuyết khác được viết trong 20 năm qua thì ông im lặng. Khi biết tin về cái chết của Dostoievski, Tolstoi cũng đã bày tỏ sự tiếc thương chân thành.
Nhưng nhiều năm sau, không lâu trước khi mất, Tolstoi đã viết cho A.K. Trertkovưi: “Tôi - đã quên tất cả - muốn nhớ lại Dostoievski đã bị lãng quên và tìm đọc Anh em nhà Karamazov (người ta nói với tôi tác phẩm này rất hay). Tôi bắt đầu đọc và tôi không thể kìm được sự bất bình đối với tính phản nghệ thuật, nông nổi, làm bộ làm tịch và thái độ thiếu nghiêm túc đối với các vấn đề quan trọng”.
Về phần mình Dostoievski cũng hoàn toàn im lặng trước hình ảnh của Lev. Trong các bức thư viết cho vợ, ông cũng nhắc đến Lev nhưng thường là với giọng điệu giễu cợt, xem thường. Trong một bức thư ông than phiền rằng tạp chí Người đưa tin nước Nga đã trả tiền cho Tolstoi chỉ vì một tờ giấy gấp 2 lần so với mình và ông bình luận “Không, họ đánh giá anh quá thấp, vì thế anh sẽ sống vì công việc”. Trong một bức thư khác ông viết, “thật nực cười khi Strakhov ca ngợi Anna Karenina mà lại im lặng về Cậu bé. Ông trích những ý kiến phê bình về Tolstoi (của Nhekraxov, Ilovaiski) và vào năm 1880 ông đã một vài lần thích thú viết rằng Tolstoi “hoàn toàn hoá điên”. Chủ tịch hội yêu thích ngôn từ Nga là S.A. Iuriev đã có lần rủ ông cùng đến Iasnaia Poliana. Dostoievski đã viết cho vợ “Anh sẽ không đi mặc dù rất tò mò”…
Chỉ “tò mò” - không hơn. Nhưng một vài năm sau, ông có dịp được đọc về những cuộc tấn công của Lev nhằm vào nhà thờ chính thống, thì thái độ thờ ơ cũng dễ dàng chuyển sang thù địch. Dostoievski đã từng dựng những bức tranh châm biếm Gogol (Làng Stepantrikovo) và Turgenev (Lũ người quỷ ám) thì hoàn toàn có thể bổ sung thêm một chân dung châm biếm khác.
Bằng cách này hay cách khác, các nhà văn đã tạo nên toàn bộ những gì bên trong thế giới tinh thần của con người. Nhưng không gian tinh thần của 2 người lại hoàn toàn khác nhau. Thậm chí lịch sử chín muồi tinh thần của hai người cũng như sự chuyển động của hai con tàu trên đường ray song song - gặp và đi qua nhau. Vào cuối những năm 1840 chàng trai Dostoievski đi tìm câu trả lời cho những vấn đề gây đau khổ trong tư tưởng vô thần và Xã hội chủ nghĩa, cũng những năm đó Tolstoi lại trải qua cuộc sống phong ba của một thanh niên quý tộc, hoàn toàn tiếp nhận những thành kiến và những ước lệ của xã hội xung quanh mình. Đến cuối những năm 1870, Tolstoi đi đến sự phá bỏ và nổi loạn, không chỉ chống xã hội mà còn chống toàn bộ quá trình phát triển của nền văn minh, ông kêu gọi hướng đến chủ nghĩa xã hội mang tinh thần thiên chúa giáo. Kẻ nổi loạn trước kia là Dostoievski thì ngược lại, đi đến tư tưởng thoả hiệp được thể hiện rõ ràng trong bài phát biểu của ông trong ngày kỷ niệm Puskin (6-6-1880) và trong câu nói của Aliosa Karamazov bên mộ của Ilinsetrki.
Hiển nhiên trong giai đoạn này, họ chẳng có gì để mà nói về nhau, thậm chí nếu Dostoievski đồng ý đến Iasnaia Poliana, tuy vậy trong giai đoạn này thậm chí có sự bất động hoàn toàn nhưng chúng ta vẫn cảm thấy có sự tương đồng bên trong, do đâu mà có?
Hai bài học
Trong bức thư gửi Trertkov năm 1892 mô tả cuộc viếng thăm của một trong những người cùng chí hướng, và với lý do này Tolstoi đã diễn giải cảm xúc của mình: “Anh ta đi qua hàng chục triệu người, xem họ như những người xa lạ, để đến với những người đồng đạo ở Tver, Tula, Voronezo. Dường như trong thành phố xuất hiện những người từ Morskoi đến Koniusennưi làm khách, tất cả những người này họ gặp nhau, không phải là người mà là những nhiễu loạn, đối với họ những con người thực sự như chỉ có ở Morskoi hay ở đâu đó… không có thái độ phi thiên chúa giáo nào hơn với con người. Đây là sự phản đối điều đã tạo nên bản chất của lời Chúa. Một giờ thực sự nghĩa là một giờ thực sự duy nhất, cũng như con người đứng trước tôi là người anh thực sự. Tôi đã phạm vào tội lỗi này, tôi đã thừa nhận vì thế tôi thêm một chiếc F.8 và trở về hạ cánh đầy đủ, an toàn trên sân bay Gia Lâm.
Hôm ấy nhân dân thành phố Cảng từ lo lắng rồi đã hả hê vì lần đầu tiên được tận mắt thấy được trận không chiến ngoạn mục giữa bốn chiếc MIC bé nhỏ của ta với một bầy quạ Mỹ. Chúng đánh không cân sức lúc này mới diễn ra quyết liệt. Nhưng do sự mưu trí, quả cảm, tỉnh táo chủ huy ở trên không và cả đài chỉ huy bổ trợ mặt đất mới đặt ở đỉnh núi Cựu Viên, biên đội Bảy không những đã tránh được tất cả các trái tên lửa của địch lại bắn rơi này trong những năm sau đó đã chuyển thành sự khinh ghét ra mặt. Bà đã đe doạ chồng như một kẻ loạn thần kinh, doạ sẽ tự tử, buộc ông phải từ bỏ những cuộc gặp với Trertkov. Mùa hè năm 1910, Tolstoi viết cho ông ta: “Tôi nghĩ cần phải nói cho anh, tôi đau thế nào khi phải cắt đứt mối giao thiệp cá nhân của chúng ta vì anh và vì tôi, nhưng cần phải vậy. Tôi đã nghĩ không cần phải nói với anh rằng, nhân danh cả hai chúng ta đang sống đòi hỏi điều này ở tôi. Tôi tự an ủi và nghĩ rằng, sự cắt đứt này chỉ là tạm thời, tình trạng buồn đau này rồi sẽ đi qua”. Nhưng điều đó đã không đến. Cuộc gặp cuối cùng của hai người bạn chỉ vào tháng 11 khi Tolstoi chết tại ga xép Astporo. Biểu tượng của cái thiện, nghĩa vụ của cái thiện trước “người đứng trước mắt tôi”, trước “người gần gũi thân thiết” đã nhận lấy nạn nhân của mình - tình bạn 27 năm.
Trong thái độ này số phận đã tốt đẹp hơn với Dostoievski. Ông đã chết một vài tuần trước sự kiện mà không tránh khỏi dẫn đến sự đụng chạm đau buồn của hai tư tưởng quý giá nhất với ông - lòng từ tâm và sự công bằng. Ngày 1-3-1881, “lũ người quỷ ám” mà ông mô tả đã mưu sát Alekxandr II, ông buộc phải có sự lựa chọn và bày tỏ thái độ của mình với sự kiện.
Đối với Tolstoi bi kịch này không phải là sự thử thách. Khái niệm công lý của con người, sự công bằng, sự trừng phạt hoàn toàn xa lạ với ông, ông không phải suy nghĩ gì và gửi thư cho Sa hoàng Alekxandr III với lời kêu gọi hãy độ lượng với những người đã giết cha ông ta.
Đối với Dostoievski hành vi này không thể. Trong một lần xuất bản Nhật ký nhà văn ông đã xem xét một tình huống giả định: Một người có lương tâm và khuôn phép ngẫu nhiên nghe được trên phố có hai nhà cách mạng bàn nhau thực hiện một vụ mưu sát chính trị vào ngày mai. Anh ta phải làm gì? Đi báo tin cho cảnh sát? NhưnBảy với bốn chiếc MIC vẫn nguỵ trang kín đáo, nằm im chưa vào trận.
Chờ cho có lợi thế tốt nhất, đến 13 giờ chiều khi chúng tiếp tục cho 24 chiếc vào đánh thành phố, biên đội Bảy mới được lệnh cất cánh.
Lúc này, lũ phi công Mỹ vẫn đinh ninh chỉ có lo đối pđọc của mình “hãy đi báo tin”, nhưng ông cũng không thể nói “hãy im lặng để họ thực hiện vụ mưu sát”. Ông không thể tán thành hình phạt với những người giết Sa hoàng nhưng cũng không thể kêu gọi lòng từ tâm. Tâm hồn của ông trong mối bất hoà này, cũng như Tolstoi buộc phải lựa chọn giữa nghĩa vụ cá nhân và nghĩa vụ của sự cảm thông. Thư ký của Tolstoi là N.N. Gusev đã ghi lại những lời ông nói vào mùa đông năm 1908: “Thực là khó, khi những tình cảm khác nhau đụng chạm, ví dụ tình cảm của những người gần gũi mình và tâm hồn mình, thực là khó”. Có phải chăng đây là sự tương đồng của 2 nhà văn mà chúng ta nhận thấy. Có phải cả hai người đều sẵn sàng đón nhận khoảnh khắc đáng sợ “khi hai tình cảm trái ngược gặp nhau”? Và không viện đến liều thuốc giảm đau “Sự thật” mà họ thường vội vã đốt bỏ một trong số đó.
Dù sao chúng ta cũng có thể đưa ra hai bài học từ tấn kịch không hoà hợp của Dostoievski và Tolstoi.
Một: So sánh, đánh giá một cách vô lý - là làm giảm giá trị - thế giới được tạo nên bởi một nhà văn sẽ chỉ ra trong anh ta không có cái gì. Nếu trong Tolstoi không có toàn bộ Dostoievski, và Dostoievski không có toàn bộ Tolstoi, thì không thể so sánh đầy đủ sự sáng tạo nghệ thuật bằng tiêu chí này.
Hai: Bằng nhiều con đường khác nhau, chúng ta dò dẫm trên đại dương và trong vũ trụ tinh thần, nếu đặt chúng ta lên độ cao thực sự, ta sẽ không tránh khỏi buộc phải lựa chọn không phải giữa cao và thấp, hiền và ác, xứng đáng và không xứng đáng mà là giữa cao và cao, giữa tình yêu và tình yêu. Điều này trong ngôn ngữ của niềm tin được gọi là sự cám dỗ.
(Báo Văn nghệ)
Igor Efimov
Hiện nay tên tuổi của Tolstoi và Dostoievski thường được người ta nhắc đến cùng nhau, được viết gần như một danh từ chung như Puskin & Lermontov, Socrat & Platon, Goeth & Schiller, Hegel & Selling. Các nhà nghiên cứu văn học có tính hài hước đôi khi gọi một tên ghép là “Tolstoi evski”, một trong những nhân vật của nhà văn châm biếm Nabokov lại mang tên một cuốn tiểu thuyết Anna Karamazov. Tất cả đều nhận thấy sự tương đồng bên trong của hai nhà văn vĩ đại, nhưng cho đến ngày nay người ta đã lờ mờ nhận thấy sự bất hoà hợp thế giới bên trong của Tolstoi và Dostoievski. Nguồn gốc của sự tương thích có lẽ rõ ràng hơn hoặc kém rõ ràng hơn. Sự sáng tạo của cả hai đều được xuyên suốt bởi một sợi dây, bằng một điều chủ đạo: Sự cảm thông. Cả hai đều có thể kể về mình, theo Radisev: “Tâm hồn tôi đã trở nên đau đớn bởi những khổ đau của loài người”. Cả hai người đều dành cả cuộc đời kiên cường, khó nhọc tìm câu trả lời cho câu hỏi “Tại sao”, “để làm gì”, “do đâu con người trên trái đất lại làm khổ nhau với những mưu mô dai dẳng và nhẫn tâm đến vậy, mà trong số đó có những kẻ tự gọi mình là Chúa hay những kẻ đã biết được lời kêu gọi của Chúa đến với lòng từ tâm bất tận?”.
Trong cuộc tìm kiếm câu trả lời này, con đường của họ đã bị tách ra, không đồng nhất. Họ hiểu khác nhau về môi trường của khái niệm xưa cũ mang tên “con người” - từ đó xuất hiện tính không hoà hợp. Có thể điều này liên quan đến sự khác nhau trong môi trường của họ, sự khác nhau mà trong dạng ngắn gọn nhất có thể mô tả như sau:
Dostoievski không phải chiến đấu và Tolstoi không phải ngồi tù.
Tolstoi đã đặt ra trước mình quan điểm về nỗi thống khổ của con người trong thời gian ông chiến đấu trên những vùng đất ở Kavkaz, dưới những tiếng rít của đạn pháo trên đầu những người bảo vệ Sevastopol, trong máu đổ giữa những chiến hào trên gò Malakhovưi, trong những rên xiết của những thương binh, trong tiếng gào thét của người thân. Từ khói lửa chiến tranh, xuất hiện trước mắt ông là Molokh (Biểu tượ*²ờZẫ#†ðẫ#†đốt phá” trong Moskva cháy trụi, trong cái chết của Platon Karataev.
Dostoievski cũng phải đối mặt với những điều quái đản của một quốc gia - khi ông người cởi trần, trong băng giá tháng 2 đợi bị xử bắn, từ giã cõi đời. Thậm chí, ngay trong lúc ấy, số phận ông phụ thuộc không phải vào ý chí tàn nhẫn của cỗ máy quốc gia mà là vào cái ý chí cá nhân của một người - Sa hoàng. Và sau đó ở nơi khổ sai, ông đã sống vài năm bên những con người đã thực hiện những tội ác chưa bao giờ thấy mà không có sự bắt buộc nào từ bên ngoài. Không ai bắt buộc người chồng của Akukil bất hạnh lại hành hạ vợ mình một cách mưu mô và dai dẳng đến vậy (Bút ký từ ngôi nhà chết, chương “Akuki chồng”). Không ai buộc một tay sĩ quan Gerebiatnikov thích thú tận hưởng việc nướng đỏ và áp dụng cách thức hành trình “xuyên qua đội ngũ”. Không ai bắt buộc tên tù khổ sai Gazin chặt đứt những đứa trẻ nhỏ và sau đó hàng năm đe doạ sẽ bỏ tù những nhà hàng xóm của mình. Trong tính cách của những con người này có cái ác tồn tại, nó đã mở ra cho Dostoievski trong toàn bộ tính ác khởi thuỷ của nó và nhiều năm sau trở thành đối tượng cho những tìm tòi văn học, triết học, báo chí của ông.
Cho đến cuối đời mình Tolstoi vẫn từ chối tin vào môi trường nhân bản của cái ác tồn tại trong mỗi con người. Theo sau Rousseau, ông luận giải cái ác như một hiện tượng ung nhọt của nền văn minh đã đẩy con người vào sự cùng quẫn. Trong những cuốn sách của Tolstoi không có những tội ác thực sự. Dolokhov, Anatoli Kuragin, bá tước Vaxili thực hiện những hành động không xứng đáng, ác độc trước hết là do nhẹ dạ, háo danh hơn là do tính ác. Thậm chí Napoleon cũng được hình dung như một con rối khôi hài thảm thương của các sức mạnh lịch sử, chỉ một điều được thể hiện đó là ý chí của ông ta điều khiển các sự kiện. Cái ác và sự đau khổ đều bắt nguồn từ những hành động của những kẻ thừa hành không ra gì cái ý chí mù quáng của cỗ máy quốc gia, đó là những tên tướng, các bộ trưởng, quan toà, quan coi tù và đao phủ. Trong tất cả các sáng tác của Tolstoi có lẽ chỉ tìm thấy một tội ác thực sự, thừa nhận là kẻ giết người: Poznưsev trong Bản sonat Kreutzer. Nhưng ông ta cuối cùng hoàn toàn ăn năn với lương tâm của mình. Và để bạn đọc không có những ý nghĩ không đúng, Tolstoi đã viết trong lời kết chi tiết 5 mục kết tội và giải thích vì sao chính xã hội là có tội trong chuyện đã xảy ra chứ không phải con người riêng lẻ đang trong nỗi khiếp đảm.
Đối với Dostoievski thì không có gì đáng quan tâm hơn là một con người đã tự do chọn lấy sự đê hèn và tội ác. Trong Bút ký viết dưới hầm có lời độc thoại mang tính mỉa mai đã tạo nên hương vị hấp dẫn quyến rũ của tự do, hiển nhiên đã tham gia bất kỳ hành động nào mà đạo đức xã hội lên án. “Đến khi mà ta đã cảm thấy sự tận hưởng nào đó bí ẩn, phi đạo đức đê tiện quay trở lại, trong một đêm xấu nhất ở Peterburg, một mình một góc và căng thẳng để nhận biết hôm nay ta lại làm một điều đê tiện… tự đay nghiến, dằn vặt mình đến khi nỗi đau dẫn đến một niềm khoái lạc xấu xa, đáng nguyền rủa nào đó và cuối cùng là sự tận hưởng quyết liệt, nghiêm túc, đúng, sự tận hưởng này!… ta đang đứng trong đó”.
Từ đó suy ra một công thức ngắn minh hoạ cho sự khác biệt giữa hai văn hào:
- Tolstoi là người bảo vệ cái thiện và tố cáo nhà nước.
- Dostoievski người bảo vệ tự do và tố cáo con người. (Ông không thích có sự tham gia của nhà nước, bởi ở đâu có nó thì sự tự do ý chí của con người kết thúc).
Họ không nghe nhau
Có lẽ trong số các độc giả Nga có đến hàng nghìn người đã xúc động khi đọc xong Chiến tranh và hoà bình lại mở tiếp Tội ác và trừng phạt và đọc trọn vẹn không kém phần thích thú. Nhưng bản thân Tolstoi và Dostoievski cùng hoạt động sát cánh trong làng văn học Nga suốt 20 năm lại dường như không công nhận nhau.
Trong các bức thư của Tolstoi, tên của Dostoievski được nhắc đến chỉ có vài lần thoáng qua. Các nhà nghiên cứu văn học thường nhắc đến một bức thư của Lev gửi cho Strakhov vào năm 1880, trong đó Tolstoi ca ngợi Bút ký từ căn nhà chết và nhờ chuyển lời đến Dostoievski rằng ông rất thích tác phẩm này. Nhưng ông đã khen ngợi một tiểu thuyết cũ còn những tiểu thuyết khác được viết trong 20 năm qua thì ông im lặng. Khi biết tin về cái chết của Dostoievski, Tolstoi cũng đã bày tỏ sự tiếc thương chân thành.
Nhưng nhiều năm sau, không lâu trước khi mất, Tolstoi đã viết cho A.K. Trertkovưi: “Tôi - đã quên tất cả - muốn nhớ lại Dostoievski đã bị lãng quên và tìm đọc Anh em nhà Karamazov (người ta nói với tôi tác phẩm này rất hay). Tôi bắt đầu đọc và tôi không thể kìm được sự bất bình đối với tính phản nghệ thuật, nông nổi, làm bộ làm tịch và thái độ thiếu nghiêm túc đối với các vấn đề quan trọng”.
Về phần mình Dostoievski cũng hoàn toàn im lặng trước hình ảnh của Lev. Trong các bức thư viết cho vợ, ông cũng nhắc đến Lev nhưng thường là với giọng điệu giễu cợt, xem thường. Trong một bức thư ông than phiền rằng tạp chí Người đưa tin nước Nga đã trả tiền cho Tolstoi chỉ vì một tờ giấy gấp 2 lần so với mình và ông bình luận “Không, họ đánh giá anh quá thấp, vì thế anh sẽ sống vì công việc”. Trong một bức thư khác ông viết, “thật nực cười khi Strakhov ca ngợi Anna Karenina mà lại im lặng về Cậu bé. Ông trích những ý kiến phê bình về Tolstoi (của Nhekraxov, Ilovaiski) và vào năm 1880 ông đã một vài lần thích thú viết rằng Tolstoi “hoàn toàn hoá điên”. Chủ tịch hội yêu thích ngôn từ Nga là S.A. Iuriev đã có lần rủ ông cùng đến Iasnaia Poliana. Dostoievski đã viết cho vợ “Anh sẽ không đi mặc dù rất tò mò”…
Chỉ “tò mò” - không hơn. Nhưng một vài năm sau, ông có dịp được đọc về những cuộc tấn công của Lev nhằm vào nhà thờ chính thống, thì thái độ thờ ơ cũng dễ dàng chuyển sang thù địch. Dostoievski đã từng dựng những bức tranh châm biếm Gogol (Làng Stepantrikovo) và Turgenev (Lũ người quỷ ám) thì hoàn toàn có thể bổ sung thêm một chân dung châm biếm khác.
Bằng cách này hay cách khác, các nhà văn đã tạo nên toàn bộ những gì bên trong thế giới tinh thần của con người. Nhưng không gian tinh thần của 2 người lại hoàn toàn khác nhau. Thậm chí lịch sử chín muồi tinh thần của hai người cũng như sự chuyển động của hai con tàu trên đường ray song song - gặp và đi qua nhau. Vào cuối những năm 1840 chàng trai Dostoievski đi tìm câu trả lời cho những vấn đề gây đau khổ trong tư tưởng vô thần và Xã hội chủ nghĩa, cũng những năm đó Tolstoi lại trải qua cuộc sống phong ba của một thanh niên quý tộc, hoàn toàn tiếp nhận những thành kiến và những ước lệ của xã hội xung quanh mình. Đến cuối những năm 1870, Tolstoi đi đến sự phá bỏ và nổi loạn, không chỉ chống xã hội mà còn chống toàn bộ quá trình phát triển của nền văn minh, ông kêu gọi hướng đến chủ nghĩa xã hội mang tinh thần thiên chúa giáo. Kẻ nổi loạn trước kia là Dostoievski thì ngược lại, đi đến tư tưởng thoả hiệp được thể hiện rõ ràng trong bài phát biểu của ông trong ngày kỷ niệm Puskin (6-6-1880) và trong câu nói của Aliosa Karamazov bên mộ của Ilinsetrki.
Hiển nhiên trong giai đoạn này, họ chẳng có gì để mà nói về nhau, thậm chí nếu Dostoievski đồng ý đến Iasnaia Poliana, tuy vậy trong giai đoạn này thậm chí có sự bất động hoàn toàn nhưng chúng ta vẫn cảm thấy có sự tương đồng bên trong, do đâu mà có?
Hai bài học
Trong bức thư gửi Trertkov năm 1892 mô tả cuộc viếng thăm của một trong những người cùng chí hướng, và với lý do này Tolstoi đã diễn giải cảm xúc của mình: “Anh ta đi qua hàng chục triệu người, xem họ như những người xa lạ, để đến với những người đồng đạo ở Tver, Tula, Voronezo. Dường như trong thành phố xuất hiện những người từ Morskoi đến Koniusennưi làm khách, tất cả những người này họ gặp nhau, không phải là người mà là những nhiễu loạn, đối với họ những con người thực sự như chỉ có ở Morskoi hay ở đâu đó… không có thái độ phi thiên chúa giáo nào hơn với con người. Đây là sự phản đối điều đã tạo nên bản chất của lời Chúa. Một giờ thực sự nghĩa là một giờ thực sự duy nhất, cũng như con người đứng trước tôi là người anh thực sự. Tôi đã phạm vào tội lỗi này, tôi đã thừa nhận vì thế tôi thêm một chiếc F.8 và trở về hạ cánh đầy đủ, an toàn trên sân bay Gia Lâm.
Hôm ấy nhân dân thành phố Cảng từ lo lắng rồi đã hả hê vì lần đầu tiên được tận mắt thấy được trận không chiến ngoạn mục giữa bốn chiếc MIC bé nhỏ của ta với một bầy quạ Mỹ. Chúng đánh không cân sức lúc này mới diễn ra quyết liệt. Nhưng do sự mưu trí, quả cảm, tỉnh táo chủ huy ở trên không và cả đài chỉ huy bổ trợ mặt đất mới đặt ở đỉnh núi Cựu Viên, biên đội Bảy không những đã tránh được tất cả các trái tên lửa của địch lại bắn rơi này trong những năm sau đó đã chuyển thành sự khinh ghét ra mặt. Bà đã đe doạ chồng như một kẻ loạn thần kinh, doạ sẽ tự tử, buộc ông phải từ bỏ những cuộc gặp với Trertkov. Mùa hè năm 1910, Tolstoi viết cho ông ta: “Tôi nghĩ cần phải nói cho anh, tôi đau thế nào khi phải cắt đứt mối giao thiệp cá nhân của chúng ta vì anh và vì tôi, nhưng cần phải vậy. Tôi đã nghĩ không cần phải nói với anh rằng, nhân danh cả hai chúng ta đang sống đòi hỏi điều này ở tôi. Tôi tự an ủi và nghĩ rằng, sự cắt đứt này chỉ là tạm thời, tình trạng buồn đau này rồi sẽ đi qua”. Nhưng điều đó đã không đến. Cuộc gặp cuối cùng của hai người bạn chỉ vào tháng 11 khi Tolstoi chết tại ga xép Astporo. Biểu tượng của cái thiện, nghĩa vụ của cái thiện trước “người đứng trước mắt tôi”, trước “người gần gũi thân thiết” đã nhận lấy nạn nhân của mình - tình bạn 27 năm.
Trong thái độ này số phận đã tốt đẹp hơn với Dostoievski. Ông đã chết một vài tuần trước sự kiện mà không tránh khỏi dẫn đến sự đụng chạm đau buồn của hai tư tưởng quý giá nhất với ông - lòng từ tâm và sự công bằng. Ngày 1-3-1881, “lũ người quỷ ám” mà ông mô tả đã mưu sát Alekxandr II, ông buộc phải có sự lựa chọn và bày tỏ thái độ của mình với sự kiện.
Đối với Tolstoi bi kịch này không phải là sự thử thách. Khái niệm công lý của con người, sự công bằng, sự trừng phạt hoàn toàn xa lạ với ông, ông không phải suy nghĩ gì và gửi thư cho Sa hoàng Alekxandr III với lời kêu gọi hãy độ lượng với những người đã giết cha ông ta.
Đối với Dostoievski hành vi này không thể. Trong một lần xuất bản Nhật ký nhà văn ông đã xem xét một tình huống giả định: Một người có lương tâm và khuôn phép ngẫu nhiên nghe được trên phố có hai nhà cách mạng bàn nhau thực hiện một vụ mưu sát chính trị vào ngày mai. Anh ta phải làm gì? Đi báo tin cho cảnh sát? NhưnBảy với bốn chiếc MIC vẫn nguỵ trang kín đáo, nằm im chưa vào trận.
Chờ cho có lợi thế tốt nhất, đến 13 giờ chiều khi chúng tiếp tục cho 24 chiếc vào đánh thành phố, biên đội Bảy mới được lệnh cất cánh.
Lúc này, lũ phi công Mỹ vẫn đinh ninh chỉ có lo đối pđọc của mình “hãy đi báo tin”, nhưng ông cũng không thể nói “hãy im lặng để họ thực hiện vụ mưu sát”. Ông không thể tán thành hình phạt với những người giết Sa hoàng nhưng cũng không thể kêu gọi lòng từ tâm. Tâm hồn của ông trong mối bất hoà này, cũng như Tolstoi buộc phải lựa chọn giữa nghĩa vụ cá nhân và nghĩa vụ của sự cảm thông. Thư ký của Tolstoi là N.N. Gusev đã ghi lại những lời ông nói vào mùa đông năm 1908: “Thực là khó, khi những tình cảm khác nhau đụng chạm, ví dụ tình cảm của những người gần gũi mình và tâm hồn mình, thực là khó”. Có phải chăng đây là sự tương đồng của 2 nhà văn mà chúng ta nhận thấy. Có phải cả hai người đều sẵn sàng đón nhận khoảnh khắc đáng sợ “khi hai tình cảm trái ngược gặp nhau”? Và không viện đến liều thuốc giảm đau “Sự thật” mà họ thường vội vã đốt bỏ một trong số đó.
Dù sao chúng ta cũng có thể đưa ra hai bài học từ tấn kịch không hoà hợp của Dostoievski và Tolstoi.
Một: So sánh, đánh giá một cách vô lý - là làm giảm giá trị - thế giới được tạo nên bởi một nhà văn sẽ chỉ ra trong anh ta không có cái gì. Nếu trong Tolstoi không có toàn bộ Dostoievski, và Dostoievski không có toàn bộ Tolstoi, thì không thể so sánh đầy đủ sự sáng tạo nghệ thuật bằng tiêu chí này.
Hai: Bằng nhiều con đường khác nhau, chúng ta dò dẫm trên đại dương và trong vũ trụ tinh thần, nếu đặt chúng ta lên độ cao thực sự, ta sẽ không tránh khỏi buộc phải lựa chọn không phải giữa cao và thấp, hiền và ác, xứng đáng và không xứng đáng mà là giữa cao và cao, giữa tình yêu và tình yêu. Điều này trong ngôn ngữ của niềm tin được gọi là sự cám dỗ.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,